Chương 1 KHÁI NIỆM PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT VÀ CÁC YẾU TỐ TẠO PHONG CÁCH CAO DUY SƠN 1. Lý luận về phong cách 1. Khái niệm phong cách Phong cách là một thuật ngữ không chỉ được dùng trong lĩnh vực văn học nghệ thuật, mà còn được dùng trong nhiều ngành khoa học và đời sống xã hội. Trong sáng tác và nghiên cứu văn học, thuật ngữ phong cách được sử dụng rộng rãi và ngày càng có ý thức.
Xung quanh thuật ngữ này, lâu nay có rất nhiều công trình nghiên cứu, bài viết phong phú, đa dạng.X Likhachev trong cuố n Thi pháp văn học Nga cổ định nghiã : phong cách “là một hệ thống hình thức và nội dung nhấ t đi ̣nh”, là “nguyên tắ c thẩm mỹ để cấ u trúc toàn bộ nội dung và toàn bộ hình thức” [10, tr. Tác giả đă ̣c biệt nhấn mạnh đế n sự hài hòa giữa hai yế u tố nô ̣i dung và hiǹ h thức của tác phẩ m nghệ thuâ ̣t. Trong Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học (NXB Tác phẩm mới, H. Khrapchenco đã đưa ra nhiều ý kiến nhận định về phong cách tiêu biểu của nhà văn.
Khrapchenco viết: “Hiện đang tồn tại một số lượng rất lớn những định nghĩa khác nhau về phong cách văn học. Những định nghĩa này xoè ra như cái quạt giữa sự thừa nhận phong cách là một phạm trù lịch sử - thẩm mỹ rộng nhất, bao quát nhất và sự nhìn nhận nó như những đặc điểm của những tác phẩm văn học riêng lẻ. Nếu như chỉ giới hạn ở những ý kiến về vấn đề đó, những ý kiến chủ yếu được nêu lên vào thời gian gần đây thì phải thừa nhận rằng có rất nhiều sắc thái trong sự bất đồng ý kiến” [39, tr. Cuối 11 cùng, Khrapchenco cũng nêu lên định nghĩa khái quát, đưa ra ý kiế n riêng của mình: “phong cách cần phải được định nghĩa như thủ pháp biểu hiện cách khai thác hình tượng đối với cuộc sống, như thủ pháp thuyết phục và thu hút độc giả” [39, tr.
Như vâ ̣y, cùng với viêc̣ quan tâm đế n yế u tố hình thức có tính nô ̣i dung, tác giả còn đă ̣c biêṭ coi tro ̣ng sự thu hút đô ̣c giả. Đó là khái niệm của một số nhà lý luận, nghiên cứu văn học nổi tiếng trên thế giới. Ở trong nước, các nhà lý luận, nghiên cứu văn ho ̣c cũng dành nhiề u thời gian, công sức để nghiên cứu khái niêm ̣ nô ̣i hàm phong cách. Trong Từ điển thuật ngữ văn học (NXB Giáo dục, Hà Nội, 1992) các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên đã định nghĩa: “Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc”.
Và khẳ ng đinh ̣ “Trong chỉnh thể nhà văn (hiể u theo nghiã là các sáng tác của một nhà văn), cái riêng tạo nên sự thống nhất lặp lại ấ y biểu hiê ̣n tập trung ở cách cảm nhận độc đáo về thế giới và ở hệ thống bút pháp nghê ̣ thuật phù hợp với cách cảm nhận ấ y” [18, tr. Thố ng nhất với quan điể m đó, Phương Lựu, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà trong cuố n Lý luận văn học cũng nhận định về phong cách như sau: “Phong cách là chỗ độc đáo về tư tưởng cũng như nghê ̣ thuật có phẩm chấ t thẩm mi ̃ thể hiê ̣n trong sáng tác của những nhà văn ưu tú” [38]. Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân trong Từ điển Văn học (Bộ mới) (NXB Thế giới, HN, 2005) định nghĩa: "Khái niệm chỉ những nét chung, tương đối bền vững của hệ thống hình tượng, của các phương thức biểu hiện nghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắc sáng tạo của một nhà văn, một tác phẩm, một khuynh hướng văn học, một nền văn học dân tộc nào đó. Phan Ngọc trong cuốn Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong truyện Kiều (NXB Thanh niên tái bản, 2003) đã khẳng định: “Phong cách là một cấu 12 trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị lịch sử có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm, hay một tác giả” [43].
