Tiểu Thuyết Haruki Murakami Từ Góc Nhìn Văn Hóa

Khám phá luận văn thạc sĩ về tiểu thuyết Haruki Murakami từ góc nhìn văn hóa, phân tích sâu sắc các chủ đề và biểu tượng trong tác phẩm.

• Tác giả: Phạm Thị Hạnh
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Đức Ninh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Tiểu Thuyết Haruki Murakami Từ Góc Nhìn Văn Hóa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 0.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.3. MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ
• 0.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.5. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
• 0.6. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. VỀ VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA HỌC
• 1.1.1. Quan hệ văn học - văn hóa
• 1.1.2. Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa
• 1.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TIỂU THUYẾT HARUKI MURAKAMI TỪ PHƯƠNG DIỆN VĂN HÓA
• 1.2.1. Ở Việt Nam
• 1.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ HÌNH THÀNH CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HARUKI MURAKAMI
• 2.1. Bối cảnh Nhật Bản sau Thế chiến II
• 2.2. Những tiền đề tư tưởng xã hội
• 2.3. Truyền thống mỹ học Nhật Bản
• 2.4. Tây phương hóa đời sống vật chất và tinh thần
• 2.5. Những va đập văn hóa - tiền đề của những cơn khủng hoảng của cuộc sống hiện đại
• 2.6. Murakami và ảnh hưởng từ di sản văn hóa Âu Mỹ
• 2.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: HÌNH TƯỢNG THẨM MỸ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HARUKI MURAKAMI TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
• 3.1. Nhân vật người trẻ tuổi – chủ thể văn hóa
• 3.2. Nhân vật kiếm tìm bản ngã
• 3.3. Nhân vật cô đơn
• 3.4. Nhân vật kiếm tìm tình yêu
• 3.5. Nhân vật ham muốn tình dục
• 3.6. Nhân vật kiếm tìm cái chết
• 3.7. Không gian vật thể
• 3.8. Không gian tâm tưởng
• 3.9. Không gian âm nhạc và ẩm thực phương Tây
• 3.10. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: MÃ VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HARUKI MURAKAMI
• 4.1. Mã văn hóa trong các cổ mẫu
• 4.2. Nước và các dạng thức tồn tại của nước
• 4.3. Cái bóng – bản thể bị đánh mất
• 4.4. Cổ mẫu phức cảm Genji
• 4.5. Mã văn hóa trong các biểu tượng
• 4.6. Con quạ
• 4.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tiểu Thuyết Haruki Murakami Khám Phá Góc Nhìn Văn Hóa

Haruki Murakami, một trong những tác giả nổi bật của văn học Nhật Bản đương đại, đã tạo nên tiếng vang lớn trên toàn thế giới. Các tác phẩm của ông, đặc biệt là tiểu thuyết Haruki Murakami, không chỉ thu hút độc giả bởi cốt truyện độc đáo mà còn bởi sự hòa quyện giữa văn hóa Nhật Bản và ảnh hưởng từ phương Tây. Tuy nhiên, sáng tác của ông cũng gây ra nhiều tranh cãi. Luận án này khám phá tiểu thuyết của Murakami từ góc nhìn văn hóa, phân tích cách ông thể hiện các giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại.

1.1. Tổng quan về sự nghiệp và phong cách Murakami

Murakami là một tác giả tiêu biểu của văn học Nhật Bản đương đại, được biết đến với phong cách viết độc đáo kết hợp giữa yếu tố siêu thực, hiện thực và chủ nghĩa hậu hiện đại. Ông tìm kiếm sự khác biệt và phá vỡ những định kiến về văn hóa, con người Nhật Bản. Ông đưa độc giả vào một nước Nhật hiện đại với không gian văn hóa đặc thù của giới trẻ. Tác phẩm của ông thấm đẫm tinh thần của văn hóa, văn học truyền thống Nhật Bản, tinh thần của Thiền, văn chương nữ tính thời Heian, cảm thức thẩm mỹ truyền thống Nhật Bản.

1.2. Vấn đề nghiên cứu văn hóa trong tiểu thuyết Murakami tại Việt Nam

Nhiều nghiên cứu về Murakami tập trung vào trần thuật, nhân vật, biểu tượng, hoặc phân tâm học. Tuy nhiên, nghiên cứu về khía cạnh văn hóa trong sáng tác của ông vẫn còn mới mẻ ở Việt Nam. Việc tìm hiểu các vấn đề văn hóa trong sáng tác của Murakami là cần thiết để có cái nhìn toàn diện và sâu rộng hơn về văn học, văn hóa xứ Phù Tang, khẳng định giá trị của Murakami trong tiến trình sáng tác và giao lưu văn học Nhật Bản.

II. Thách Thức Giải Mã Tiểu Thuyết Murakami Qua Văn Hóa

Việc phân tích tiểu thuyết Murakami từ góc độ văn hóa đối mặt với nhiều thách thức. Một trong số đó là sự phức tạp trong việc xác định và giải thích các yếu tố văn hóa Nhật Bản được thể hiện trong tác phẩm. Sự pha trộn giữa truyền thống và hiện đại, giữa Đông và Tây, tạo ra một bức tranh đa chiều, đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về cả văn hóa Nhật Bản và các trào lưu văn học phương Tây. Bên cạnh đó, sự chủ quan trong việc diễn giải các biểu tượng và ý nghĩa ẩn dụ cũng là một rủi ro cần tránh.

2.1. Tính đa nghĩa và sự pha trộn văn hóa trong tiểu thuyết Murakami

Phong cách Murakami thường sử dụng nhiều biểu tượng và ẩn dụ, khiến việc giải thích trở nên phức tạp. Sự pha trộn giữa văn hóa Nhật Bản truyền thống và ảnh hưởng văn hóa phương Tây làm cho việc phân tích trở nên khó khăn. Để hiểu rõ hơn về các tác phẩm của Murakami, cần phải xem xét chúng trong bối cảnh văn hóa cụ thể và đồng thời nắm vững các yếu tố văn hóa liên quan.

2.2. Nguy cơ chủ quan trong diễn giải ý nghĩa ẩn dụ Murakami

Việc giải thích các ý nghĩa ẩn dụ trong tiểu thuyết Murakami có thể mang tính chủ quan. Điều quan trọng là phải dựa trên bằng chứng từ văn bản và bối cảnh văn hóa để hỗ trợ cho việc giải thích. Các nhà nghiên cứu cần tránh áp đặt các quan điểm cá nhân hoặc diễn giải sai lệch các yếu tố văn hóa Nhật Bản.

2.3. Đối mặt với những phê bình và tranh cãi về phong cách Murakami

Murakami đã vấp phải những phê bình từ giới phê bình văn học, những người cho rằng ông 'xa rời truyền thống' và 'nặng mùi bơ sữa'. Cần phải xem xét các phê bình này một cách khách quan, đánh giá xem liệu chúng có phản ánh đúng bản chất văn hóa trong tác phẩm của Murakami hay chỉ là những định kiến cá nhân.

