Tiểu Thuyết Haruki Murakami Từ Góc Nhìn Văn Hóa

Khám phá luận văn thạc sĩ về tiểu thuyết Haruki Murakami từ góc nhìn văn hóa, phân tích sâu sắc các chủ đề và biểu tượng trong tác phẩm.

• Tác giả: Phạm Thị Hạnh
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Đức Ninh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Tiểu Thuyết Haruki Murakami Từ Góc Nhìn Văn Hóa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 0.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.3. MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ
• 0.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.5. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
• 0.6. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. VỀ VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA HỌC
• 1.1.1. Quan hệ văn học - văn hóa
• 1.1.2. Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa
• 1.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TIỂU THUYẾT HARUKI MURAKAMI TỪ PHƯƠNG DIỆN VĂN HÓA
• 1.2.1. Ở Việt Nam
• 1.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ HÌNH THÀNH CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HARUKI MURAKAMI
• 2.1. Bối cảnh Nhật Bản sau Thế chiến II
• 2.2. Những tiền đề tư tưởng xã hội
• 2.3. Truyền thống mỹ học Nhật Bản
• 2.4. Tây phương hóa đời sống vật chất và tinh thần
• 2.5. Những va đập văn hóa - tiền đề của những cơn khủng hoảng của cuộc sống hiện đại
• 2.6. Murakami và ảnh hưởng từ di sản văn hóa Âu Mỹ
• 2.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: HÌNH TƯỢNG THẨM MỸ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HARUKI MURAKAMI TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
• 3.1. Nhân vật người trẻ tuổi – chủ thể văn hóa
• 3.2. Nhân vật kiếm tìm bản ngã
• 3.3. Nhân vật cô đơn
• 3.4. Nhân vật kiếm tìm tình yêu
• 3.5. Nhân vật ham muốn tình dục
• 3.6. Nhân vật kiếm tìm cái chết
• 3.7. Không gian vật thể
• 3.8. Không gian tâm tưởng
• 3.9. Không gian âm nhạc và ẩm thực phương Tây
• 3.10. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: MÃ VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HARUKI MURAKAMI
• 4.1. Mã văn hóa trong các cổ mẫu
• 4.2. Nước và các dạng thức tồn tại của nước
• 4.3. Cái bóng – bản thể bị đánh mất
• 4.4. Cổ mẫu phức cảm Genji
• 4.5. Mã văn hóa trong các biểu tượng
• 4.6. Con quạ
• 4.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tiểu Thuyết Haruki Murakami Khám Phá Góc Nhìn Văn Hóa

Haruki Murakami, một trong những tác giả nổi bật của văn học Nhật Bản đương đại, đã tạo nên tiếng vang lớn trên toàn thế giới. Các tác phẩm của ông, đặc biệt là tiểu thuyết Haruki Murakami, không chỉ thu hút độc giả bởi cốt truyện độc đáo mà còn bởi sự hòa quyện giữa văn hóa Nhật Bản và ảnh hưởng từ phương Tây. Tuy nhiên, sáng tác của ông cũng gây ra nhiều tranh cãi. Luận án này khám phá tiểu thuyết của Murakami từ góc nhìn văn hóa, phân tích cách ông thể hiện các giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại.

1.1. Tổng quan về sự nghiệp và phong cách Murakami

Murakami là một tác giả tiêu biểu của văn học Nhật Bản đương đại, được biết đến với phong cách viết độc đáo kết hợp giữa yếu tố siêu thực, hiện thực và chủ nghĩa hậu hiện đại. Ông tìm kiếm sự khác biệt và phá vỡ những định kiến về văn hóa, con người Nhật Bản. Ông đưa độc giả vào một nước Nhật hiện đại với không gian văn hóa đặc thù của giới trẻ. Tác phẩm của ông thấm đẫm tinh thần của văn hóa, văn học truyền thống Nhật Bản, tinh thần của Thiền, văn chương nữ tính thời Heian, cảm thức thẩm mỹ truyền thống Nhật Bản.

1.2. Vấn đề nghiên cứu văn hóa trong tiểu thuyết Murakami tại Việt Nam

Nhiều nghiên cứu về Murakami tập trung vào trần thuật, nhân vật, biểu tượng, hoặc phân tâm học. Tuy nhiên, nghiên cứu về khía cạnh văn hóa trong sáng tác của ông vẫn còn mới mẻ ở Việt Nam. Việc tìm hiểu các vấn đề văn hóa trong sáng tác của Murakami là cần thiết để có cái nhìn toàn diện và sâu rộng hơn về văn học, văn hóa xứ Phù Tang, khẳng định giá trị của Murakami trong tiến trình sáng tác và giao lưu văn học Nhật Bản.

II. Thách Thức Giải Mã Tiểu Thuyết Murakami Qua Văn Hóa

Việc phân tích tiểu thuyết Murakami từ góc độ văn hóa đối mặt với nhiều thách thức. Một trong số đó là sự phức tạp trong việc xác định và giải thích các yếu tố văn hóa Nhật Bản được thể hiện trong tác phẩm. Sự pha trộn giữa truyền thống và hiện đại, giữa Đông và Tây, tạo ra một bức tranh đa chiều, đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về cả văn hóa Nhật Bản và các trào lưu văn học phương Tây. Bên cạnh đó, sự chủ quan trong việc diễn giải các biểu tượng và ý nghĩa ẩn dụ cũng là một rủi ro cần tránh.

2.1. Tính đa nghĩa và sự pha trộn văn hóa trong tiểu thuyết Murakami

Phong cách Murakami thường sử dụng nhiều biểu tượng và ẩn dụ, khiến việc giải thích trở nên phức tạp. Sự pha trộn giữa văn hóa Nhật Bản truyền thống và ảnh hưởng văn hóa phương Tây làm cho việc phân tích trở nên khó khăn. Để hiểu rõ hơn về các tác phẩm của Murakami, cần phải xem xét chúng trong bối cảnh văn hóa cụ thể và đồng thời nắm vững các yếu tố văn hóa liên quan.

2.2. Nguy cơ chủ quan trong diễn giải ý nghĩa ẩn dụ Murakami

Việc giải thích các ý nghĩa ẩn dụ trong tiểu thuyết Murakami có thể mang tính chủ quan. Điều quan trọng là phải dựa trên bằng chứng từ văn bản và bối cảnh văn hóa để hỗ trợ cho việc giải thích. Các nhà nghiên cứu cần tránh áp đặt các quan điểm cá nhân hoặc diễn giải sai lệch các yếu tố văn hóa Nhật Bản.

2.3. Đối mặt với những phê bình và tranh cãi về phong cách Murakami

Murakami đã vấp phải những phê bình từ giới phê bình văn học, những người cho rằng ông 'xa rời truyền thống' và 'nặng mùi bơ sữa'. Cần phải xem xét các phê bình này một cách khách quan, đánh giá xem liệu chúng có phản ánh đúng bản chất văn hóa trong tác phẩm của Murakami hay chỉ là những định kiến cá nhân.

III. Phương Pháp Phân Tích Tiểu Thuyết Murakami Góc Văn Hóa

Để tiếp cận tiểu thuyết Murakami từ góc nhìn văn hóa, luận án sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu. Phương pháp tiếp cận văn hóa học giúp đặt tác phẩm trong bối cảnh văn hóa Nhật Bản và mối tương quan với văn hóa phương Tây. Phương pháp phê bình tiểu sử học xem xét ảnh hưởng của cuộc đời tác giả đến tác phẩm. Phương pháp liên ngành tích hợp kiến thức từ thiền học, âm nhạc, ẩm thực để giải mã tác phẩm.

