Luận án tiến sĩ thể chân dung văn học trong văn học việt nam đương đại nhìn từ lý thuyết diễn ngôn

Luận án tiến sĩ văn học nghiên cứu thể chân dung văn học trong văn học việt nam đương đại nhìn từ lý thuyết diễn ngôn, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất

• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Phương Chi
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Nghiên cứu chân dung văn học trong văn học Việt Nam đương đại
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu thể chân dung văn học
• 1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của luận án
• 1.6. Cấu trúc của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: DIỄN NGÔN ĐỐI THOẠI TRONG THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 3. CHƯƠNG 3: DIỄN NGÔN THẾ TỤC HÓA TRONG THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 4. CHƯƠNG 4: DIỄN NGÔN CHÂN THƯƠNG TRONG THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu chân dung văn học

Chân dung văn học là một thể loại văn học đặc biệt, tập trung vào việc khắc họa hình ảnh của các cá nhân thông qua ngôn ngữ văn chương. Theo Edmund Heier (1987), bản chất của thể loại này là chỉ ra những đặc điểm chính của một cá nhân, thông qua các phương thức biểu đạt khác nhau. Văn học Việt Nam đã tiếp nhận và phát triển thể loại này, đặc biệt là trong giai đoạn văn học đương đại, từ năm 1986 trở đi. Các tác phẩm chân dung văn học không chỉ dừng lại ở việc miêu tả ngoại hình mà còn đi sâu vào tâm lý, tính cách và bối cảnh xã hội của nhân vật. Điều này giúp người đọc có cái nhìn toàn diện hơn về các nhà văn, nhà thơ và những người có ảnh hưởng trong văn học nước nhà.

1.1. Nguồn gốc và phát triển

Thể loại chân dung văn học có nguồn gốc từ thời cổ đại, nhưng đạt đỉnh cao vào thế kỷ XVII tại Pháp. Theo Nina Ekstein (1992), chân dung văn học phát triển mạnh mẽ trong các salon xã hội, nơi các nhà văn và nghệ sĩ giao lưu, trao đổi ý tưởng. Tại Việt Nam, thể loại này bắt đầu được chú ý từ sau năm 1986, khi văn học cách mạng dần nhường chỗ cho văn học hiện đại và văn học hậu hiện đại. Các tác phẩm như Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa (1998) và Chuyện làng văn của Di Li (2012) đã góp phần định hình diện mạo mới của thể loại này trong văn học Việt Nam đương đại.

1.2. Đặc điểm và ý nghĩa

Chân dung văn học không chỉ là sự miêu tả cá nhân mà còn là sự phản ánh văn hóa và lịch sử của một thời kỳ. Theo B. Bazylova, việc xây dựng chân dung dựa trên nguyên mẫu thực tế giúp tác phẩm trở nên chân thực và sống động. Thể loại này cũng mang ý nghĩa thẩm mỹ, khi nó khắc họa những con người đẹp, những giá trị nhân văn, từ đó tạo niềm tin và cảm hứng cho cộng đồng. Trong văn học Việt Nam, chân dung văn học đã góp phần dân chủ hóa nền văn học, khi nó cho phép người đọc tiếp cận với những góc nhìn đa chiều về các nhân vật văn học.

II. Diễn ngôn đối thoại trong chân dung văn học

Diễn ngôn đối thoại là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng chân dung văn học. Theo lý thuyết của Bakhtin, đối thoại không chỉ là sự trao đổi ngôn ngữ mà còn là sự tương tác giữa các quan điểm, tư tưởng khác nhau. Trong văn học Việt Nam đương đại, đối thoại được sử dụng để nắm bắt thần thái của đối tượng, tạo ra những chân dung ấn tượng và sâu sắc. Điều này giúp tác phẩm không chỉ là sự miêu tả một chiều mà còn là sự phản ánh đa chiều về nhân vật.

2.1. Đối thoại nắm bắt thần thái

Trong các tác phẩm chân dung văn học, đối thoại được sử dụng để khắc họa tính cách và tâm lý của nhân vật. Ví dụ, trong Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa, các cuộc đối thoại giữa tác giả và nhân vật giúp người đọc hiểu rõ hơn về tư tưởng và quan điểm của họ. Điều này không chỉ làm nổi bật cá tính của nhân vật mà còn tạo ra sự tương tác giữa tác giả và người đọc, từ đó làm cho chân dung trở nên sống động và chân thực.