III. Phương Pháp Phân Tích Tiểu Thuyết Murakami Góc Văn Hóa

Để tiếp cận tiểu thuyết Murakami từ góc nhìn văn hóa, luận án sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu. Phương pháp tiếp cận văn hóa học giúp đặt tác phẩm trong bối cảnh văn hóa Nhật Bản và mối tương quan với văn hóa phương Tây. Phương pháp phê bình tiểu sử học xem xét ảnh hưởng của cuộc đời tác giả đến tác phẩm. Phương pháp liên ngành tích hợp kiến thức từ thiền học, âm nhạc, ẩm thực để giải mã tác phẩm.

3.1. Phương pháp tiếp cận văn hóa học Đặt tác phẩm vào bối cảnh

Phương pháp tiếp cận văn hóa học giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tác phẩm bằng cách đặt nó trong bối cảnh văn hóa cụ thể. Điều này cho phép chúng ta khám phá những giá trị văn hóa, tư tưởng thẩm mỹ, và tập quán được phản ánh trong tác phẩm. Với phương pháp này có thể giải mã tác phẩm dưới lăng kính văn hóa.

3.2. Phê bình tiểu sử học Ảnh hưởng từ cuộc đời Murakami

Sử dụng phương pháp phê bình tiểu sử học để giải thích một số đặc điểm về tiểu sử, phương diện “con người xã hội” của Murakami, hầu lý giải một số yếu tố về/liên quan đến văn hóa trong tác phẩm. Phương pháp này có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những kinh nghiệm cá nhân và bối cảnh xã hội đã ảnh hưởng đến cách Murakami thể hiện văn hóa Nhật Bản trong tác phẩm của mình.

3.3. Nghiên cứu liên ngành Kết hợp nhiều lĩnh vực kiến thức

Nghiên cứu liên ngành (Interdisciplinary approach) là phương pháp nghiên cứu có sự kết hợp của hai hoặc nhiều ngành khoa học tiếp cận cùng một đối tượng. Một số kiến thức liên ngành về thiền học, âm nhạc, ẩm thực… được chúng tôi vận dụng để lý giải một số vấn đề văn học, văn hóa trong tiểu thuyết của Murakami. Bằng cách kết hợp nhiều lĩnh vực kiến thức khác nhau, chúng ta có thể khám phá những khía cạnh văn hóa sâu sắc hơn trong tác phẩm của Murakami.

IV. Hình Tượng Thẩm Mỹ Nhân Vật và Không Gian Văn Hóa Murakami

Tiểu thuyết Murakami đặc trưng bởi hình tượng thẩm mỹ độc đáo. Nhân vật thường là người hùng cô đơn, kiếm tìm bản ngã trong thế giới hiện đại đầy cô đơn và lạc lõng. Không gian văn hóa đa dạng, từ đô thị hóa đến thế giới siêu thực, phản ánh sự giao thoa giữa văn hóa đại chúng Nhật Bản và ảnh hưởng từ phương Tây. Âm nhạc và ẩm thực đóng vai trò quan trọng, tạo nên bầu không khí đặc trưng.

4.1. Nhân vật người trẻ tuổi Chủ thể văn hóa trong tiểu thuyết Murakami

Nhân vật trong tiểu thuyết Murakami thường là những người trẻ tuổi, đang tìm kiếm bản thân và ý nghĩa cuộc sống trong xã hội hiện đại. Họ phải đối mặt với những vấn đề như cô đơn, mất mát, và khủng hoảng bản sắc. Họ thể hiện những dấu vết văn hóa thời đại.

4.2. Không gian đô thị Phản ánh sự đô thị hóa trong xã hội Nhật Bản

Không gian đô thị trong tiểu thuyết Murakami thường được miêu tả một cách sống động và chân thực. Nó phản ánh sự đô thị hóa, hiện đại hóa, và ảnh hưởng của phương Tây đến xã hội Nhật Bản. Không gian đô thị cũng là nơi các nhân vật trải qua những cuộc phiêu lưu và tìm kiếm bản thân.

4.3. Âm nhạc và ẩm thực Biểu tượng văn hóa phương Tây trong tiểu thuyết

Âm nhạc và ẩm thực đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên không khí và biểu tượng trong tiểu thuyết Murakami. Các món ăn và loại nhạc cụ phương Tây thường được sử dụng để thể hiện sự giao thoa văn hóa giữa Nhật Bản và phương Tây, đồng thời tạo ra một không gian văn hóa độc đáo.

V. Mã Văn Hóa trong Tiểu Thuyết Murakami Phân Tích Cổ Mẫu

Các cổ mẫu như nước, bóng tối và quạ xuất hiện thường xuyên trong tiểu thuyết Murakami, mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Nước tượng trưng cho sự sống, sự thanh lọc và sự biến đổi. Bóng tối đại diện cho những điều bí ẩn, vô thức và bản ngã bị đánh mất. Con quạ liên quan đến sự chết chóc, điềm gở và kết nối với thế giới siêu nhiên. Phân tích các mã văn hóa này giúp hiểu sâu hơn về ý nghĩa nhân sinh trong tác phẩm.

5.1. Nước Biểu tượng cho sự sống và sự biến đổi trong tiểu thuyết

Nước xuất hiện dưới nhiều dạng thức khác nhau trong tiểu thuyết Murakami, từ biển cả mênh mông đến giọt mưa nhỏ bé. Nó tượng trưng cho sự sống, sự thanh lọc, và khả năng biến đổi không ngừng. Nước cũng có thể đại diện cho những cảm xúc sâu thẳm và những bí ẩn chưa được khám phá.

5.2. Bóng tối Đại diện cho bản ngã bị đánh mất và vô thức

Bóng tối thường được sử dụng để tạo ra bầu không khí bí ẩn và căng thẳng trong tiểu thuyết Murakami. Nó đại diện cho những điều vô thức, những khía cạnh tối tăm trong tâm hồn con người, và những bản ngã bị đánh mất. Bóng tối cũng có thể là nơi các nhân vật phải đối mặt với những nỗi sợ hãi và ám ảnh của mình.

5.3. Con quạ Liên kết với thế giới siêu nhiên và sự chết chóc

Con quạ thường xuất hiện như một điềm báo xấu hoặc một liên kết với thế giới siêu nhiên. Nó có thể đại diện cho sự chết chóc, sự mất mát, và những bí ẩn chưa được giải đáp. Tuy nhiên, con quạ cũng có thể là một người dẫn đường, giúp các nhân vật khám phá những khía cạnh khác của bản thân và thế giới xung quanh.