Như vậy, đã có rất nhiều định nghĩa, quan niệm khác nhau về phong cách. Mỗi định nghĩa, mỗi nhận định lại chỉ ra một nét độc đáo mà phong cách đem lại. Đó chính là những tài liệu quý giá làm điểm tựa lí luận cho chúng tôi tiế p câ ̣n và đưa ra quan niệm riêng của mình: Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, một chỉnh thể nghệ thuật, mang đậm tính sáng tạo của nhà văn. Nó bao gồm đặc điểm cả về nội dung và hình thức, thể hiện sự độc đá, đặc trưng mang tính thống nhất, ổn định, xuyên suốt các sáng tác của nhà văn.
Các bình diện của phong cách Có bốn kiểu quan niệm khác nhau về các bình diện của phong cách nghệ thuật: (1) Phong cách chỉ thuần túy là vấn đề kỹ thuật hay cách thức biểu đạt, biểu hiện ở hình thức của tác phẩm. (3) Phong cách biểu hiện cả ở nội dung, cả ở hình thức của tác phẩm. (4) Phong cách biểu hiện thành những đặc điểm hình thức nhưng những đặc điểm này có nguồn gốc trong ý thức nghệ thuật của nhà văn, tức là hình thức có tính nội dung. Chúng tôi nghiêng theo quan niệm thứ (4): “Tổng thể thẩm mỹ của tất cả các phương diện và các yếu tố của tác phẩm làm nên một sự đặc sắc nhất định”.
Phong cách không phải là một yếu tố mà là một đặc tính của hình thức nghệ thuật, nên nó không bị định vị (chẳng hạn như các yếu tố cốt truyện hay 13 chi tiết nghệ thuật), nó dường như tán phát trong toàn bộ cấu trúc hình thức. Do vậy, nguyên tắc tổ chức của phong cách được thể hiện trong mọi khúc đoạn văn bản, mỗi “điểm” văn bản đều mang trên mình dấu ấn của toàn thể. Nhờ đó, ta nhận ra phong cách qua các khúc đoạn riêng lẻ: người đọc thành thạo chỉ cần đọc một đoạn văn nhỏ trong tác phẩm của một nhà văn cũng đủ tự tin gọi tên tác giả của nó” [Bản dịch của Trịnh Bá Đĩnh, từ cuốn Bách khoa toàn thư văn học: các khái niệm và thuật ngữ, Viện Thông tin các khoa học xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Nga, Moskva, 2001, tr 1031]. Theo đó, phong cách chủ yếu được nhận diện qua các yếu tố hình thức mang tính nội dung.
Tuy nhiên, phong cách không chỉ là hình thức, nó còn bắt rễ sang bình diện nội dung. Trong luận văn này của mình, chúng tôi tập trung vào những nguyên tắc nghệ thuật, những kiểu lựa chọn riêng trong các yếu tố cấu trúc phong cách (cách xử lí, thế giới hình tượng, cốt truyện và ngôn ngữ…) để gọi tên các phương diện nội dung của phong cách (quan niệm nghệ thuật về con người, xã hội, tư tưởng nghệ thuật. Chúng tôi cũng luôn ý thức làm rõ sự gắn bó của các thành tố cấu trúc phong cách, các phương diện phong cách với nhau và với chỉnh thể phong cách tác giả. ̀ h sáng tác của Cao Duy Sơn 1.