2.2. Độc thoại nội tâm

Bên cạnh đối thoại, độc thoại nội tâm cũng là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng chân dung. Độc thoại nội tâm giúp khắc họa những suy nghĩ, cảm xúc sâu kín của nhân vật, từ đó tạo ra những chân dung tự họa hoặc đồng chân dung. Trong văn học Việt Nam đương đại, các tác phẩm như Kí ức vụn của Nguyễn Quang Lập đã sử dụng độc thoại nội tâm để phản ánh những trải nghiệm cá nhân và những vấn đề xã hội, từ đó tạo ra những chân dung đa chiều và sâu sắc.

III. Diễn ngôn thế tục hóa trong chân dung văn học

Diễn ngôn thế tục hóa là một xu hướng nổi bật trong văn học Việt Nam đương đại, đặc biệt là trong thể loại chân dung văn học. Xu hướng này thể hiện qua việc các nhân vật được miêu tả một cách gần gũi, đời thường hơn, thay vì được lý tưởng hóa như trong văn học truyền thống. Điều này giúp tác phẩm trở nên chân thực và dễ tiếp cận hơn với người đọc.

3.1. Từ diễn ngôn sùng bái đến suồng sã

Trong văn học Việt Nam đương đại, các nhân vật văn học không còn được miêu tả như những hình tượng lý tưởng mà trở nên gần gũi, thậm chí suồng sã. Ví dụ, trong Chuyện đời vớ vẩn của Nguyễn Quang Lập, các nhân vật được miêu tả với những nét tính cách đời thường, thậm chí là những khuyết điểm. Điều này giúp người đọc cảm nhận được sự chân thực và gần gũi của nhân vật, từ đó tạo ra sự đồng cảm và thấu hiểu.

3.2. Từ diễn ngôn nghiêm trang đến hài hước

Xu hướng thế tục hóa cũng thể hiện qua việc sử dụng diễn ngôn hài hước trong các tác phẩm chân dung văn học. Thay vì những lời văn nghiêm trang, các tác giả đương đại thường sử dụng ngôn ngữ hài hước, dí dỏm để miêu tả nhân vật. Ví dụ, trong Chuyện làng văn của Di Li, các nhân vật được miêu tả với những tình huống hài hước, từ đó tạo ra sự hấp dẫn và thú vị cho người đọc. Điều này không chỉ làm cho chân dung trở nên sống động mà còn phản ánh sự đa dạng trong cách tiếp cận của các tác giả đương đại.

IV. Diễn ngôn chấn thương trong chân dung văn học

Diễn ngôn chấn thương là một yếu tố quan trọng trong văn học Việt Nam đương đại, đặc biệt là trong thể loại chân dung văn học. Diễn ngôn này phản ánh những tổn thương, mất mát mà các nhân vật phải trải qua, từ đó tạo ra những chân dung đầy ám ảnh và sâu sắc. Điều này giúp tác phẩm không chỉ là sự miêu tả cá nhân mà còn là sự phản ánh những vấn đề xã hội và lịch sử.

4.1. Chấn thương do chiến tranh

Trong văn học Việt Nam, chiến tranh là một chủ đề lớn, và diễn ngôn chấn thương thường được sử dụng để phản ánh những tổn thương mà các nhân vật phải trải qua. Ví dụ, trong Cát bụi chân ai của Tô Hoài, các nhân vật được miêu tả với những vết thương tâm lý sâu sắc do hậu quả của chiến tranh. Điều này giúp người đọc hiểu rõ hơn về những mất mát và đau thương mà chiến tranh để lại, từ đó tạo ra sự đồng cảm và thấu hiểu.