VI. Kết Luận Giá Trị Tiểu Thuyết Murakami Trong Văn Hóa Nhật

Tiểu thuyết Murakami không chỉ là tác phẩm văn học mà còn là phản ánh sâu sắc về văn hóa Nhật Bản đương đại. Ông đã tái hiện chân thực cuộc sống, tư tưởng và cảm xúc của con người trong xã hội hiện đại, đồng thời khám phá những vấn đề ý nghĩa nhân sinh sâu sắc. Tác phẩm của ông góp phần làm phong phú thêm nền văn học Nhật Bản đương đại và thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa Nhật Bản và thế giới.

6.1. Murakami Người tái hiện văn hóa Nhật Bản đương đại chân thực

Murakami đã thành công trong việc tái hiện một cách chân thực và sống động văn hóa Nhật Bản đương đại, bao gồm cả những khía cạnh tích cực và tiêu cực. Ông không ngần ngại khám phá những vấn đề nhạy cảm và thể hiện những góc khuất trong tâm hồn con người.

6.2. Đóng góp của Murakami vào nền văn học Nhật Bản đương đại

Murakami đã mang đến một làn gió mới cho văn học Nhật Bản đương đại với phong cách viết độc đáo và những chủ đề mới mẻ. Ông đã phá vỡ những quy tắc truyền thống và tạo ra một phong cách văn học riêng biệt, được đông đảo độc giả yêu thích.

6.3. Triển vọng nghiên cứu tiểu thuyết Murakami từ góc nhìn văn hóa

Việc nghiên cứu tiểu thuyết Murakami từ góc nhìn văn hóa vẫn còn nhiều tiềm năng và hứa hẹn sẽ mang lại những khám phá mới. Các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục khám phá những khía cạnh văn hóa chưa được khai thác và làm sâu sắc thêm sự hiểu biết của chúng ta về tác phẩm của ông.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Tiểu thuyết Haruki Murakami từ góc nhìn văn hóa" do nghiên cứu sinh Phạm Thị Hạnh thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Đức Ninh, thuộc chuyên ngành Lý luận văn học (mã số: 62 22 01 20), bảo vệ năm 2020.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Haruki Murakami là một trong những tên tuổi nổi bật của nền văn học Nhật Bản hiện đại và đương đại. Tác phẩm của ông kết hợp các yếu tố văn hóa, văn học phương Tây với mỹ học truyền thống Nhật Bản, tạo được sự tiếp nhận rộng rãi ở cả phương Đông lẫn phương Tây. Tuy nhiên, sáng tác của Murakami cũng tạo ra nhiều luồng ý kiến trái chiều từ giới phê bình và các nhà văn thế hệ trước tại Nhật Bản (như Kenzaburo Oe, Masao Miyoshi, Kojin Karatani).

Tại Việt Nam, các tác phẩm của Murakami đã được dịch và giới thiệu từ sớm, thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu học thuật. Đa phần các công trình trước đây tiếp cận văn nghiệp của Murakami từ các hướng: thi pháp học, tự sự học, phân tâm học, triết học hiện sinh hoặc chủ nghĩa hậu hiện đại. Việc nghiên cứu tiểu thuyết của Haruki Murakami từ góc nhìn văn hóa học, giải mã các mã văn hóa, cổ mẫu và hình tượng không gian - nhân vật dưới lăng kính giao lưu văn hóa Đông - Tây vẫn còn là một vấn đề mới và đang bỏ ngỏ. Việc thực hiện luận án đáp ứng yêu cầu nhận diện toàn diện diện mạo văn học Nhật Bản đương đại, phục vụ công tác giảng dạy bộ môn Văn học Nhật Bản tại các trường đại học ở Việt Nam và góp phần thúc đẩy nghiên cứu giao lưu văn hóa Việt - Nhật trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án gồm hai nội dung chính:

• Diễn giải, soi chiếu một số tiểu thuyết của Haruki Murakami từ phương diện văn hóa.
• Nhận diện các giá trị văn hóa trong tiểu thuyết của Haruki Murakami.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 04 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa văn học và văn hóa.
2. Xác định cơ sở hình thành các giá trị văn hóa, mối quan hệ giữa hiện đại - truyền thống và phương Đông - phương Tây trong tiểu thuyết của Haruki Murakami.
3. Phân tích hình tượng thẩm mỹ (nhân vật văn hóa và không gian văn hóa) trong tiểu thuyết Haruki Murakami từ góc nhìn văn hóa.
4. Giải mã hệ thống mã văn hóa (cổ mẫu và biểu tượng) trong tiểu thuyết của Haruki Murakami.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tiểu thuyết của Haruki Murakami từ góc nhìn văn hóa, tập trung khảo sát hai bình diện: hình tượng thẩm mỹ (chủ thể văn hóa, không gian văn hóa) và mã văn hóa (cổ mẫu, biểu tượng).
• Phạm vi nghiên cứu: Tác giả lựa chọn 05 tiểu thuyết tiêu biểu của Haruki Murakami dựa trên 02 tiêu chí: (1) Tác phẩm đã được dịch sang tiếng Việt; (2) Đánh dấu các chặng đường sáng tác của tác giả trên phương diện nghệ thuật tự sự.

STT	Tên tác phẩm	Năm xuất bản gốc	Người dịch tiếng Việt	Nhà xuất bản & Năm phát hành tiếng Việt
1	Rừng Na-uy	1987	Trịnh Lữ	NXB Hội Nhà Văn, Hà Nội, 2006
2	Người tình Sputnik	1999	Ngân Xuyên	NXB Hội Nhà Văn, Hà Nội, 2009
3	Kafka bên bờ biển	2002	Dương Tường	NXB Văn học, Hà Nội, 2011
4	Biên niên ký chim vặn dây cót	1992–1995	Trần Tiễn Cao Đăng	NXB Hội Nhà Văn, Hà Nội, 2012
5	Tazaki Tsukuru không màu và những năm tháng hành hương	2013	Uyên Thiềm	NXB Thời Đại, Hà Nội, 2013

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Cơ sở lý luận về mối quan hệ văn học và văn hóa học

Luận án điểm lại các quan niệm về văn hóa của Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn (tổng hợp 164 định nghĩa năm 1952), Phan Ngọc (hơn 400 định nghĩa), Nguyễn Bá Thành, và định nghĩa văn hóa của UNESCO tại Hội nghị quốc tế ở Mexico (1982). Luận án dựa trên luận điểm của Mikhail Bakhtin để khẳng định văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa thời đại và tác động xã hội chỉ có thể đi qua lăng kính văn hóa để đến với văn học.