3.1. Phương pháp tiếp cận văn hóa học Đặt tác phẩm vào bối cảnh

Phương pháp tiếp cận văn hóa học giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tác phẩm bằng cách đặt nó trong bối cảnh văn hóa cụ thể. Điều này cho phép chúng ta khám phá những giá trị văn hóa, tư tưởng thẩm mỹ, và tập quán được phản ánh trong tác phẩm. Với phương pháp này có thể giải mã tác phẩm dưới lăng kính văn hóa.

3.2. Phê bình tiểu sử học Ảnh hưởng từ cuộc đời Murakami

Sử dụng phương pháp phê bình tiểu sử học để giải thích một số đặc điểm về tiểu sử, phương diện “con người xã hội” của Murakami, hầu lý giải một số yếu tố về/liên quan đến văn hóa trong tác phẩm. Phương pháp này có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những kinh nghiệm cá nhân và bối cảnh xã hội đã ảnh hưởng đến cách Murakami thể hiện văn hóa Nhật Bản trong tác phẩm của mình.

3.3. Nghiên cứu liên ngành Kết hợp nhiều lĩnh vực kiến thức

Nghiên cứu liên ngành (Interdisciplinary approach) là phương pháp nghiên cứu có sự kết hợp của hai hoặc nhiều ngành khoa học tiếp cận cùng một đối tượng. Một số kiến thức liên ngành về thiền học, âm nhạc, ẩm thực… được chúng tôi vận dụng để lý giải một số vấn đề văn học, văn hóa trong tiểu thuyết của Murakami. Bằng cách kết hợp nhiều lĩnh vực kiến thức khác nhau, chúng ta có thể khám phá những khía cạnh văn hóa sâu sắc hơn trong tác phẩm của Murakami.

IV. Hình Tượng Thẩm Mỹ Nhân Vật và Không Gian Văn Hóa Murakami

Tiểu thuyết Murakami đặc trưng bởi hình tượng thẩm mỹ độc đáo. Nhân vật thường là người hùng cô đơn, kiếm tìm bản ngã trong thế giới hiện đại đầy cô đơn và lạc lõng. Không gian văn hóa đa dạng, từ đô thị hóa đến thế giới siêu thực, phản ánh sự giao thoa giữa văn hóa đại chúng Nhật Bản và ảnh hưởng từ phương Tây. Âm nhạc và ẩm thực đóng vai trò quan trọng, tạo nên bầu không khí đặc trưng.

4.1. Nhân vật người trẻ tuổi Chủ thể văn hóa trong tiểu thuyết Murakami

Nhân vật trong tiểu thuyết Murakami thường là những người trẻ tuổi, đang tìm kiếm bản thân và ý nghĩa cuộc sống trong xã hội hiện đại. Họ phải đối mặt với những vấn đề như cô đơn, mất mát, và khủng hoảng bản sắc. Họ thể hiện những dấu vết văn hóa thời đại.

4.2. Không gian đô thị Phản ánh sự đô thị hóa trong xã hội Nhật Bản

Không gian đô thị trong tiểu thuyết Murakami thường được miêu tả một cách sống động và chân thực. Nó phản ánh sự đô thị hóa, hiện đại hóa, và ảnh hưởng của phương Tây đến xã hội Nhật Bản. Không gian đô thị cũng là nơi các nhân vật trải qua những cuộc phiêu lưu và tìm kiếm bản thân.

4.3. Âm nhạc và ẩm thực Biểu tượng văn hóa phương Tây trong tiểu thuyết

Âm nhạc và ẩm thực đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên không khí và biểu tượng trong tiểu thuyết Murakami. Các món ăn và loại nhạc cụ phương Tây thường được sử dụng để thể hiện sự giao thoa văn hóa giữa Nhật Bản và phương Tây, đồng thời tạo ra một không gian văn hóa độc đáo.

V. Mã Văn Hóa trong Tiểu Thuyết Murakami Phân Tích Cổ Mẫu

Các cổ mẫu như nước, bóng tối và quạ xuất hiện thường xuyên trong tiểu thuyết Murakami, mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Nước tượng trưng cho sự sống, sự thanh lọc và sự biến đổi. Bóng tối đại diện cho những điều bí ẩn, vô thức và bản ngã bị đánh mất. Con quạ liên quan đến sự chết chóc, điềm gở và kết nối với thế giới siêu nhiên. Phân tích các mã văn hóa này giúp hiểu sâu hơn về ý nghĩa nhân sinh trong tác phẩm.

5.1. Nước Biểu tượng cho sự sống và sự biến đổi trong tiểu thuyết

Nước xuất hiện dưới nhiều dạng thức khác nhau trong tiểu thuyết Murakami, từ biển cả mênh mông đến giọt mưa nhỏ bé. Nó tượng trưng cho sự sống, sự thanh lọc, và khả năng biến đổi không ngừng. Nước cũng có thể đại diện cho những cảm xúc sâu thẳm và những bí ẩn chưa được khám phá.

5.2. Bóng tối Đại diện cho bản ngã bị đánh mất và vô thức

Bóng tối thường được sử dụng để tạo ra bầu không khí bí ẩn và căng thẳng trong tiểu thuyết Murakami. Nó đại diện cho những điều vô thức, những khía cạnh tối tăm trong tâm hồn con người, và những bản ngã bị đánh mất. Bóng tối cũng có thể là nơi các nhân vật phải đối mặt với những nỗi sợ hãi và ám ảnh của mình.

5.3. Con quạ Liên kết với thế giới siêu nhiên và sự chết chóc

Con quạ thường xuất hiện như một điềm báo xấu hoặc một liên kết với thế giới siêu nhiên. Nó có thể đại diện cho sự chết chóc, sự mất mát, và những bí ẩn chưa được giải đáp. Tuy nhiên, con quạ cũng có thể là một người dẫn đường, giúp các nhân vật khám phá những khía cạnh khác của bản thân và thế giới xung quanh.

VI. Kết Luận Giá Trị Tiểu Thuyết Murakami Trong Văn Hóa Nhật

Tiểu thuyết Murakami không chỉ là tác phẩm văn học mà còn là phản ánh sâu sắc về văn hóa Nhật Bản đương đại. Ông đã tái hiện chân thực cuộc sống, tư tưởng và cảm xúc của con người trong xã hội hiện đại, đồng thời khám phá những vấn đề ý nghĩa nhân sinh sâu sắc. Tác phẩm của ông góp phần làm phong phú thêm nền văn học Nhật Bản đương đại và thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa Nhật Bản và thế giới.

6.1. Murakami Người tái hiện văn hóa Nhật Bản đương đại chân thực

Murakami đã thành công trong việc tái hiện một cách chân thực và sống động văn hóa Nhật Bản đương đại, bao gồm cả những khía cạnh tích cực và tiêu cực. Ông không ngần ngại khám phá những vấn đề nhạy cảm và thể hiện những góc khuất trong tâm hồn con người.

6.2. Đóng góp của Murakami vào nền văn học Nhật Bản đương đại

Murakami đã mang đến một làn gió mới cho văn học Nhật Bản đương đại với phong cách viết độc đáo và những chủ đề mới mẻ. Ông đã phá vỡ những quy tắc truyền thống và tạo ra một phong cách văn học riêng biệt, được đông đảo độc giả yêu thích.