4.2. Chấn thương do xã hội

Bên cạnh chiến tranh, diễn ngôn chấn thương cũng phản ánh những tổn thương do các vấn đề xã hội gây ra. Ví dụ, trong Dị-nghị-luận, Đồng-chân-dung của Đặng Thân, các nhân vật được miêu tả với những ám ảnh và tổn thương do sự áp bức và bất công trong xã hội. Điều này giúp tác phẩm không chỉ là sự miêu tả cá nhân mà còn là sự phản ánh những vấn đề xã hội, từ đó tạo ra sự nhận thức và thay đổi trong cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

VIàN HÀN LÂM KHOA HàC Xà HàI VIàT NAM HàC VIäN KHOA HàC Xà HàI ĐÞ THÞ C¾M NHUNG THà CHÂN DUNG VN HàC TRONG VN HàC VIäT NAM Đ¯¡NG Đ¾I NHÌN TĂ LÝ THUY¾T DIâN NGÔN Ngành: Vn hác viåt nam Mã số: 9 22 01 21 LUÀN ÁN TI¾N S) VN HàC Ng°åi h°ãng d¿n khoa hác: PGS. PH¾M PH¯¡NG CHI Hà Nái - 2024 LäI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cāu khoa hác đác lập cÿa tôi. Các thông tin, số liáu trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng, cụ thể. Kết qu¿ nghiên cāu trong luận án là trung thực và ch°a tăng đ°ợc công bố trong bÁt kỳ công trình nghiên cāu nào khác.

Nghiên cāu sinh Đß Thß C¿m Nhung MĀC LĀC Mæ ĐÀU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CĀU .Nghiên cāu thể chân dung vn hác .Nghiên cāu thể chân dung vn hác Viát Nam đ°¢ng đại. Thể chân dung vn hác Viát Nam đ°¢ng đại. Lý thuyết dißn ngôn trong nghiên cāu vn hác .Các quan niệm về diễn ngôn.

Bakhtin và lý thuyết diễn ngôn. DIâN NGÔN HàI THO¾I TRONG THà CHÂN DUNG VN HàC VIäT NAM Đ¯¡NG Đ¾I .Dißn ngôn hái thoại .Đối thoại trong thể chân dung vn hác Viát Nam đ°¢ng đại. Đái thoại nhằm nắm bắt thần thái đái t°ợng. Đái thoại tạo ra những chân dung Án t°ợng.

Đác thoại nái tâm trong thể chân dung vn hác Viát Nam đ°¢ng đại. Độc thoại nội tâm tạo ra những đồng chân dung, chân dung tự họa. Độc thoại nội tâm tạo ra những phát biểu về nghề nghiệp, về con ng°ßi .Mạch lạc trong thể chân dung vn hác Viát Nam đ°¢ng đại. Mạch lạc tā tác phẩm đến đßi t° để tạo dựng một chân dung văn học trọn vẹn.

Mạch lạc tā nhiều tác gi¿ dựng chân dung để tạo một chân dung văn học hoàn thiện. DIâN NGÔN TH¾ TĀC HÓA THà CHÂN DUNG VN HàC VIäT NAM Đ¯¡NG Đ¾I. Xu h°ớng thế tục hóa cÿa thể chân dung vn hác Viát Nam đ°¢ng đại. Khái niệm diễn ngôn thế tục hóa.

Nhân vật đáng kính đ°ợc đßi th°ßng hóa .Đặc điểm cÿa dißn ngôn thế tục hóa trong thể chân dung vn hác Viát Nam đ°¢ng đại. Tā diễn ngôn tháng nhÁt sang diễn ngôn đa tạp. Tā diễn ngôn sùng bái sang diễn ngôn suồng sã. Tā diễn ngôn nghiêm trang sang diễn ngôn hài h°ớc.

DIâN NGÔN CH¾N TH¯¡NG TRONG THà CHÂN DUNG VN HàC VIäT NAM Đ¯¡NG Đ¾I. Sự hình thành và phát triển cÿa dißn ngôn chÁn th°¢ng. Khái niệm diễn ngôn chÁn th°¡ng. ChÁn th°¡ng do chiến tranh, nghèo đói.

ChÁn th°¡ng do giới hạn của cộng đồng, của lịch sử .Đặc điểm của diễn ngôn chÁn th°¡ng trong thể chân dung văn học Việt Nam đ°¡ng đại. Tā diễn ngôn thßi đại sang diễn ngôn thân phận. Tā diễn ngôn ca ngợi sang hoài nghi. Tā diễn ngôn tin t°áng sang diễn ngôn lật tẩy.