Tại Việt Nam, hướng tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa đã được triển khai qua các công trình nghiên cứu của Trương Tửu (Nguyễn Bách Khoa) trước năm 1945 về ca dao, Truyện Kiều, Nguyễn Công Trứ; Trần Đình Hượu (Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại, 1999); Trần Ngọc Vương (Nhà Nho tài tử và văn học Việt Nam, 2018; Văn học Việt Nam: dòng riêng giữa nguồn chung, 1998); Trần Nho Thìn (Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa, 2007); Lê Nguyên Cẩn (Tiếp cận Truyện Kiều dưới góc nhìn văn hóa, 2008; Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa, 2014); Đỗ Lai Thúy (Hồ Xuân Hương: Hoài niệm phồn thực, 1999; Từ cái nhìn văn hóa, 2018; Văn hóa Việt Nam nhìn từ mẫu người văn hóa, 2018); cùng các bài viết của Nguyễn Văn Dân (2004), Trần Lê Bảo (2009), Huỳnh Như Phương (2009), Nguyễn Văn Hiệu (2006), Hoàng Phong Tuấn (2017). Về văn hóa và tôn giáo Nhật Bản, luận án tham chiếu công trình của Thích Thiên Ân (Triết học Zen), Joseph M. Kitagawa (Nghiên cứu tôn giáo Nhật Bản), Hữu Ngọc (Dạo chơi vườn văn Nhật Bản), D.T. Suzuki, Goda Toh và Ruth Benedict.

Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết Haruki Murakami ở nước ngoài

• Tại Nhật Bản: Tiếp nhận Murakami chia thành hai luồng ý kiến. Một mặt, Kenzaburo Oe, Masao Miyoshi, Kojin Karatani phê phán tính chất tiêu dùng và sự hiện diện của văn hóa đại chúng Mỹ trong văn chương ông; mặt khác, Numano Mitsuyoshi và Tatsuru Uchida đánh giá cao văn phong, sự kết hợp giữa hiện thực và kỳ ảo, cùng khả năng phản ánh tâm thức giới trẻ đô thị. Nghiên cứu của Chikako Nihei (Resistance and Negotiation: "Herbivorous Men" and Murakami Haruki's Gender and Political Ambiguity) chỉ ra sự biến đổi quan niệm nam tính truyền thống (salaryman) sau khủng hoảng kinh tế thập niên 1990 thông qua hình ảnh "những người đàn ông ăn cỏ" (soshoku-kei danshi) trong tiểu thuyết Murakami.
• Tại Trung Quốc: Kể từ khi dịch giả Lâm Thiếu Hoa dịch Rừng Na-uy năm 1989, các tác phẩm của Murakami đã phát hành rộng rãi với hơn 33 đầu sách qua Thượng Hải Dịch văn xuất bản xã. Tác giả Lưu Nghiên thống kê từ 1990 đến 2007 có hơn 600 bài viết và hơn 40 luận văn thạc sĩ, tiến sĩ liên quan đến Murakami. Các nhà nghiên cứu Trung Quốc tập trung luận giải "hiện tượng Murakami": Tôn Thụ Lâm phân tích tâm lý giới trẻ và tính chất tự chữa lành; Vương Hướng Viễn xếp Murakami vào dòng văn học đô thị và văn học hậu hiện đại; Sầm Lãng Thiên, Long Văn Hồ, Lương Thái Lệ, Chung Húc, Tào Chí Minh, Tạ Chí Vũ, Ngô Vũ Bình phân tích tính chất lai ghép văn hóa và căn tính kép của nhà văn.
• Tại Âu Mỹ: Các chuyên khảo tiêu biểu gồm: Matthew Strecher (Dances With Sheep: The Quest for Identity in the Fiction of Murakami Haruki, 2002); Murakami Fuminobu (Postmodern, Feminist and Postcolonial Currents in Contemporary Japanese Culture, 2005); Michael Seats (Murakami Haruki: The Simulacrum in Contemporary Japanese Culture, 2009) vận dụng khái niệm thể vật (simulacrum) để phân tích văn hóa đương đại Nhật Bản; Rebecca Suter (The Japanization of Modernity, 2008) nhìn nhận Murakami như một "người dàn xếp văn hóa" (cultural mediator) giữa Nhật Bản và Mỹ. Lyubov A. Kuryleva và Svetlana A. Boeva phân tích 24 chỉ dẫn liên văn hóa và từ mượn ngoại lai (gairaigo); John Whittier Treat vận dụng khái niệm "kết cấu cảm xúc" (structure of feeling) của Raymond Williams để phân tích chứng rối loạn đa nhân cách trong Biên niên ký chim vặn dây cót. Các bài báo trên The Washington Post, The Los Angeles Times, The New Yorker (John Updike), Times Literary Supplement ghi nhận sự hòa trộn văn hóa pop, nhạc jazz và tinh thần siêu thực Nhật Bản.

Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết Haruki Murakami tại Việt Nam

Việt Nam đã tổ chức các hội thảo chuyên đề như "Thế giới của Haruki Murakami và Banana Yoshimoto" (2007) và "Thế giới trong gương của Haruki Murakami" (2013). Chuyên luận in riêng có cuốn Truyện ngắn Murakami Haruki - nghiên cứu và phê bình của Hoàng Long (2006). Các luận văn, luận án và bài viết nghiên cứu Murakami phân bố theo các hướng:

• Thi pháp học và cấu trúc: Trần Thị Tố Loan (2010), Nguyễn Anh Dân (2010), Lê Thị Thanh (2012).
• Phân tâm học: Đỗ Thị Minh Thương (2008), Nguyễn Thị Mai Liên (2010).
• Tự sự học: Nguyễn Bích Nhã Trúc (2012), Đặng Phương Thảo (Luận án Tiến sĩ, 2017).
• Triết học hiện sinh: Vũ Thị Hằng (2010).
• Văn hóa học và biểu tượng đơn lẻ: Hoàng Long (2006) so sánh trường văn hóa tiêu dùng giữa Kawabata và Murakami; Hà Văn Lượng (dấu ấn hậu hiện đại); Nguyễn Anh Dân (biểu tượng trong Biên niên ký chim vặn dây cót); Ngô Viết Hoàn (mỹ học Thiền); Nguyễn Thị Mai Liên (motif folklore trong 1Q84).