6.3. Triển vọng nghiên cứu tiểu thuyết Murakami từ góc nhìn văn hóa

Việc nghiên cứu tiểu thuyết Murakami từ góc nhìn văn hóa vẫn còn nhiều tiềm năng và hứa hẹn sẽ mang lại những khám phá mới. Các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục khám phá những khía cạnh văn hóa chưa được khai thác và làm sâu sắc thêm sự hiểu biết của chúng ta về tác phẩm của ông.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Hiện tượng văn học toàn cầu mang tên Haruki Murakami trong hơn ba thập niên qua đã tạo nên những cuộc tranh luận học thuật sôi nổi, gay gắt bậc nhất trong lịch sử tiếp nhận văn học Nhật Bản hiện đại. Trong khi giới phê bình phương Tây ca ngợi ông như một bậc thầy của chủ nghĩa hậu hiện đại với khả năng dung hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực và kỳ ảo, thì tại quê nhà, Murakami từng phải hứng chịu những phán xét khắt khe từ các nhà văn lão thành như Kenzaburo Oe, Masao Miyoshi hay Kojin Karatani với các quy kết mang tính định kiến như "kẻ lai căng", "nặng mùi bơ sữa" hay "xa rời truyền thống". Bối cảnh khoa học này đặt ra một đòi hỏi bức thiết: cần vượt thoát khỏi lối phê bình dán nhãn bề mặt để giải mã tiểu thuyết Murakami từ cội rễ văn hóa sâu kín.

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) then chốt mà luận án tiến sĩ chuyên ngành Lý luận văn học (Mã số: 62 22 01 20) của nghiên cứu sinh Phạm Thị Hạnh xác lập chính là sự thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu tiếp cận tiểu thuyết Haruki Murakami từ góc nhìn Văn hóa học (Culturology) và Ký hiệu học văn hóa (Cultural Semiotics) tại Việt Nam. Trước đây, các công trình trong nước chủ yếu tiếp cận sáng tác của ông một cách phân mảnh qua các khung lý thuyết đơn lẻ như Thi pháp học, Tự sự học, Phân tâm học hoặc Triết học hiện sinh thuần túy, chưa làm rõ được mối quan hệ biện chứng giữa văn học và văn hóa, cũng như cơ chế chuyển hóa của các trầm tích văn hóa dân tộc và nhân loại trong tác phẩm.

Luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và các giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) chặt chẽ:

• RQ1: Những tiền đề lịch sử - văn hóa hậu Thế chiến II, sự sụp đổ của thiết chế Thần đạo Nhà nước và làn sóng Tây phương hóa đã định hình cơ tầng giá trị trong tiểu thuyết Haruki Murakami như thế nào?
  • H1: Tiểu thuyết Murakami là sự phản quang trực tiếp cuộc khủng hoảng căn tính và sự tan vỡ các giá trị truyền thống của xã hội Nhật Bản thời hậu công nghiệp và kinh tế bong bóng.
• RQ2: Hệ thống hình tượng thẩm mỹ (nhân vật người trẻ tuổi, không gian văn hóa đô thị, âm nhạc và ẩm thực phương Tây) thể hiện vai trò chủ thể văn hóa và sự biến đổi lối sống đương đại ra sao?
  • H2: Hình tượng nhân vật trẻ tuổi cô đơn, tìm kiếm bản ngã ("người đàn ông ăn cỏ") và không gian tiêu dùng đại chúng đóng vai trò như những mã ký hiệu tái trình hiện trạng thái tinh thần của con người thời hậu hiện đại.
• RQ3: Các mã văn hóa trong hệ thống cổ mẫu (nước, cái bóng, phức cảm Genji) và biểu tượng nghệ thuật (con quạ) chuyên chở những tầng vỉa văn hóa nào?
  • H3: Murakami không hề cắt đứt với truyền thống mà đã tái cấu trúc các cổ mẫu folklore và mỹ học cổ điển Nhật Bản (Mono no aware, Okashi, Zen) dưới hình thức tự sự mang tính toàn cầu.
• RQ4: Cơ chế dung hợp và tương tác liên văn hóa (Inter-culturalism) Đông - Tây được kiến tạo như thế nào trong phong cách tự sự của Murakami?
  • H4: Murakami đóng vai trò một "người dàn xếp văn hóa" (cultural mediator) sở hữu "căn tính sáng tác kép", tạo nên một bước ngoặt giải cấu trúc biên giới văn học Nhật Bản.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết chỉnh thể văn hóa của Mikhail Bakhtin, Ký hiệu học văn hóa, Lý thuyết cổ mẫu của Carl Jung và các tiếp cận xã hội học văn hóa hiện đại. Đóng góp mang tính đột phá của luận án là việc chứng minh một cách thuyết phục rằng văn chương Murakami là nơi tương liên văn hóa phức hợp, phản ánh sâu sắc bản sắc Nhật Bản đương đại chứ không thuần túy là sự sao chép văn hóa pop Mỹ. Phạm vi khảo sát tập trung vào 5 tiểu thuyết kiệt xuất đại diện cho các chặng đường phát triển nghệ thuật tự sự của tác giả đã được dịch sang tiếng Việt: Rừng Na-uy (1987), Người tình Sputnik (1999), Biên niên ký chim vặn dây cót (1992-1995), Kafka bên bờ biển (2002) và Tazaki Tsukuru không màu và những năm tháng hành hương (2013).

Literature Review và Positioning

Bản đồ nghiên cứu về Haruki Murakami trên thế giới và tại Việt Nam thể hiện sự đa dạng nhưng cũng đầy phân hóa qua các dòng học thuật chính:

Tại Nhật Bản, quá trình tiếp nhận diễn ra qua hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc. Một mặt, các học giả và nhà văn thủ cựu chỉ trích gay gắt Murakami. Kenzaburo Oe từng phê phán văn phong của Murakami là "thể hiện rõ những thói quen văn hóa hiện đại phô trương quá đáng". Mặt khác, các nhà nghiên cứu tiến bộ như Giáo sư Numano Mitsuyoshi hay Giáo sư Tatsuru Uchida lại khẳng định tài năng bậc thầy của ông trong việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực và kỳ ảo, đưa văn học Nhật Bản vượt thoát khỏi ốc đảo truyền thống. Đặc biệt, nghiên cứu của Chikako Nihei về hiện tượng "những người đàn ông ăn cỏ" (soshoku-kei danshi) đã chỉ ra cách Murakami giải cấu trúc quan niệm nam tính truyền thống của mẫu hình salaryman trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế thập niên 1990.

Tại Trung Quốc, làn sóng nghiên cứu Murakami bùng nổ mạnh mẽ với hơn 600 bài báo khoa học và hơn 40 luận văn thạc sĩ, tiến sĩ được thực hiện từ năm 1990 đến 2007. Dịch giả Lâm Thiếu Hoa ghi nhận tổng số bản in các tác phẩm của Murakami vượt mốc 280 vạn bản, trong đó Rừng Na-uy tái bản 22 lần với hơn 100 vạn bản. Các học giả như Vương Hướng Viễn định vị Murakami là tác giả tiêu biểu của "văn học đô thị" và chủ nghĩa hậu hiện đại; Tôn Thụ Lâm phân tích hiện tượng người trẻ tìm kiếm "mô hình tự điều trị" qua nhân vật của ông; Tào Chí Minh so sánh Murakami với dòng văn học "hướng nội"; trong khi Ngô Vũ Bình khẳng định "căn tính sáng tác kép" của ông là biểu hiện tiêu biểu của sự hỗn dung văn hóa.