153 TÀI LIàU THAM KHÀO. Lý do chán đß tài Tă Đại hái Đ¿ng lần thā VI nm 1986 đến nay, thể chân dung vn hác phát triển rÁt mạnh. RÁt nhiều nhà vn, nhà th¢, nhà phê bình tham gia viết tă nhiều góc nhìn khác nhau, đồng thßi cũng đ°ợc d° luận xã hái cùng giới vn ch°¢ng, báo chí đón nhận nồng nhiát, thậm chí nh° mát hián t°ợng đác đáo, nhận nhiều ý kiến khen chê sôi nổi. Má đầu có thể kể đến Trần Đng Khoa với tập Chân dung và đái thoại (1998) gần nh° trá thành hián t°ợng best-seller trong vn hác.

Gần đây là Nguyßn Quang Lập với mát loạt t¿n vn viết về chân dung lạ lẫm gây nhiều bàn cãi: Kí ÿc vụn (2009), Bạn văn (2011) và Chuyện đßi vớ vẩn (2011). Đác đáo h¢n, nhà vn nữ trẻ Di Li đã làm rung đáng vn đàn với tập sách phác háa chân dung giới vn nghá sĩ mới mẻ, hián đại tă góc nhìn đến cách thể hián qua tập Chuyện làng văn (2012). Rồi tác phẩm chân dung Dị-nghị-luận, Đồng-chân-dung (2013) cÿa Đặng Thân cũng cho thÁy mát cách nghĩ, cách viết rÁt mới lạ và táo bạo. Nh° vậy, với sự ra đßi ngày càng đa dạng, thể chân dung vn hác đã có đóng góp lớn trong viác giúp ng°ßi đác khám phá, hiểu sâu h¢n về đßi sống cÿa nhà vn và những sáng tác cÿa há, tă đó nắm bắt đầy đÿ h¢n dián mạo nền vn hác Viát Nam đ°¢ng đại.

Với những đóng góp đó cùng sự vận đáng rõ rát theo chiều h°ớng tích cực so với chặng tr°ớc 1986, thể chân dung vn hác rÁt cần có những công trình nghiên cāu nghiêm túc, tă nhiều góc nhìn khác nhau để nhận dián, tổng kết mát cách cụ thể, toàn dián nhÁt về thể này cũng nh° đßnh vß vß trí cÿa nó trên b¿n đồ vn hác dân tác. Cũng tă nm 1986, bên cạnh những thành tựu cÿa Dụng hác (Pragmatics), phân ngành Phân tích dißn ngôn (Discourse Analysis) đã có những tác đáng mạnh mẽ đến vn hác, nhÁt là trong viác phân tích ngôn ngữ vn ch°¢ng. Đây cũng là lí do chúng tôi chán đề tài nghiên cāu Thể chân dung văn học trong 1 văn học Việt Nam đ°¡ng đại nhìn tā lý thuyết diễn ngôn nhằm soi chiếu, nhận dián những nét đác đáo cÿa thể chân dung vn hác tă góc nhìn cÿa lý thuyết dißn ngôn, tă đó có cái nhìn đa chiều h¢n về đặc điểm, đóng góp cÿa thể này trong nền vn hác Viát Nam kể tă nm 1986. Māc đích và nhiåm vā nghiên cāu 2.

Mục đích nghiên cứu Trên c¢ sá lí thuyết dißn ngôn, luận án h°ớng đến viác chỉ ra những nét đác đáo, đổi mới cÿa thể chân dung vn hác trong t°¢ng quan với các đổi mới cÿa vn hác Viát Nam kể tă sau Đổi mới. Luận án văa đem lại mát góc nhìn đa chiều nhiều dián h¢n về thể chân dung vn hác, đồng thßi góp phần nhận dián giá trß cÿa thể này trong tiến trình phát triển lßch sử vn hác Viát Nam nói chung và vn hác đ°¢ng đại Viát Nam nói riêng. Nhiám vụ nghiên cứu Để đạt đ°ợc mục đích nghiên cāu, luận án tập trung vào các nhiám vụ d°ới đây: Thứ nhất, luận án tìm hiểu sâu lý thuyết dißn ngôn trong nghiên cāu vn hác, đặc biát là lý thuyết dißn ngôn cÿa M. Bakhtin, nh° là c¢ sá lí thuyết cÿa luận án này.