Khoảng trống luận án giải quyết

Các công trình tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận theo thi pháp, tự sự hoặc phân tâm học, hoặc chỉ giải mã biểu tượng/motif riêng lẻ trong từng tác phẩm cụ thể. Luận án này lựa chọn giải quyết khoảng trống: Khảo sát có hệ thống tiểu thuyết của Haruki Murakami từ phương diện văn hóa học, làm rõ sự tương tác giữa truyền thống mỹ học Nhật Bản và văn hóa phương Tây đương đại, hệ thống hóa hình tượng thẩm mỹ và các tầng bậc mã văn hóa (cổ mẫu, biểu tượng) trong tác phẩm tự sự của ông.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

• Lý thuyết văn hóa học và liên văn hóa (Culturology & Inter-culturalism): Tiếp cận văn bản như một sản phẩm văn hóa, đặt hiện tượng văn học vào bối cảnh lịch sử, xã hội, tôn giáo và lối sống thời đại.
• Ký hiệu học văn hóa (Cultural Semiotics): Xem xét nhân vật, không gian, biểu tượng và cổ mẫu như những mã văn hóa chuyên chở thông điệp và dấu ấn thời đại.
• Loại hình học (Typology): Phân loại các mô thức nhân vật, không thời gian và cấu trúc motif văn hóa mang tính kiểu loại.
• Phê bình tiểu sử học và Phê bình văn hóa - lịch sử: Sử dụng các dữ kiện tiểu sử cá nhân của Murakami kết hợp với bối cảnh biến đổi xã hội Nhật Bản để cắt nghĩa văn bản.
• Các khái niệm công cụ: Chủ nghĩa tiêu dùng văn hóa (cultural consumerism), thể vật (simulacrum), kết cấu cảm xúc (structure of feeling), người đàn ông ăn cỏ (soshoku-kei danshi), cảm thức mỹ học Nhật Bản (mono no aware, okashi, u huyền), tinh thần Thiền tông (Zen) và Thần đạo (Shinto).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Phương pháp tiếp cận văn hóa học: Giải mã tác phẩm qua lăng kính tư tưởng mỹ học, tôn giáo và văn hóa đời thường.
• Phương pháp phê bình tiểu sử học: Phân tích mối liên hệ giữa trải nghiệm cá nhân của Murakami (thời gian sống ở nước ngoài, sở thích âm nhạc, quan điểm văn học) với thế giới nghệ thuật trong tác phẩm.
• Phương pháp phê bình văn hóa - lịch sử: Phân tích trạng thái văn hóa - xã hội của nước Nhật từ sau năm 1945 tác động đến tâm lý cộng đồng và cấu trúc tác phẩm.
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp văn học với triết học, thiền học, xã hội học, âm nhạc học và văn hóa ẩm thực.
• Phương pháp loại hình học và Ký hiệu học văn hóa: Khảo sát các kiểu nhân vật, cấu trúc không gian và giải mã các hệ thống cổ mẫu, biểu tượng.
• Các thao tác bổ trợ: Thống kê, phân tích, tổng hợp, so sánh và đối chiếu văn bản.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• 05 văn bản tiểu thuyết bản dịch tiếng Việt của Haruki Murakami: Rừng Na-uy, Người tình Sputnik, Kafka bên bờ biển, Biên niên ký chim vặn dây cót, Tazaki Tsukuru không màu và những năm tháng hành hương.
• Hệ thống văn bản nghiên cứu lý luận, phê bình và văn hóa lịch sử bằng tiếng Việt, tiếng Anh, cùng các tư liệu dịch từ tiếng Nhật và tiếng Trung liên quan đến đề tài.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận về mối quan hệ hữu cơ giữa văn học và văn hóa học, khẳng định sáng tác văn học là một hành vi văn hóa và văn học vừa phản ánh vừa định hướng văn hóa. Chương này tổng kết toàn diện lịch sử nghiên cứu tiểu thuyết Haruki Murakami tại bốn khu vực: Nhật Bản, Trung Quốc, Âu Mỹ và Việt Nam; đồng thời xác lập khoảng trống khoa học mà luận án tập trung giải quyết.

Chương 2: Cơ sở hình thành các giá trị văn hóa trong tiểu thuyết của Haruki Murakami

Chương 2 luận giải các tiền đề lịch sử, xã hội và tư tưởng tác động đến thế giới quan của tác giả và sự hình thành giá trị văn hóa trong tác phẩm:

• Bối cảnh Nhật Bản sau Thế chiến II: Tuyên bố đầu hàng năm 1945 và sự chiếm đóng của lực lượng đồng minh dẫn đến việc bãi bỏ Thần đạo Nhà nước (State Shinto), ban hành quyền tự do tôn giáo và xói mòn cấu trúc gia đình truyền thống, gây ra khủng hoảng tinh thần diện rộng.
• Tiền đề tư tưởng xã hội và kinh tế: Giai đoạn phát triển thần kỳ (1950–1970) với khẩu hiệu đuổi kịp phương Tây, tiếp nối bởi thời kỳ kinh tế bong bóng (Bubble Economy, 1986–1991), tạo nên lối sống tôn sùng vật chất và sự trống rỗng tâm lý ở giới trẻ.
• Truyền thống mỹ học Nhật Bản: Cảm thức bi cảm (mono no aware), cái đẹp hài hước duyên dáng (okashi), tinh thần u huyền và tư tưởng tĩnh tại của Thiền (Zen) kết hợp với tín ngưỡng Thần đạo (Shinto).
• Tây phương hóa và va đập văn hóa: Sự thâm nhập của văn hóa đại chúng Mỹ (nhạc rock, jazz, ẩm thực phương Tây, quan niệm tình dục cởi mở) dẫn đến sự đụng độ giữa các giá trị truyền thống Á Đông và lối sống đô thị phương Tây.
• Dấu ấn cá nhân của nhà văn: Trải nghiệm sống ở nước ngoài và sự say mê di sản văn hóa, văn học Âu Mỹ của chính Murakami.

Chương 3: Hình tượng thẩm mỹ trong tiểu thuyết của Haruki Murakami từ góc nhìn văn hóa

Chương 3 phân tích hệ thống hình tượng thẩm mỹ được cấu thành từ chủ thể văn hóa và không gian văn hóa:

• Nhân vật người trẻ tuổi – chủ thể văn hóa:
  • Nhân vật kiếm tìm bản ngã: Quá trình tự nhận thức và trăn trở về căn tính trong xã hội tiêu thụ.
  • Nhân vật cô đơn: Trạng thái lạc lõng, cách biệt xã hội của những cá nhân đô thị độc thân.
  • Nhân vật kiếm tìm tình yêu: Nỗ lực thiết lập kết nối tinh thần giữa một thực tại rạn nứt.
  • Nhân vật ham muốn tình dục: Nhu cầu bản năng gắn liền với việc giải tỏa áp lực hiện sinh và tìm kiếm sự thấu cảm.
  • Nhân vật kiếm tìm cái chết: Sự chấm dứt tồn tại như một phản ứng trước sự bế tắc bản thể và khủng hoảng giá trị sống.
• Không gian văn hóa:
  • Không gian vật thể: Đô thị Tokyo hiện đại, các căn hộ khép kín, quán bar, giếng cạn, ngõ cụt, ngôi nhà hoang.
  • Không gian tâm tưởng: Thế giới vô thức, cõi mộng ảo và ranh giới thực - ảo đan xen.
  • Không gian âm nhạc và ẩm thực phương Tây: Các bản nhạc cổ điển, nhạc Jazz, Rock 'n' Roll cùng thói quen ẩm thực kiểu Âu Mỹ như những mã định hình phong cách sống của nhân vật.

