CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu thể chân dung văn học Thuật ngữ “chân dung văn học” (literary portrait) có nghĩa rất đa dạng, phụ thuộc vào xu hướng và phong cách văn học vốn nhiều giao động. Như miêu tả của Edmund Heier (1987), bản chất của thể chân dung văn học là chỉ ra những đặc điểm chính khắc họa một cá nhân, nhưng quá trình thực hiện việc trưng bày ra, thể hiện ra những đặc tính đặc trưng của một nhân vật văn học có thể được hoàn thành theo những cách thức khác nhau. Thể chân dung văn học, với nghĩa là, một bản mô tả hay phân tích bằng văn bản về một người, đã có từ thời Homer.
Tuy nhiên, đỉnh cao của thể chân dung văn học trong thời hiện đại, như Heier khẳng định, diễn ra tại Pháp vào thế kỉ XVII với các tác phẩm khắc họa một bản trưng bày toàn bộ về các chân dung; mỗi bức chân dung bao gồm một bản tiểu sử dài dằng dặc. “Và chính hình thức chân dung văn học - với một bản tiểu sử dài trọn vẹn - này được phát triển một cách cần mẫn đến mức tự nó đã trở thành một thể loại văn học” [165, tr. Theo miêu tả của Nina Ekstein (1992), chân dung văn học đặc biệt phổ biến ở Pháp trong một số năm vào giữa thế kỷ 17. Bắt nguồn từ các salon xã hội (social salon), “chân dung văn học” dần trở thành một thể loại riêng trong thời kỳ này.
Xu hướng chân dung không đơn thuần diễn ra trong sự cô lập, riêng biệt của thế giới salon hay trong thế giới thần tiên của các tiểu thuyết anh hùng mà còn trong bối cảnh của một thực tế chính trị cụ thể, đó là chủ nghĩa chuyên chế, và sự bất lực ngày càng tăng của giới quý tộc. Những bức chân dung văn học theo truyền thống được sử dụng, dù ở dạng vẽ hay viết, để tôn vinh người được tạc chân dung. Ví dụ, những bức chân dung anh hùng được khắc họa vào đầu thế kỷ XVII như là những anh hùng thần thoại cụ thể (ví dụ, Rubens miêu tả Marie de Medici là nữ thần chiến tranh La Mã Bellona), từ đó để khẳng định vinh quang của cá nhân nhân vật này. Những bức chân dung như 8 vậy cũng là biểu hiện của sự bất tử vì các cá nhân được lưu giữ trong một bản miêu tả chính mình, vượt lên trên những thăng trầm của thời gian hay sự kiện [163, tr.
Có thể thấy, các nhà nghiên cứu trên thế giới nỗ lực xác định nguồn gốc (phát triển đỉnh cao ở Pháp vào thế kỉ XVII) và tìm ra đặc trưng của thể chân dung văn học (miêu tả các cá nhân, mang tính vinh danh - bất tử hóa các cá nhân). Những đặc điểm của thể chân dung như là một thể loại văn học được các nhà nghiên cứu khám phá ở các phương diện khác nhau. N (1935) trong bài viết “Giới thiệu thẩm mĩ của chân dung văn học” (An Introduction to the Æsthetics of Literary Portraiture) miêu tả cách thức xây dựng chân dung của thể loại này tương đồng với cách xây dựng nhân vật điển hình trong các thể loại văn học khác và nhấn mạnh ý nghĩa thẩm mĩ của các chân dung văn học trong đời sống cộng đồng. Theo đó, các nhà văn và các nhà phê bình đều đã chứng minh một cách thuyết phục về việc sử dụng các hình mẫu sống và việc đo lường cái đẹp trong tính cách bằng vẻ bề ngoài.
Họ cho rằng có điều gì đó đẹp đẽ trong cuộc sống như vậy xứng đáng để trở thành hình mẫu cho chân dung văn học; những hình mẫu ấy sẽ tạo ra trong cộng đồng một niềm tin rộng rãi về sự tồn tại của những con người đẹp, những cái đẹp thực sự. Như miêu tả của Wenger, đó chính là lí do vì sao Plato và nhiều người cùng thời với ông nhận thấy cuộc đời của Socrates là một nguồn hấp dẫn cộng đồng thường xuyên và cuộc đời của Cellini, Goethe, Lincoln và nhiều nhân vật lỗi lạc khác đã đem lại những trải nghiệm thẩm mĩ cho nhân loại. Những bức chân dung như vậy luôn thể hiện sự kết hợp giữa số phận con người với những cá nhân hư cấu theo cách mà ý nghĩa hoặc tầm quan trọng của những cá nhân này dường như trở nên sống động và trở thành một phần đáng chú ý của thực tế được nhận thức. Niềm vui thẩm mỹ của tác phẩm bức chân dung văn học “về cơ bản bắt nguồn từ sự bộc lộ những khái niệm phi nhận thức liên quan đến số phận con người thông qua sự trung gian của các cá nhân hư cấu” (616).
9 Cũng nhấn mạnh đến nguyên mẫu sống trong thể loại chân dung, tác giả B. Bazylova cho rằng, khi tạo dựng chân dung văn chương, tác giả dựa vào hình tượng một nhân vật chính được lấy từ rất thực tế, việc giống với chân dung rất quan trọng. Con người hiện thực được hiểu như một tổng thể nghệ thuật, như một “cốt truyện” khép kín và hoàn chỉnh cho nghệ thuật ngôn từ. Chính trong hình ảnh nghệ thuật và tổng thể của một con người hiện thực - sự độc đáo của “khuôn mặt”, suy nghĩ, lời nói diễn ra trong tính cách, trong phong thái, trong câu chuyện, và trong sự sáng tạo – đã tạo nên bản chất thẩm mỹ của thể loại chân dung văn học.