Thứ hai, sau khi kh¿o sát những công trình viết về thể chân dung vn hác trên thế giới và á Viát Nam, luận án nêu lên những đặc điểm, xu h°ớng cÿa thể dißn ngôn trong đßi sống vn hác Viát Nam đ°¢ng đại. Thứ ba, trên c¢ sá trình bày khái niám hái thoại theo quan điểm cÿa Bakhtin, đề tài đi sâu vào ba khía cạnh cÿa dißn ngôn hái thoại là đối thoại, đác thoại nái tâm và mạch lạc. à dißn ngôn đối thoại, luận án đi sâu vào đối thoại nhằm nắm bắt thần thái đối t°ợng, đối thoại tạo ra những chân dung Án t°ợng. à dißn ngôn đác thoại nái tâm, luận án tìm hiểu đác thoại tạo ra những đồng chân dung, chân dung tự háa, đác thoại tạo những phát biểu về nghề, về con ng°ßi.

à dißn ngôn mạch lạc, luận án khai thác tính mạch lạc trong sự mối liên 2 há tă tác phẩm đến đßi t° để tạo dựng mát chân dung vn hác trán vẹn và tính mạch lạc tồn tại á viác nhiều tác gi¿ dựng chân dung để tạo mát chân dung vn hác hoàn thián. Thứ tư, luận án tìm hiểu xu h°ớng thế tục hóa cÿa thể chân dung vn hác Viát Nam đ°¢ng đại, tă khái niám dißn ngôn thế tục hóa đến vß trí dißn ngôn thế tục hóa trong vn hác Viát Nam đ°¢ng đại. Tă đó, luận án nghiên cāu sự thế tục hóa nhân vật cÿa thể chân dung vn hác Viát Nam đ°¢ng đại: nhân vật đáng kính đ°ợc đßi th°ßng hóa, điểm nhìn nhân vật tă xa chuyển về gần, dißn ngôn thay đổi tă dißn ngôn thống nhÁt sang dißn ngôn đa tạp, tă dißn ngôn sùng bái sang dißn ngôn suồng sã, tă dißn ngôn nghiêm trang sang dißn ngôn hài h°ớc. Thứ năm, luận án tìm hiểu sự hình thành và phát triển cÿa dißn ngôn chÁn th°¢ng, tă khái niám dißn ngôn chÁn th°¢ng đến dißn ngôn chÁn th°¢ng trong vn hác Viát Nam đ°¢ng đại.

Tă đó, luận án nghiên cāu những cái tôi bß chÁn th°¢ng trong thể chân dung vn hác Viát Nam đ°¢ng đại: chÁn th°¢ng do chiến tranh, chÁn th°¢ng do các phong trào xã hái, chÁn th°¢ng do giới hạn cÿa cáng đồng và lßch sử, chÁn th°¢ng do sự áp chế cÿa mát bá phận lãnh đạo quan liêu, sự chuyển đổi tă dißn ngôn thßi đại sang dißn ngôn thân phận, tă dißn ngôn ca ngợi sang dißn ngôn hoài nghi, tă dißn ngôn tin t°áng sang dißn ngôn lật tẩy. Đối t°ÿng và ph¿m vi nghiên cāu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối t°ợng nghiên cāu cÿa luận án là các tác phẩm chân dung vn hác đ°ợc xuÁt b¿n sau nm 1986 á Viát Nam. Các ph°¢ng dián nái dung và hình thāc cÿa những tác phẩm này đ°ợc khám phá tă góc đá cÿa lý thuyết dißn ngôn.

Ph¿m vi nghiêu cứu Do số l°ợng vn b¿n chân dung vn hác tă 1986 đến nay rÁt nhiều, nên luận án chỉ tập trung kh¿o sát những chân dung vn hác có sự thay đổi dißn ngôn so với giai đoạn tr°ớc.