Chương 4: Mã văn hóa trong tiểu thuyết của Haruki Murakami

Chương 4 tập trung giải mã hệ thống ký hiệu văn hóa chuyên chở các trầm tích tư tưởng:

• Mã văn hóa trong các cổ mẫu:
  • Cổ mẫu Nước và các dạng thức của nước: Biểu tượng của sự thanh tẩy, sự kết nối vô thức, ranh giới chuyển giao giữa các chiều kích tồn tại và sự tái sinh.
  • Cổ mẫu Cái bóng – bản thể bị đánh mất: Biểu hiện của sự phân ly nhân cách, phần vô thức bị chối bỏ và hành trình tìm kiếm sự toàn vẹn của bản thể.
  • Cổ mẫu phức cảm Genji: Dấu ấn truyền thống văn học thời Heian (Truyện Genji) thể hiện qua quan niệm tình yêu, sự đa đoan và cấu trúc nhân vật nữ.
• Mã văn hóa trong các biểu tượng:
  • Biểu tượng Con quạ (Kafka/Crow): Biểu tượng của sự dẫn đường, biến đổi tâm lý, ranh giới giữa ý thức và vô thức.
  • Các biểu tượng khác: Chiếc giếng cạn, con mèo, chim vặn dây cót mang ý nghĩa kết nối hiện thực với cõi siêu thực.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án ứng dụng phương pháp tiếp cận văn hóa học, phê bình tiểu sử học, phê bình văn hóa - lịch sử, ký hiệu học văn hóa và loại hình học vào việc nghiên cứu tác phẩm của Haruki Murakami, mở ra hướng diễn giải mới về tác phẩm văn học dưới lăng kính liên văn hóa.
• Luận án hệ thống hóa tình hình giới thiệu, nghiên cứu tiểu thuyết Murakami tại Việt Nam và quốc tế, đặc biệt là ở bình diện văn hóa học.
• Luận án phân tích các yếu tố nội dung và nghệ thuật trong tiểu thuyết Murakami từ mối quan hệ giao thoa giữa văn hóa truyền thống và hiện đại Nhật Bản, cũng như giữa văn hóa Nhật Bản và văn hóa phương Tây (đặc biệt là văn hóa Mỹ).
• Luận án chứng minh rằng sáng tác của Murakami không xa rời cội rễ văn hóa truyền thống Nhật Bản; thay vào đó, tác phẩm của ông vừa tái trình hiện văn hóa đương đại Nhật Bản dưới tác động của văn hóa đại chúng toàn cầu, vừa tạo nên một bước chuyển trong tiến trình phát triển của văn học Nhật Bản hiện đại.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Luận án cung cấp nguồn tư liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh thuộc các chuyên ngành Văn hóa học, Văn học nước ngoài, Lý luận văn học và Đông phương học.
• Kết quả nghiên cứu hỗ trợ trực tiếp cho công tác giảng dạy bộ môn Văn học Nhật Bản tại các trường đại học và viện nghiên cứu ở Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi khảo sát ở 05 tác phẩm tiểu thuyết đã được dịch sang tiếng Việt (Rừng Na-uy, Người tình Sputnik, Biên niên ký chim vặn dây cót, Kafka bên bờ biển, Tazaki Tsukuru không màu và những năm tháng hành hương), chưa bao quát toàn bộ hơn hai mươi tiểu thuyết, tập truyện ngắn và các bài tiểu luận trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của Murakami.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các tiểu thuyết khác (như 1Q84, Lắng nghe gió hát, Cuộc săn cừu hoang), hệ thống truyện ngắn và các tác phẩm chưa dịch sang tiếng Việt; kết hợp nghiên cứu so sánh văn hóa giữa Murakami với các tác giả đương đại khác của Nhật Bản hoặc các nền văn học Đông Á.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với giảng viên và nhà nghiên cứu: Cung cấp khung thao tác liên ngành giữa văn học và văn hóa học, phương pháp giải mã văn bản thông qua hệ thống cổ mẫu và ký hiệu học văn hóa.
• Đối với học viên cao học và sinh viên ngành Văn học, Văn hóa học, Nhật Bản học: Cung cấp tài liệu tổng quan toàn diện về lịch sử tiếp nhận Murakami trên thế giới (Nhật Bản, Trung Quốc, Âu Mỹ) và tại Việt Nam.
• Phần đáng tham khảo nhất: Chương 1 (Bức tranh tổng quan nghiên cứu quốc tế), Chương 3 (Hệ thống hóa không gian và mẫu nhân vật đô thị) và Chương 4 (Phân tích các mã cổ mẫu nước, cái bóng và phức cảm Genji).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát cụ thể những tác phẩm nào của Haruki Murakami?

Luận án khảo sát 05 tiểu thuyết: Rừng Na-uy (1987), Biên niên ký chim vặn dây cót (1992–1995), Người tình Sputnik (1999), Kafka bên bờ biển (2002), và Tazaki Tsukuru không màu và những năm tháng hành hương (2013).

2. Vì sao tác giả luận án lựa chọn tiếp cận tiểu thuyết Murakami từ góc nhìn văn hóa?

Vì phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận theo thi pháp học, tự sự học, hiện sinh hoặc phân tâm học. Hướng tiếp cận văn hóa học cho phép giải mã mối quan hệ biện chứng giữa văn học và biến đổi xã hội, làm sáng tỏ sự kết hợp giữa truyền thống mỹ học Nhật Bản và văn hóa phương Tây trong tác phẩm của Murakami.

3. Những biến cố lịch sử nào của nước Nhật sau Thế chiến II được luận án xác định là cơ sở hình thành giá trị văn hóa trong tác phẩm?

Luận án chỉ ra sự kiện Nhật Bản đầu hàng Đồng minh năm 1945, sự chiếm đóng của lực lượng đồng minh dẫn đến việc bãi bỏ Thần đạo Nhà nước, ban hành quyền tự do tôn giáo, xói mòn hệ thống gia đình truyền thống, kết hợp với giai đoạn phát triển kinh tế thần kỳ (1950–1970) và thời kỳ kinh tế bong bóng (1986–1991) đã tạo nên sự khủng hoảng niềm tin và cảm giác trống rỗng ở giới trẻ.

4. Những mã cổ mẫu văn hóa nào được luận án tập trung giải mã ở Chương 4?

Chương 4 giải mã 03 cổ mẫu chính: (1) Cổ mẫu Nước và các dạng thức của nước (sự thanh tẩy, ranh giới vô thức, tái sinh); (2) Cổ mẫu Cái bóng (sự phân ly nhân cách, bản thể bị đánh mất); (3) Cổ mẫu phức cảm Genji (ảnh hưởng từ văn học Heian truyền thống).