Theo tác giả Bazylova có nhiều cách tiếp cận đối với nghệ thuật xây dựng nhân vật trong thể chân dung văn học. Có những tác phẩm chân dung mô tả chi tiết hình ảnh ngoại hình nhân vật bằng cách kết hợp các điểm “khảo sát” (so sánh ấn tượng về nhân vật, tác giả và nhân vật), lặp lại nhiều nhịp điệu một hoặc nhiều đặc điểm (cử chỉ và bắt chước). Có nhiều tác phẩm xây dựng chân dung qua những hình ảnh vừa tĩnh vừa năng động, cho thấy vị trí của chân dung trong cốt truyện và làm nổi bật đặc tính của chân dung. Bazylova cho rằng không cần phải đối lập giữa một loại khắc họa chân dung này với một loại khắc họa chân dung khác, bởi vì một trường hợp là sự nhấn mạnh vào hình ảnh của những đặc điểm bản chất, vĩnh hằng của tính cách, và trường hợp khác lại nhấn mạnh vào sự thay đổi do hoàn cảnh.
Trong dòng kể chuyện động lực, chân dung tĩnh tồn tại trong mọi tình huống, nó làm nổi bật những đặc điểm giống nhau về ngoại hình của nhân vật và bằng cách đó, nó tham gia vào động cơ triển khai cốt truyện. Một chân dung sinh động góp phần tạo nên tổng thể nhân vật, xác định diện mạo những nét tính cách trước đây chưa nổi bật. Khảo sát của Bazylova cho thấy rằng trong văn xuôi Nga thế kỷ 19, thể loại chân dung văn học được đặc trưng hóa là nói về một con người xác thực và được trình bày dưới dạng hồi ký.V Gogol cho rằng chân dung văn học phải miêu tả con người đương thời theo “đúng nghĩa một con người” và cũng 10 phải coi người đó như một nhân cách độc đáo. Mặc dù mỗi nhà văn đều có cách hiểu riêng, tùy vào cá tính sáng tạo và sự lĩnh hội thể loại của riêng mình, nhưng nhìn chung bản thể của anh ta không thay đổi.
Hình ảnh nhân vật chính mà tác giả muốn xây dựng quyết định mục đích và sự lựa chọn phương tiện chuyển tải và quyết định bố cục của chân dung văn học. Những quan sát và ấn tượng đã in sâu vào trí nhớ làm cơ sở cho việc lựa chọn chính xác các chi tiết nhằm tái hiện tính cách của người đương thời. Các tác giả của những bức chân dung văn học đều mong muốn mô tả bức chân dung một cách khái quát, dựa trên kinh nghiệm và ký ức của chính họ. Về cơ bản, người khắc họa chân dung nỗ lực tập trung vào những nét chính trong tính cách con người, nhất là những nét đáng nhớ nhất [161, tr.
Công trình Kiểu loại chân dung văn học (Typology of Genre of Literary Portraits) của Bazylova Baglan (2012) cho rằng chân dung văn học là một trong những thể loại được đưa vào hệ thống thể loại sử thi. Và theo tác giả Baglan, thể loại chân dung văn học cũng là một hiện tượng nghệ thuật đã tổng hợp trong nó những yếu tố của các thể loại mang tính tư liệu, tài liệu và các thể loại nghệ thuật, và cũng đã có các tranh luận xem thể chân dung có thuộc hệ thống các thể loại báo chí, quảng bá nhân vật hay là thể loại thuần nghệ thuật. Nghiên cứu về hình thức và chức năng của thể chân dung văn học trong hệ thống các thể loại mang tính sử thi (epic type) như tiểu thuyết, truyện cổ tích, truyện ngắn, ký họa và trong các tác phẩm văn học mang tính hồi ký được thực hiện theo nhiều hướng khác nhau trong các công trình khoa học. Theo quan sát của tác giả Baglan, nghiên cứu văn học trên thế giới đã tiến hành các dự án nghiên cứu mối quan hệ qua lại giữa bức chân dung như một phần của sự tổng hợp nghệ thuật với các giai đoạn của quá trình văn học và thể loại văn học nói riêng.
Như vậy, thể chân dung đã được các nhà nghiên cứu thế giới tiếp cận từ các góc độ khác nhau. Các nghiên cứu thống nhất cho rằng thể chân dung là một thể loại văn học; nó bao gộp trong nội dung và cấu trúc của mình những 11 yếu tố mang tính tư liệu và những yếu tố của phẩm chất nghệ thuật. Giá trị của thể chân dung văn học nằm ở chỗ nó “là sự thể hiện quan trọng quan niệm của nhà văn về con người và tài năng nghệ thuật của mình” [165, tr.2] và trong nhiều hoàn cảnh lịch sử, các tác phẩm chân dung cũng phản ánh và tham gia vào các vấn đề của lịch sử, văn hóa, xã hội (như được thấy trong nghiên cứu “Hình ảnh phụ nữ bị xóa nhòa: Chân dung văn học ở Pháp thế kỷ XVII” của Ekstein (1992) đã trích ở trên. Nghiên cứu thể chân dung văn học Việt Nam đương đại Đã có nhiều công trình viết về thể chân dung văn học Việt Nam.
Hình thức của các công trình này khá đa dạng: chuyên luận chuyên sâu, luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ hay các bài tạp chí nghiên cứu.