Ở khu vực Âu Mỹ, các chuyên luận quốc tế quy mô đã tiếp cận Murakami từ nhiều bình diện triết học và văn hóa:

1. Michael Seats (2009) trong Murakami Haruki: The Simulacrum in Contemporary Japanese Culture vận dụng lý thuyết thế vật (simulacrum) để phân tích các tái trình hiện văn hóa của xã hội tiêu dùng Nhật Bản đương đại.
2. Rebecca Suter (2008) với công trình The Japanization of Modernity: Murakami Haruki between Japan and the United States định vị Murakami như một "người dàn xếp văn hóa" (cultural mediator) xử lý mối quan hệ va đập giữa tính hiện đại kiểu Mỹ và căn tính Nhật Bản.
3. Matthew Strecher (2002) trong Dances With Sheep: The Quest for Identity in the Fiction of Murakami Haruki đi sâu vào hành trình tìm kiếm bản sắc; John Whittier Treat (2008) phân tích mối liên hệ giữa rối loạn đa nhân cách và chủ nghĩa tư bản hậu kỳ dựa trên khái niệm "kết cấu cảm xúc" (structure of feeling) của Raymond Williams.

Tại Việt Nam, nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa đã có nền tảng vững chắc từ các công trình của Trương Tửu, Đỗ Lai Thúy, Trần Đình Sử, Trần Ngọc Vương, Trần Nho Thìn, Lê Nguyên Cẩn. Tuy nhiên, đối với Murakami, các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở thi pháp học (Trần Thị Tố Loan, Nguyễn Anh Dân), phân tâm học (Đỗ Thị Minh Thương), tự sự học (Đặng Phương Thảo) hoặc folklore đơn lẻ (Nguyễn Thị Mai Liên). Tiểu luận của Hoàng Long (2006) từng so sánh nhị phân văn hóa truyền thống (Kawabata) và văn hóa tiêu dùng (Murakami) nhưng chưa xây dựng thành một hệ thống lý luận hoàn chỉnh. Luận án của Phạm Thị Hạnh đã định vị chính xác khoảng trống này để thiết lập một khung phân tích văn hóa học toàn diện, chứng minh tính kế thừa liên tục giữa mỹ học cổ truyền và thi pháp hiện đại của xứ sở Phù Tang.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp nền tảng cho lý luận văn học và văn hóa học thông qua việc mở rộng và tái cấu trúc các lý thuyết kinh điển:

• Mở rộng lý thuyết chỉnh thể văn hóa của Mikhail Bakhtin: Vận dụng luận điểm của Bakhtin rằng văn học gia nhập vào hệ thống chỉnh thể của văn hóa và thông qua văn hóa mới liên hệ trực tiếp với các lĩnh vực kinh tế - chính trị - xã hội, luận án thiết lập cơ chế giải mã tác phẩm như một "chứng tích văn hóa" phản ánh sự biến chuyển của hệ hình tư tưởng Nhật Bản sau 1945.
• Phát triển khái niệm "Căn tính sáng tác kép" và "Người dàn xếp văn hóa": Làm sáng tỏ cách thức Murakami kiến tạo một không gian đối thoại mở giữa mỹ học Á Đông và văn hóa đại chúng phương Tây, biến các yếu tố ngoại lai (gairaigo, nhạc Jazz, ẩm thực Tây phương) thành công cụ tự sự để biểu đạt những sang chấn tinh thần bản địa.
• Tái định nghĩa cấu trúc "Thế vật" (Simulacrum) trong văn học Đông Á: Chứng minh các không gian tiêu dùng, âm nhạc và đồ ăn nhanh trong tiểu thuyết Murakami không đơn thuần là sự sính ngoại bề mặt, mà là những thế vật phản ánh sự trống rỗng hiện sinh và là phương tiện duy trì sự cân bằng nội tâm của chủ thể đô thị.
• Hệ thống hóa "Phức cảm Genji" (Genji complex) và Cổ mẫu học: Mở rộng lý thuyết cổ mẫu của Carl Jung vào việc phân tích mô thức nhân vật nữ tính lý tưởng mang màu sắc văn học thời kỳ Heian, kết nối trực tiếp tiểu thuyết đương đại với kiệt tác Truyện Genji (Genji Monogatari).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa chiều của 4 hệ lý thuyết: Văn hóa học (Culturology), Ký hiệu học văn hóa (Cultural Semiotics), Phê bình văn hóa - lịch sử (Cultural-Historical Criticism) và Phê bình cổ mẫu (Archetypal Criticism).

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                       KHUNG PHÂN TÍCH VĂN HÓA HỌC                             |
+-------------------------------------------------------------------------------+
                                        |
  +-------------------------------------+------------------------------------+
  |                                     |                                    |
  v                                     v                                    v
[TẦNG 1: CƠ SỞ VĂN HÓA - LỊCH SỬ]    [TẦNG 2: HÌNH TƯỢNG THẨM MỸ]         [TẦNG 3: HỆ THỐNG MÃ VĂN HÓA]
- Khủng hoảng hậu chiến 1945         - Chủ thể người trẻ tuổi             - Mã cổ mẫu: Nước, Cái bóng,
- Bãi bỏ Thần đạo Nhà nước             (Kiếm tìm bản ngã, cô đơn,           Phức cảm Genji
- Tây phương hóa & Tiêu dùng           tình dục, cái chết)                - Mã biểu tượng: Con quạ,
- Mỹ học truyền thống:               - Không gian: Vật thể, tâm tưởng,     giếng cạn, ngôi nhà hoang
  Mono no aware, Okashi, Zen           âm nhạc & ẩm thực phương Tây       - Tính trầm tích văn hóa folklore

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ ràng: Khung lý thuyết này áp dụng hiệu quả đối với các văn bản tự sự hư cấu đương đại chịu sự tác động của quá trình giao lưu liên văn hóa toàn cầu và khủng hoảng căn tính đô thị; không nhằm mục đích quy nạp cho toàn bộ các thể loại phi hư cấu hay văn học tiền chiến Nhật Bản.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học nhận thức luận Diễn giải học (Interpretivism) kết hợp với Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) và Ký hiệu học cấu trúc. Thiết kế nghiên cứu là nghiên cứu liên ngành định tính chuyên sâu (Qualitative Interdisciplinary Research Design). Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) được triển khai qua 3 tầng bậc:

1. Cấp độ vi mô (Micro-level): Phân tích ký hiệu học trên văn bản tác phẩm (ngôn từ, chi tiết, motif, biểu tượng).
2. Cấp độ trung mô (Meso-level): Phân tích phê bình tiểu sử và thế giới quan thẩm mỹ của tác giả Haruki Murakami.
3. Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đặt tác phẩm trong bối cảnh cấu trúc lịch sử, kinh tế, xã hội và tôn giáo Nhật Bản từ sau Thế chiến II đến thời kỳ kinh tế bong bóng (Bubble Economy) kéo dài 4 năm 3 tháng (12/1986 - 1991).