5. Luận án khẳng định văn chương của Murakami có xa rời truyền thống Nhật Bản hay không?

Luận án khẳng định văn chương của Murakami không hề xa rời truyền thống Nhật Bản. Dưới lớp vỏ văn hóa đại chúng phương Tây (nhạc jazz, văn hóa pop, ẩm thực), tác phẩm của ông vẫn thấm đượm cảm thức thẩm mỹ truyền thống (mono no aware, okashi), triết lý Thiền tông và tín ngưỡng bản địa Thần đạo.

---

Kết luận

Luận án "Tiểu thuyết Haruki Murakami từ góc nhìn văn hóa" của tác giả Phạm Thị Hạnh là công trình nghiên cứu chuyên sâu về 05 tiểu thuyết tiêu biểu của Haruki Murakami dưới lăng kính lý luận văn hóa học và liên văn hóa. Tác giả đã phân tích có hệ thống các điều kiện lịch sử - xã hội Nhật Bản sau năm 1945, sự va đập giữa văn hóa truyền thống Á Đông và văn hóa đại chúng phương Tây, từ đó giải mã thế giới hình tượng thẩm mỹ và hệ thống mã văn hóa (cổ mẫu, biểu tượng) trong tác phẩm. Công trình góp phần khẳng định vị trí của Murakami trong tiến trình hiện đại hóa văn học Nhật Bản và cung cấp tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy văn học Nhật Bản tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận án đơjợc triển khai thành 4 chgjong: Chojong 1: Téng quan van dé nghiên cứu Chojong 2: Co sé hinh thanh giá trị văn hóa trong tiêu thuyết của Haruki Murakami Chojong 3: Hinh tojong tham mf trong tiéu thuyét cua Haruki Murakami tir góc nhìn văn hóa Chojong 4: Ma van hoa trong tiêu thuyết của Haruki Murakami 10 Chojong 1 TONG QUAN VAN DE NGHIEN CUU Nghién ctru tiéu thuyét cia Murakami tir phojong dién van héa, ching ta không thể không luận bàn, khái quát các vấn đề lí luận và thực tiễn liên quan trực diện đến vấn đề nghiên cứu. Để lí giải văn học từ văn hóa, chúng ta phải làm rõ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa cũng nhơi cách tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa. Do vậy, toàn bộ chơjơng 1 sẽ tìm hiểu và mô tả khái quát một số -tiền đẻ! lí luận và thực tiễn nói trên của đề tài. Về văn học và văn hóa học 1.

Quan hệ văn học - văn hóa Trojoc hét, can phai khang định, văn học và văn hóa có mối quan hệ biện chứng, và chi phối lẫn nhau. Để thấy dojgc rõ đặc tính phức tạp của mối quan hệ này, chúng ta cần phải bắt đầu từ những định nghĩa, quan niệm về văn hóa. Theo Nguyễn Bá Thành, -Tính một cách xác suất, trong hơn một thế kỉ qua chỉ cần mỗi quốc gia, mỗi dân tộc có vài nhà nghiên cứu văn hóa, và mỗi ngojời chỉ đề xuất một cái định nghĩa thôi thì đã có hàng ngàn định nghĩa về văn hóa. Riêng ở Việt Nam cho đến nay đã có dăm chục định nghĩa văn hóa của các nhà chính trị, các nhà tơI toJởng và nhà văn hóa.

Sự phong phú và đa dạng của các sản phâm văn hóa, hiện tơjợng văn hóa còng với sự khác nhau trong nhận thức đối tơjợng đã làm nảy sinh nhiều định nghĩa văn hóa khác nhaul [80; tr. Ngay từ năm 1952, hai nhà nhân học ngojời Mỹ, Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn, trong céng trinh Culture: A Critical Review of Concept and Definitions da tig thông kê, có tới 164 định nghĩa khác nhau về văn hóa xuất hiện trong các công trình nổi tiếng thế giới [101;tr. 11 Cũng theo Phan Ngọc, hiện nay có đến hơn 400 định nghĩa khác nhau về văn hóa [69, tr. Tuy nhiên, trong số muôn vàn những định nghĩa khác nhau về văn hóa, chúng tôi chọn lựa cách hiểu của UNESCO: -văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn choJơng, những lối sống, những quyền cơ bản của con ngojời, những hệ thống các giá trị, những tập tục và các tín ngojỡngl (Tuyên bó về những chính sách văn hóa tại Hội nghị quốc tế do Unesco chủ trì từ ngày 26/7 đến ngày 6/8/1982 ở Mexico) cung cấp cho chúng ta một cái nhìn đầy biện chứng về mỗi quan hệ giữa văn học va văn hóa.

Nhơ| vậy, có thể khẳng định, văn học là một thành tố năng động và điển hình của văn hóa, vì thế -sáng tác văn học tro|ớc hết là hành động văn hóa. Tác phẩm văn học, sự kiện văn học là một loại chứng tích văn hóal [84; tr. Khi văn học thoát li khỏi cội rễ văn hóa, bầu khí quyền văn hóa của thời đại mà tác phẩm văn hoc dojgc san sinh, văn học sẽ trở nên xa lạ với công chúng tiếp nhận. Bên cạnh mối quan hệ biện chứng giữa văn học và văn hóa, có thê thấy văn học là một bộ phận của văn hóa, đồng thời, mối quan hệ này còn phản ánh quy luật cái riêng — cái chung — —cái riêng chỉ tồn tại trong mức độ nó liên hệ với cái chung.

Cái chung chỉ tổn tại trong cái riêng, thông qua cái riêng! [50; tr. Nhg vay, van hoc 1a c6ng cu tái hiện và mô phỏng một cách có chọn lọc về văn hóa, giúp con ngơiời ở những quốc gia khác nhau có thể nhận thức rõ hơn về bản sắc văn hóa, căn tính tộc ngojời, truyền thống dân tộc, lịch sử, ý thức cộng đồng của một quốc gia nào đó. Vậy nên, từ những phản ánh của văn học về văn hóa, văn học còn có chức năng điều chỉnh và định hơiớng văn hóa. Rõ ràng, mỗi quan hệ giữa văn học và văn hóa là mỗi quan hệ biện chứng, luôn luôn vận động theo những biến đổi khác nhau của thời đại.

Văn 12 học tuy là một bộ phận trong cấu trúc tổng thể của văn hóa nhơIng văn học không phải là bộ phận thụ động, xơ cứng, ngơjợc lại, văn học vừa phản ánh văn hóa nhoIng cũng là một nhân tố tích cực thúc đây văn hóa phát triển. Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa Bởi văn học và văn hóa có mối quan hệ hữu cơ mật thiết, nên việc tìm hiểu văn học từ góc nhìn văn hóa luôn là một hojớng đi đầy triển vong, bổ sung cho những cách tiếp cận xã hội học, mỹ học, thi pháp học, tự sự học, phân tâm học. Trong bài viết -Một số vấn dé cần lqu ý khi nghiên cứu văn học quá khứi, Bakhtin nhận định: -Trojéc hết, khoa nghiên cứu văn học phải gắn bó chặt chẽ với lịch sử văn hóa. Văn học là một bộ phận không thé tach rời của văn hóa.