Tiể u sử nhà văn Cao Duy Sơn Nhà văn Cao Duy Sơn tên thâ ̣t là Nguyễn Cao Sơn, sinh năm 1956, trong mô ̣t gia đình cha là người Kinh, me ̣ người Tày. Ngoài sự thừa hưởng hai dòng văn hoá của hai dân tô ̣c Kinh - Tày, Cao Duy Sơn còn đươ ̣c nuôi dưỡng bởi nguồ n ma ̣ch trầ m tích văn hoá lich ̣ sử lâu đời của vùng đấ t “dồ i dào sức số ng bề n lâu” - đó chính là thị trấn Cô Sầu, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng. Nhà văn đã từng tâm sự rằng ông và những con người Cô Sầu luôn tự hào mình được sinh ra ở một vùng quê nổi tiếng không chỉ với núi sông mộng mơ, những ngọn thác hùng vĩ tung bọt như bầy ngựa trắng bay ngang lưng núi, mà còn là 14 vùng đất sinh ra những người con trai khôi ngô, vóc dáng vạm vỡ, những cô gái đẹp như tiên từ trong tranh cổ bước ra. Chính mảnh đấ t đầ y quyế n rũ ấ y đã nuôi dưỡng tâm hồ n, khơi nguồ n cảm xúc trong sáng tác của Cao Duy Sơn.
Cao Duy Sơn theo học tại mái trường thị trấn Trùng Khánh - đây cũng là nơi các nhà thơ Bế Thành Long, Y Phương từng theo học. Tháng 8 năm 1973, sau khi học hết phổ thông, đi theo tiếng gọi của tổ quốc, của tình yêu nước tha thiết Cao Duy Sơn cũng xách ba lô lên đường nhập ngũ như bao chàng trai khác. Chính những năm tháng đứng trong hàng ngũ Quân đội nhân dân Việt Nam đã tôi luyện cho nhà văn có một bản chất vững vàng, mạnh mẽ đồng thời cũng giúp cho nhà văn hiểu hơn về chiến tranh, về những số phận, những hoàn cảnh trong chiến tranh. Hoạt động trong quân đội được bảy năm, đến tháng 8 năm 1980, nhà văn trở về làm phóng viên đài phát thanh truyền hình tỉnh Cao Bằng.
Năm 1984, Cao Duy Sơn tham dự hội nghị sáng tác văn học dân tộc thiểu số ở Tuyên Quang. Chiń h trong dịp này, ông đã sáng tác truyện ngắn Dưới chân núi Nục Vèn. Tác phẩm đã được chọn đăng trên tạp chí văn nghệ quân đội. Dưới chân núi Nục Vèn chính là truyện ngắn đã đưa Cao Duy Sơn đến và gắn bó lâu dài với sự nghiệp văn chương.
Tháng 10 năm 1989, ông thi đỗ vào trường viết văn Nguyễn Du. Đến năm 1992, Cao Duy Sơn ra trường cùng với sự ra đời của tiểu thuyết Người lang thang. Thời gian sau đó, ông trở về tiếp tục công tác tại đài phát thanh truyền hình tỉnh Cao Bằng. Hiện nay, Cao Duy Sơn là hội viên hội Nhà văn Việt Nam, hội viên hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam, Tổng biên tập Tạp chí Văn hóa các dân tộc.
Sự nghiê ̣p sáng tác của nhà văn Cao Duy Sơn Cao Duy Sơn là một cây bút trẻ, số lượng tác phẩm của ông chưa thực sự nhiều nhưng tác phẩm nào cũng để lại dấu ấn sâu sắc trong tâm hồn độc giả. 15 Tác phẩm đầu tay, đánh dấu bắt đầu sự nghiệp văn chương của Cao Duy Sơn là truyện ngắn Dưới chân núi Nục Vèn, được viết năm 1984 trong một lần đi dự hội trại sáng tác.