Mẫu nghiên cứu gồm 5 tiểu thuyết trọng tâm được lựa chọn nghiêm ngặt theo tiêu chí kép: Là những tác phẩm kiệt xuất mang tính bước ngoặt nghệ thuật tự sự và đã có bản dịch chuẩn xác tại Việt Nam: Rừng Na-uy (Trịnh Lữ dịch), Người tình Sputnik (Ngân Xuyên dịch), Biên niên ký chim vặn dây cót (Trần Tiễn Cao Đăng dịch), Kafka bên bờ biển (Dương Tường dịch) và Tazaki Tsukuru không màu và những năm tháng hành hương (Uyên Thiêm dịch).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ các chuẩn mực học thuật chặt chẽ thông qua các giao thức thu thập và xử lý dữ liệu:

• Chiến lược lấy mẫu và thu thập ngữ liệu: Khảo sát toàn diện hệ thống nhân vật, không gian và biểu tượng trong 5 văn bản tiểu thuyết; trích xuất và phân loại ngữ liệu theo các trường ngữ nghĩa văn hóa; đối chiếu chéo giữa bản dịch tiếng Việt, bản dịch tiếng Anh của Jay Rubin, Philip Gabriel và các tài liệu chuyên khảo tiếng Nhật.
• Tam giác hóa phương pháp và dữ liệu (Triangulation):
  • Tam giác hóa dữ liệu: Kết hợp phân tích văn bản tác phẩm với tài liệu lịch sử tôn giáo (công trình của Joseph M. Kitagawa, Thích Thiên Ân, Ruth Benedict) và tư liệu phỏng vấn trực tiếp tác giả.
  • Tam giác hóa lý thuyết: Soi chiếu đồng thời qua lăng kính Thiền học Zen, phân tâm học Carl Jung, lý thuyết thế vật của Baudrillard/Seats và xã hội học văn hóa của Raymond Williams.
  • Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp phương pháp văn hóa học, phê bình tiểu sử, phê bình văn hóa - lịch sử, loại hình học và ký hiệu học văn hóa.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học (Validity & Reliability): Tính giá trị cấu trúc (construct validity) được bảo đảm thông qua việc định nghĩa tường minh các khái niệm mã văn hóa; tính giá trị nội tại (internal validity) được củng cố bằng các trích dẫn nguyên văn từ tác phẩm và đối chiếu với các công trình nghiên cứu quốc tế đã được bình duyệt.

Data và phân tích

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm hàng ngàn trang văn bản tiểu thuyết, hệ thống hơn 20 nhân vật điển hình, hàng chục không gian biểu tượng và mạng lưới liên văn bản trải rộng khắp 24 quốc gia. Luận án vận dụng kỹ thuật phân tích phân tầng ký hiệu học (semio-cultural stratified analysis) và loại hình học (typological mapping). Mọi phát hiện đều được đối chiếu với các số liệu thống kê lịch sử - văn hóa: 164 định nghĩa văn hóa theo Kroeber & Kluckhohn (1952), hơn 400 định nghĩa văn hóa theo Phan Ngọc, định nghĩa văn hóa của UNESCO (1982) tại Mexico, cùng dữ liệu lịch sử về sự sụp đổ của Thần đạo Nhà nước và thời kỳ phát triển thần kỳ 1950-1970 của Nhật Bản.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được 4 phát hiện khoa học mang tính đột phá với minh chứng thực chứng sâu sắc:

Phát hiện 1: Sự tái hiện và thăng hoa của mỹ học truyền thống (Mono no aware, Okashi, Zen) dưới vỏ bọc tự sự hiện đại. Trái ngược với quan điểm quy kết Murakami "đoạn tuyệt truyền thống", luận án chứng minh tinh thần u huyền, trầm mặc của Thiền tông và cảm thức xao xuyến trước sự đổi thay vô thường của vạn vật (Mono no aware) thấm đẫm trong cấu trúc tâm lý nhân vật. Đúng như Bakhtin nhận định: "Trước hết, khoa nghiên cứu văn học phải gắn bó chặt chẽ với lịch sử văn hóa. Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa. Không thể nằm ngoài cái mạch nguyên vẹn của toàn bộ văn hóa một thời đại trong đó nó tồn tại." Sự tĩnh lặng, hành thiền và quá trình đốn ngộ của nhân vật Toru Okada dưới đáy giếng cạn trong Biên niên ký chim vặn dây cót chính là biểu hiện hiện đại của mỹ học Zen.

Phát hiện 2: Mô hình "Người trẻ tuổi - Chủ thể văn hóa" và hiện tượng "Người đàn ông ăn cỏ" (Soshoku-kei danshi). Luận án chứng minh các nhân vật thanh niên trong tiểu thuyết của Murakami (như Watanabe Toru, K, Toru Okada, Tazaki Tsukuru) mang đặc trưng thiếu tham vọng xã hội, cô độc, nhu mì và phản kháng thụ động. Hiện tượng này là kết quả tất yếu của cuộc khủng hoảng tinh thần bắt nguồn từ sau Thế chiến II. Đúng như học giả Joseph M. Kitagawa phân tích: "Mỗi một biện pháp do chính quyền quân chiếm đóng ra lệnh đều nhằm thay đổi các nguyên tắc tôn giáo và chính trị đã từng được các chế độ cũ, phong kiến và Minh Trị duy trì... Thứ nhất, nguyên tắc tự do tôn giáo mới ban hành đã làm mất hết ý nghĩa của tư tưởng rằng mỗi thần dân Nhật Bản phải thề phục tùng và trung thành tuyệt đối với Thiên hoàng... Thứ hai, Thần đạo Nhà nước — một siêu tôn giáo khổng lồ do chế độ Minh Trị tạo ra — đã bị hủy bỏ..." Sự xói mòn hệ thống gia đình gia trưởng và cú sốc tinh thần này đã sản sinh ra một thế hệ thanh niên lạc lõng trong xã hội tiêu dùng.

Phát hiện 3: Không gian âm nhạc, ẩm thực phương Tây như một "Thế vật" (Simulacrum) giải tỏa khủng hoảng hiện sinh. Việc các nhân vật liên tục nghe nhạc Jazz, The Beatles, uống bia, ăn bánh mì kẹp không phải là sự sùng ngoại mù quáng mà là một thủ pháp nghệ thuật. Bản thân Murakami từng bộc bạch: "Khi tôi sang sống ở Hoa Kỳ được 5 năm rồi, tôi bỗng nhiên cảm thấy mình cần phải viết về Nhật Bản và con người Nhật. Đôi khi là về quá khứ nhưng thường là về hiện tại, về những gì đang diễn ra ở đó." Âm nhạc phương Tây đóng vai trò như liều "thuốc giải độc" cho sự bất lực của ngôn từ, tạo nên một không gian trú ngụ tinh thần trước thực tại đô thị đổ vỡ.