Không thể nằm ngoài cái mạch nguyên vẹn của toàn bộ văn hóa một thời đại trong đó nó ton tai. Khong dojgc tach né khoi cdc bộ phận khác của văn hóa, cũng nhơi khong dojoc, nhoy ngojoi ta van lam, 1A truce tế gắn bó các nhân tố xã hội, kinh tế, vojợt qua đầu văn hóa, những nhân tố kinh tế tác động tới toàn bộ văn hóa nói chung và chỉ thông qua văn hóa, cùòng với văn hóa mới tác động trực tiếp đojợc tới văn học [91; tr. Chính vì vậy, khi nghiên cứu bất cứ một tác phẩm văn học nào cũng cần phải xem xét mỗi quan hệ của nền văn học, giai đoạn văn học, trào lơu văn học mà tác pham đơiợc khai sinh trong mối quan hệ với bối cảnh văn hóa. Cũng theo Bakhtin nhận định: -Cần phải nghiên cứu văn học và tác phâm văn học nhụ| những hệ thống chỉnh thể ở hai cấp liên đới.

Hệ thống chỉnh thể của tác phâm gia nhập hệ thống chỉnh thể của văn học; hệ thống chỉnh thể của văn học, đến lojiợt nó, lại gia nhập hệ thống chỉnh thể của văn hóa; và chỉ có hệ thống văn hóa mới quan hệ trực tiếp với những lĩnh vực khác của đời sống xã hội. Không thẻ tách rời văn học ra khỏi hệ thống chính trị - kinh tế - xã hội. Những nhân tố ấy tác động trực tiếp đến văn hóa trong chỉnh thê của nó và chỉ thông qua no ma anh hojong dén van hocl [17;tr. 13 Những yếu tố của văn hóa khách quan nhơi: thiên nhiên, địa lí, lịch sử, căn tính dân tộc, phong tục tập quán, bản sắc, ngôn ngữ cho đến những yếu tố chủ quan nhơi: trải nghiệm văn hóa cá nhân, kinh nghiệm sống, tiểu sử.

đojợc vận dụng, soi chiếu để cắt nghĩa, lí giải và mang đến một cái nhìn đa chiều hơn về tác phẩm. Bàn về khả năng đọc văn học từ những thành tố văn hóa, Trần Đình Sử viết: -Nội dung văn hóa trong văn học mang tính chất toàn bộ. Nó bao gồm mọi phơjơng diện văn hóa cụ thé nhơi chính trị, kinh tế, pháp luật, tôn giáo, thị hiểu, âm thực, trang phục, tập quán, cử chỉ. Đọc bất cứ tác phâm văn học nào ta đều có thể bắt gặp vô vàn biểu hiện văn hóa trong đói [77: tr.

Văn học và văn hóa quan hệ chặt chẽ nhơi vậy nén hojong tiếp cận văn học từ góc độ văn hóa đã đoøJợc nhiều nhà nghiên cứu văn học trên thế giới cũng nhơi Việt Nam vận dụng và đem lại những khả thể diễn giải mới về tác phẩm và về văn hóa, liên văn hóa đơjợc phản ánh trong tác phâm. Ở Việt Nam, troJớc năm 1945, Trolơng Tửu (Nguyễn Bách Khoa) đã áo dung hojéng tiép cận văn hóa khi nghiên cứu ca dao Việt Nam (Kinh Thị Việt Nam, NXB Xuân Thu, 1985) [99], Nguyễn Du (phần viết Truyện Kiểu và thời đại Nguyễn Du, trong Trơng Tửu Tuyển tậo, NXB Lao động, H, 2007) [98] va Nguyễn Công Trứ (Tâm lí và t tởng Nguyễn Công Trứ, NXB Thế giới, H, 1951) [97. Hojong tiép cận văn học từ góc nhìn văn hoa con dajoc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Điền hình là các công trình nghiên cứu về văn học trung đại của Trần Đình Hơjợu, Trần Ngọc Vojơng, Trần Nho Thìn.

Trong cuốn Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại (NXB Giáo dục, H, 1999), Trần Đình Hojợu đã chọn Nho giáo để tìm hiểu một số vấn đề của văn học trung đại [42]. Trần Ngọc Volơng tiếp tục hojớng nghiên cứu đầy gợi mở này qua các công trình nhơI: Nhà Nho tài tử và văn học Việt Nam: Loại hình học tác giả văn học (NXB Thông tin và truyền thông, H, 2018) [102], Van hoc 14 Việt Nam: dòng riêng giữa nguồn chưng (NXB Giáo dục, H, 1998) [133]. Với công trình Van học trung đại Việt Nam đới góc nhìn văn hóa (NXB Giáo dục, H, 2007) [84], Trần Nho Thìn đã tiếp cận các tác phẩm văn học trung đại Việt Nam nhơi Truyện Kiểu, Bình Ngô đại cáo từ góc nhìn văn hóa. Nhà nghiên cứu Lê Nguyên Cẩn đóng góp vào hojớng nghiên cứu này với các công trình nho Tiéo cận Truyện Kiểu đới góc nhìn văn hóa (NXB Giáo dục, H, 2008) [11], Tiép cận văn học từ góc nhìn văn hóa (NXB Dai hoc Quốc Gia, H, 2014) [12.

Đỗ Lai Thúy vận dụng hơjớng nghiên cứu này đối với văn học trung đại và hiện đại mà tiêu biểu là công trình: Hồ Xuân Hơng: Hoài niệm phần thực (NXB Văn hóa Thông tin, 1999) [97], Từ cái nhìn văn hóa (NXB Tri thức, H, 2018) [91], Văn hóa Việt Nam nhìn từ mẫu ngời văn hóa (NXB Tri thức, H, 2018) [90]. Su quan tam đến hơiớng nghiên cứu này đơiợc thể hiện rất rõ qua syxuất hiện của các công trình, bài viết mang tính lí luận và ứng dụng nghiên cứu nha: -Tiếp cận văn học bằng văn hóa học (Nguyễn Văn Dân, Văn học, số 11 (393), thang 11/2004, tr.21-30) [20 , -Mối quan hệ văn hóa — văn học nhìn từ lí thuyết hệ thống! (Đỗ Lai Thúy) [115 , -Nghiên cứu giảng dạy văn học Trung Quốc từ mã văn hoái (Trần Lê Bảo in trong Một số vấn để về lí luận và lich sử văn học, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, H.387-396) [8 , -Giải mã văn hóa trong tác phẩm văn họcl (Trần Lê Bảo, Nghiên cứu Trung Quốc, 02/2009, tr.68-78) [9 , -Tinh văn hóa của tác phẩm văn học! (Lê Nguyên Cần, Khoa học, số 2-2006, tr.3-7) [10 , -Văn học và văn hóa truyền thống!