Phát hiện 4: Giải mã hệ thống mã văn hóa cổ mẫu và biểu tượng ngầm ẩn. Luận án chỉ ra 3 mã cổ mẫu cốt lõi:

• Cổ mẫu Nước: Hiện diện dưới các dạng thức giếng cạn, biển cả, mưa bão, tượng trưng cho sự chuyển di giữa ý thức và tiềm thức, sự thanh tẩy và tái sinh.
• Cổ mẫu Cái bóng: Biểu đạt phần bản thể bị đánh mất, sự tha hóa và phân liệt nhân cách trong lòng chủ nghĩa tư bản phát triển.
• Cổ mẫu Phức cảm Genji: Khát vọng kiếm tìm hình bóng nữ tính lý tưởng (Naoko, Sumire, Kumiko, Saeki) phản chiếu cấu trúc tâm lý cổ điển Nhật Bản bắt nguồn từ thời Heian.
• Mã biểu tượng Con quạ: Hình tượng cậu bé mang tên Kafka (trong tiếng Czech nghĩa là chim quạ) và biểu tượng con quạ mang chức năng dẫn đường tâm linh, kết nối thế giới thực và cõi vô thức.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý luận: Luận án mở ra một hướng tiếp cận mẫu mực cho Lý luận văn học tại Việt Nam trong việc nghiên cứu các hiện tượng văn học toàn cầu hóa và lai ghép văn hóa.
• Ý nghĩa phương pháp luận: Cung cấp quy trình tích hợp liên ngành giữa Văn hóa học, Ký hiệu học và Lịch sử tư tưởng có thể chuyển giao để nghiên cứu các tác gia văn học đương đại khác ở khu vực Đông Á.
• Ý nghĩa thực tiễn giáo dục: Cung cấp nguồn ngữ liệu và hệ thống kiến giải khoa học phục vụ trực tiếp công tác giảng dạy bộ môn Văn học Nhật Bản, Văn học so sánh và Văn hóa học tại các trường đại học ở Việt Nam.
• Ý nghĩa văn hóa - xã hội: Thúc đẩy sự hiểu biết sâu sắc về tâm thức và văn hóa Nhật Bản, góp phần tăng cường quan hệ giao lưu văn hóa và đối ngoại hữu nghị Việt Nam - Nhật Bản trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn khoa học nhất định:

• Giới hạn phạm vi ngữ liệu: Luận án khảo sát chuyên sâu trên 5 tiểu thuyết trọng tâm; chưa thể bao quát toàn bộ hơn 20 tác phẩm bao gồm các tập truyện ngắn, tiểu luận và phóng sự phi hư cấu đồ sộ (Underground) của Haruki Murakami.
• Giới hạn rào cản ngôn ngữ dịch thuật: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên các bản dịch tiếng Việt uy tín có đối chiếu bản tiếng Anh, chưa thể tiến hành phân tích văn bản học toàn diện trên 100% nguyên tác tiếng Nhật.
• Giới hạn về điều kiện biên: Mô hình phân tích tập trung vào bình diện văn hóa học đô thị và mỹ học tinh thần, chưa đi sâu vào góc độ phê bình sinh thái (Ecocriticism) hay lý thuyết giới (Queer Theory).

Các hướng nghiên cứu tương lai được đề xuất cụ thể:

1. Mở rộng khảo sát toàn bộ mảng truyện ngắn và tác phẩm phi hư cấu của Murakami dưới lăng kính Chấn thương học (Trauma Studies).
2. Nghiên cứu so sánh đối chiếu liên văn hóa giữa Haruki Murakami và các nhà văn hậu hiện đại Mỹ (Thomas Pynchon, Raymond Carver, J.D. Salinger).
3. Ứng dụng Nhân học số (Digital Humanities) để định lượng tần suất xuất hiện của các mã văn hóa (gairaigo, tên tác phẩm âm nhạc, ẩm thực) trong toàn bộ tác phẩm của Murakami.
4. Nghiên cứu tiếp nhận văn học Murakami tại Việt Nam qua lăng kính Xã hội học tiếp nhận độc giả trẻ.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động học thuật và xã hội rõ nét:

• Tác động học thuật: Xác lập chuẩn mực nghiên cứu mới trong việc giải mã các mã văn hóa ngầm ẩn trong văn học dịch, mở đường cho hàng loạt luận văn, luận án tiếp theo về văn học Đông Á tại Việt Nam.
• Tác động giáo dục: Đóng góp trực tiếp vào việc nâng cao chất lượng giáo trình giảng dạy Văn học phương Đông tại các cơ sở đào tạo sau đại học chuyên ngành Ngữ văn và Văn hóa học.
• Tác động văn hóa - xã hội: Giúp độc giả Việt Nam xóa bỏ các định kiến bề mặt về tính chất "Tây hóa" của Murakami, nhận diện chiều sâu văn hóa truyền thống xứ Phù Tang, từ đó nâng cao năng lực thấu cảm liên văn hóa trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Học viên cao học: Tiếp cận một khung phân tích liên ngành hoàn chỉnh, các phương pháp nghiên cứu tiên tiến và nguồn tài liệu tham khảo phong phú.
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu văn học: Có thêm tài liệu chuyên khảo chuẩn mực để phục vụ công tác giảng dạy văn học Nhật Bản và lý luận văn học hiện đại.
• Dịch giả và Giới xuất bản: Nắm bắt được các tầng vỉa mã văn hóa và biểu tượng trong tác phẩm, hỗ trợ quá trình chuyển ngữ và thẩm định các tác phẩm văn học dịch đương đại.
• Nhà hoạch định chính sách văn hóa: Tham khảo kinh nghiệm của Nhật Bản trong việc xử lý mối quan hệ giữa bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và tiếp thu văn hóa đại chúng toàn cầu.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết chỉnh thể văn hóa của Mikhail Bakhtin và Lý thuyết cổ mẫu của Carl Jung để chứng minh luận điểm: Murakami thực chất là nhà văn bảo tồn và làm mới mỹ học truyền thống Nhật Bản (Mono no aware, Okashi, Zen) thông qua kỹ thuật tự sự lai ghép phương Tây, giải cấu trúc định kiến của các nhà phê bình thủ cựu về sự "xa rời truyền thống".

2. Phương pháp nghiên cứu của luận án có điểm gì đổi mới so với các nghiên cứu trước đây? So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam vốn chỉ tiếp cận đơn tuyến từ Thi pháp học (Trần Thị Tố Loan) hay Tự sự học (Đặng Phương Thảo), luận án này đã thực hiện cuộc chuyển dịch hệ hình sang phương pháp tiếp cận liên ngành tích hợp: kết hợp đồng thời Ký hiệu học văn hóa, Phê bình văn hóa - lịch sử và Phê bình tiểu sử, đặt tác phẩm trong chỉnh thể biến động lịch sử tôn giáo hậu chiến của Nhật Bản.

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất và có bằng chứng dữ liệu ra sao? Phát hiện bất ngờ nhất là sự hiện diện sâu sắc của Cổ mẫu Phức cảm Genji (Genji complex) trong các nhân vật nữ của Murakami. Dưới lớp vỏ lối sống hiện đại, tự do tình dục kiểu phương Tây, cấu trúc tâm lý tìm kiếm tình yêu lý tưởng của các nhân vật nam lại hoàn toàn trùng khớp với tâm thức quý tộc thời Heian trong Truyện Genji, chứng minh sự liên tục không đứt gãy của vô thức tập thể dân tộc Nhật Bản.

4. Luận án có cung cấp quy trình nghiên cứu có thể tái lập (Replication protocol) không? Có. Luận án cung cấp quy trình nghiên cứu 3 tầng bậc tường minh: (1) Trích xuất và lập danh mục mã văn hóa văn bản; (2) Soi chiếu qua cơ tầng biến đổi lịch sử - xã hội - tôn giáo; (3) Giải mã ý nghĩa thẩm mỹ qua hệ thống cổ mẫu và biểu tượng, cho phép tái lập quy trình này trên các tác gia văn học đương đại khác.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào? Chương trình nghiên cứu mở rộng định hướng vào việc xây dựng hệ thống chuyên khảo về "Văn hóa học văn học Đông Á đương đại trong tiến trình toàn cầu hóa", mở rộng sang nghiên cứu văn học mạng, nhân học số và sự chuyển dịch căn tính văn hóa của giới trẻ các nước Đồng Văn (Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Việt Nam).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phạm Thị Hạnh đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Khái quát và hệ thống hóa toàn diện bức tranh tiếp nhận và nghiên cứu tiểu thuyết Haruki Murakami từ bình diện văn hóa tại Nhật Bản, Trung Quốc, Âu Mỹ và Việt Nam.
2. Làm sáng tỏ các tiền đề lịch sử - xã hội hậu Thế chiến II, sự sụp đổ của Thần đạo Nhà nước và thời kỳ kinh tế bong bóng như là cơ sở hình thành các giá trị văn hóa trong tiểu thuyết Murakami.
3. Giải mã thành công mô hình nhân vật người trẻ tuổi - chủ thể văn hóa ("người đàn ông ăn cỏ") cùng các không gian văn hóa đô thị, âm nhạc và ẩm thực phương Tây dưới tư cách các thế vật (simulacrum) biểu đạt khủng hoảng hiện sinh.
4. Phân tích thấu đáo hệ thống mã văn hóa trong các cổ mẫu (Nước, Cái bóng, Phức cảm Genji) và biểu tượng nghệ thuật (Con quạ), chứng minh mối liên hệ máu thịt giữa sáng tác của Murakami với mỹ học truyền thống Nhật Bản.
5. Khẳng định vai trò tiên phong của Murakami như một "người dàn xếp văn hóa" mang "căn tính sáng tác kép", tạo nên bước ngoặt mới trong tiến trình hiện đại hóa và toàn cầu hóa văn học xứ sở Phù Tang.

Công trình không chỉ tạo nên một bước tiến quan trọng trong nghiên cứu văn học Nhật Bản tại Việt Nam mà còn để lại giá trị học thuật bền vững cho việc tiếp cận văn hóa học văn học trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận án đơjợc triển khai thành 4 chgjong: Chojong 1: Téng quan van dé nghiên cứu Chojong 2: Co sé hinh thanh giá trị văn hóa trong tiêu thuyết của Haruki Murakami Chojong 3: Hinh tojong tham mf trong tiéu thuyét cua Haruki Murakami tir góc nhìn văn hóa Chojong 4: Ma van hoa trong tiêu thuyết của Haruki Murakami 10 Chojong 1 TONG QUAN VAN DE NGHIEN CUU Nghién ctru tiéu thuyét cia Murakami tir phojong dién van héa, ching ta không thể không luận bàn, khái quát các vấn đề lí luận và thực tiễn liên quan trực diện đến vấn đề nghiên cứu. Để lí giải văn học từ văn hóa, chúng ta phải làm rõ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa cũng nhơi cách tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa. Do vậy, toàn bộ chơjơng 1 sẽ tìm hiểu và mô tả khái quát một số -tiền đẻ! lí luận và thực tiễn nói trên của đề tài. Về văn học và văn hóa học 1.

Quan hệ văn học - văn hóa Trojoc hét, can phai khang định, văn học và văn hóa có mối quan hệ biện chứng, và chi phối lẫn nhau. Để thấy dojgc rõ đặc tính phức tạp của mối quan hệ này, chúng ta cần phải bắt đầu từ những định nghĩa, quan niệm về văn hóa. Theo Nguyễn Bá Thành, -Tính một cách xác suất, trong hơn một thế kỉ qua chỉ cần mỗi quốc gia, mỗi dân tộc có vài nhà nghiên cứu văn hóa, và mỗi ngojời chỉ đề xuất một cái định nghĩa thôi thì đã có hàng ngàn định nghĩa về văn hóa. Riêng ở Việt Nam cho đến nay đã có dăm chục định nghĩa văn hóa của các nhà chính trị, các nhà tơI toJởng và nhà văn hóa.

Sự phong phú và đa dạng của các sản phâm văn hóa, hiện tơjợng văn hóa còng với sự khác nhau trong nhận thức đối tơjợng đã làm nảy sinh nhiều định nghĩa văn hóa khác nhaul [80; tr. Ngay từ năm 1952, hai nhà nhân học ngojời Mỹ, Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn, trong céng trinh Culture: A Critical Review of Concept and Definitions da tig thông kê, có tới 164 định nghĩa khác nhau về văn hóa xuất hiện trong các công trình nổi tiếng thế giới [101;tr. 11 Cũng theo Phan Ngọc, hiện nay có đến hơn 400 định nghĩa khác nhau về văn hóa [69, tr. Tuy nhiên, trong số muôn vàn những định nghĩa khác nhau về văn hóa, chúng tôi chọn lựa cách hiểu của UNESCO: -văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn choJơng, những lối sống, những quyền cơ bản của con ngojời, những hệ thống các giá trị, những tập tục và các tín ngojỡngl (Tuyên bó về những chính sách văn hóa tại Hội nghị quốc tế do Unesco chủ trì từ ngày 26/7 đến ngày 6/8/1982 ở Mexico) cung cấp cho chúng ta một cái nhìn đầy biện chứng về mỗi quan hệ giữa văn học va văn hóa.

Nhơ| vậy, có thể khẳng định, văn học là một thành tố năng động và điển hình của văn hóa, vì thế -sáng tác văn học tro|ớc hết là hành động văn hóa. Tác phẩm văn học, sự kiện văn học là một loại chứng tích văn hóal [84; tr. Khi văn học thoát li khỏi cội rễ văn hóa, bầu khí quyền văn hóa của thời đại mà tác phẩm văn hoc dojgc san sinh, văn học sẽ trở nên xa lạ với công chúng tiếp nhận. Bên cạnh mối quan hệ biện chứng giữa văn học và văn hóa, có thê thấy văn học là một bộ phận của văn hóa, đồng thời, mối quan hệ này còn phản ánh quy luật cái riêng — cái chung — —cái riêng chỉ tồn tại trong mức độ nó liên hệ với cái chung.

Cái chung chỉ tổn tại trong cái riêng, thông qua cái riêng! [50; tr. Nhg vay, van hoc 1a c6ng cu tái hiện và mô phỏng một cách có chọn lọc về văn hóa, giúp con ngơiời ở những quốc gia khác nhau có thể nhận thức rõ hơn về bản sắc văn hóa, căn tính tộc ngojời, truyền thống dân tộc, lịch sử, ý thức cộng đồng của một quốc gia nào đó. Vậy nên, từ những phản ánh của văn học về văn hóa, văn học còn có chức năng điều chỉnh và định hơiớng văn hóa. Rõ ràng, mỗi quan hệ giữa văn học và văn hóa là mỗi quan hệ biện chứng, luôn luôn vận động theo những biến đổi khác nhau của thời đại.

Văn 12 học tuy là một bộ phận trong cấu trúc tổng thể của văn hóa nhơIng văn học không phải là bộ phận thụ động, xơ cứng, ngơjợc lại, văn học vừa phản ánh văn hóa nhoIng cũng là một nhân tố tích cực thúc đây văn hóa phát triển. Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa Bởi văn học và văn hóa có mối quan hệ hữu cơ mật thiết, nên việc tìm hiểu văn học từ góc nhìn văn hóa luôn là một hojớng đi đầy triển vong, bổ sung cho những cách tiếp cận xã hội học, mỹ học, thi pháp học, tự sự học, phân tâm học. Trong bài viết -Một số vấn dé cần lqu ý khi nghiên cứu văn học quá khứi, Bakhtin nhận định: -Trojéc hết, khoa nghiên cứu văn học phải gắn bó chặt chẽ với lịch sử văn hóa. Văn học là một bộ phận không thé tach rời của văn hóa.

Không thể nằm ngoài cái mạch nguyên vẹn của toàn bộ văn hóa một thời đại trong đó nó ton tai. Khong dojgc tach né khoi cdc bộ phận khác của văn hóa, cũng nhơi khong dojoc, nhoy ngojoi ta van lam, 1A truce tế gắn bó các nhân tố xã hội, kinh tế, vojợt qua đầu văn hóa, những nhân tố kinh tế tác động tới toàn bộ văn hóa nói chung và chỉ thông qua văn hóa, cùòng với văn hóa mới tác động trực tiếp đojợc tới văn học [91; tr. Chính vì vậy, khi nghiên cứu bất cứ một tác phẩm văn học nào cũng cần phải xem xét mỗi quan hệ của nền văn học, giai đoạn văn học, trào lơu văn học mà tác pham đơiợc khai sinh trong mối quan hệ với bối cảnh văn hóa. Cũng theo Bakhtin nhận định: -Cần phải nghiên cứu văn học và tác phâm văn học nhụ| những hệ thống chỉnh thể ở hai cấp liên đới.

Hệ thống chỉnh thể của tác phâm gia nhập hệ thống chỉnh thể của văn học; hệ thống chỉnh thể của văn học, đến lojiợt nó, lại gia nhập hệ thống chỉnh thể của văn hóa; và chỉ có hệ thống văn hóa mới quan hệ trực tiếp với những lĩnh vực khác của đời sống xã hội. Không thẻ tách rời văn học ra khỏi hệ thống chính trị - kinh tế - xã hội. Những nhân tố ấy tác động trực tiếp đến văn hóa trong chỉnh thê của nó và chỉ thông qua no ma anh hojong dén van hocl [17;tr. 13 Những yếu tố của văn hóa khách quan nhơi: thiên nhiên, địa lí, lịch sử, căn tính dân tộc, phong tục tập quán, bản sắc, ngôn ngữ cho đến những yếu tố chủ quan nhơi: trải nghiệm văn hóa cá nhân, kinh nghiệm sống, tiểu sử.

đojợc vận dụng, soi chiếu để cắt nghĩa, lí giải và mang đến một cái nhìn đa chiều hơn về tác phẩm. Bàn về khả năng đọc văn học từ những thành tố văn hóa, Trần Đình Sử viết: -Nội dung văn hóa trong văn học mang tính chất toàn bộ. Nó bao gồm mọi phơjơng diện văn hóa cụ thé nhơi chính trị, kinh tế, pháp luật, tôn giáo, thị hiểu, âm thực, trang phục, tập quán, cử chỉ. Đọc bất cứ tác phâm văn học nào ta đều có thể bắt gặp vô vàn biểu hiện văn hóa trong đói [77: tr.

Văn học và văn hóa quan hệ chặt chẽ nhơi vậy nén hojong tiếp cận văn học từ góc độ văn hóa đã đoøJợc nhiều nhà nghiên cứu văn học trên thế giới cũng nhơi Việt Nam vận dụng và đem lại những khả thể diễn giải mới về tác phẩm và về văn hóa, liên văn hóa đơjợc phản ánh trong tác phâm. Ở Việt Nam, troJớc năm 1945, Trolơng Tửu (Nguyễn Bách Khoa) đã áo dung hojéng tiép cận văn hóa khi nghiên cứu ca dao Việt Nam (Kinh Thị Việt Nam, NXB Xuân Thu, 1985) [99], Nguyễn Du (phần viết Truyện Kiểu và thời đại Nguyễn Du, trong Trơng Tửu Tuyển tậo, NXB Lao động, H, 2007) [98] va Nguyễn Công Trứ (Tâm lí và t tởng Nguyễn Công Trứ, NXB Thế giới, H, 1951) [97. Hojong tiép cận văn học từ góc nhìn văn hoa con dajoc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Điền hình là các công trình nghiên cứu về văn học trung đại của Trần Đình Hơjợu, Trần Ngọc Vojơng, Trần Nho Thìn.

Trong cuốn Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại (NXB Giáo dục, H, 1999), Trần Đình Hojợu đã chọn Nho giáo để tìm hiểu một số vấn đề của văn học trung đại [42]. Trần Ngọc Volơng tiếp tục hojớng nghiên cứu đầy gợi mở này qua các công trình nhơI: Nhà Nho tài tử và văn học Việt Nam: Loại hình học tác giả văn học (NXB Thông tin và truyền thông, H, 2018) [102], Van hoc 14 Việt Nam: dòng riêng giữa nguồn chưng (NXB Giáo dục, H, 1998) [133]. Với công trình Van học trung đại Việt Nam đới góc nhìn văn hóa (NXB Giáo dục, H, 2007) [84], Trần Nho Thìn đã tiếp cận các tác phẩm văn học trung đại Việt Nam nhơi Truyện Kiểu, Bình Ngô đại cáo từ góc nhìn văn hóa. Nhà nghiên cứu Lê Nguyên Cẩn đóng góp vào hojớng nghiên cứu này với các công trình nho Tiéo cận Truyện Kiểu đới góc nhìn văn hóa (NXB Giáo dục, H, 2008) [11], Tiép cận văn học từ góc nhìn văn hóa (NXB Dai hoc Quốc Gia, H, 2014) [12.

Đỗ Lai Thúy vận dụng hơjớng nghiên cứu này đối với văn học trung đại và hiện đại mà tiêu biểu là công trình: Hồ Xuân Hơng: Hoài niệm phần thực (NXB Văn hóa Thông tin, 1999) [97], Từ cái nhìn văn hóa (NXB Tri thức, H, 2018) [91], Văn hóa Việt Nam nhìn từ mẫu ngời văn hóa (NXB Tri thức, H, 2018) [90]. Su quan tam đến hơiớng nghiên cứu này đơiợc thể hiện rất rõ qua syxuất hiện của các công trình, bài viết mang tính lí luận và ứng dụng nghiên cứu nha: -Tiếp cận văn học bằng văn hóa học (Nguyễn Văn Dân, Văn học, số 11 (393), thang 11/2004, tr.21-30) [20 , -Mối quan hệ văn hóa — văn học nhìn từ lí thuyết hệ thống! (Đỗ Lai Thúy) [115 , -Nghiên cứu giảng dạy văn học Trung Quốc từ mã văn hoái (Trần Lê Bảo in trong Một số vấn để về lí luận và lich sử văn học, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, H.387-396) [8 , -Giải mã văn hóa trong tác phẩm văn họcl (Trần Lê Bảo, Nghiên cứu Trung Quốc, 02/2009, tr.68-78) [9 , -Tinh văn hóa của tác phẩm văn học! (Lê Nguyên Cần, Khoa học, số 2-2006, tr.3-7) [10 , -Văn học và văn hóa truyền thống!