Chương 1 KHÁI LƯỢC CHUNG VE HÌNH TƯỢNG TÁC GIA VÀ TIỂU THUYET THỜI KI DOI MỚI CUA NGUYEN KHALI. Khái lược chung về hình tượng tác giả 1.1 Khái lược về hình tượng tác giả trong văn học.1 Khái niệm tác giả văn học Tác giả là một trong những khái niệm cơ bản được sử dụng nhiều trong lịch sử văn học và phê bình văn học. Cho đến nay van dé tác giả trong văn học cũng đã được các nhà nghiên cứu quan tâm nhưng chưa có một khái niệm đầy đủ. “Có thể nói lí luận về tác phẩm và tác giả trong giai đoạn xây dựng và cho đến nay chưa có một lí luận có đây đủ cơ sở về hai khái niệm nay” [94, tr.
Trong Từ điển thuật ngữ văn học các tác giả đã đưa ra định nghĩa về tác giả văn học: “ Nhin bê ngoài, tác giả làm ra văn bản ngôn từ: bài thơ, bài văn, bài báo, tác phẩm văn học. Vẻ thực chất tác giả văn học làm ra cái mới, người sáng tạo ra các giá trị văn học mới. Sự bắt buộc mô phỏng, theo đuôi thời thượng hoặc sáng tác không có bản sắc không làm nên tác giả văn học đích thực ” [25, tr. Tác giả là người làm ra tác phẩm.
Về mặt xã hội, tác giả văn học là người có ý kiến riêng về đời sống và thời cuộc. Đó là người phát biểu một tư tưởng mới, quan niệm mới về hiện tượng đời sống. Về mặt đặc trưng, tác giả văn học là người xây dựng thành công các hình tượng nghệ thuật độc đáo, sống động, có khả năng tồn tại được trong sự cảm thụ thích thú của người đọc. Về mặt nghề nghiệp, tác giả văn học là người xây dựng được một ngôn ngữ nghệ thuật mới, có phong cách riêng, có bộ mặt riêng trong thể loại, có hệ thong hình ảnh biểu tượng đặc trưng riêng.
Mọi hoạt động của văn học, từ hoạt động tiếp nhận, thưởng thức đến nghiên cứu, phê bình.chỉ thực sự bắt đầu khi tác phâm của nhà văn ra đời. Cho nên nhà van là người khởi dau của nhiêu hoạt động văn chương, giữ vai trò Luận văn thạc sĩ 14 Nguyễn Thị Duyến Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đối mới của Nguyễn Khải đặc biệt quan trọng trong đời sống văn học. Ta gọi tác pham văn hoc là một công trình sáng tạo nghệ thuật bởi lao động của người nghệ sĩ đúng là lao động sáng tạo.Tác phẩm văn học không thể sản xuất đồng loạt theo những khuôn mẫu có sẵn như sản xuất công nghiệp. Nghệ thuật luôn đòi hỏi nhà văn phải sáng tạo ra những tác phẩm mới mẻ cả về nội dung lẫn hình thức.
Vì vậy, tác gia văn học phải là người có nhân cách, có bản lĩnh vững vang và có ý thức sâu sắc về nghề nghiệp. Nhà nghiên cứu Đông Hoài trong cuốn “Nhận thitc và thẩm định” đã từng khang định “Tac giả văn học phải có một kĩ năng miêu tả điêu luyện, một bút pháp độc đáo lành nghề trong đó năng khiếu bam sinh là có thật, cần được kịp thời phát hiện và không ngừng vun bồi bảo vệ” [29, tr. Sáng tạo nghệ thuật đòi hỏi nhà văn phải có năng khiếu, có tài tư duy bằng hình tượng, có kha năng suy ngẫm về các van dé của hiện thực thông qua một thế giới hình tượng bao gồm những cảnh vật và những nhân vật cụ thể, song động, tồn tại trong những mối quan hệ xã hội phong phú va đa dạng. Văn học là một quá trình sáng tạo bao gồm ba thành tố: nhà văn, tác phẩm và công chúng.
Vai trò của người đọc rất quan trọng. Nha văn sáng tạo ra tác phẩm nhưng tác phẩm chỉ thực sự có giá trị khi nó được người đọc tiếp nhận. Giữa người viết và người đọc có sự tri âm. Cao Bá Quát đã từng nói : “Xưa nay nổi khổ của con người ta không gì bằng chữ tình, mà cái khó ở đời này không gì bằng sự gặp gỡ”.
Nhưng nhiều khi điều tác giả nói ra và điều người đọc tiếp nhận không phải lúc nào cũng trùng hợp. Đôi khi vẫn xuất hiện hình tượng người đọc đánh giá tác phẩm hoàn toàn theo cảm nhận chủ quan của mình. Nhiều trường hop như vậy đã từng xảy ra trong văn học nhiều nước trên thế giới. Thậm chí đối với cả sáng tác của nhà văn lỗi lạc.
Chính vì vậy mà trong tiêu luận “Tác giả là gi?” Michel Poucatult đã cho rang: “Song song với sự biến hóa không ngừng của xã hội, chức năng tác giả được ngoại hiện vào một khoảnh khắc của quả trình ấy sẽ biến mat” [94, tr. Luận văn thạc sĩ 15 Nguyễn Thị Duyến Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đối mới của Nguyễn Khải Việc cảm thụ tác phẩm văn học theo kiểu cảm nhận của cá nhân là điều bình thường. Thực ra, sự đọc sáng tạo của người đọc có thể mở ra những cách giải thích ý nghĩa khác nhau, nhưng không làm biến mất văn bản và khách thê thâm mi ở trong ấy, và do đó không xóa bỏ được yếu tô tác giả như là người tham gia sự kiện nghệ thuật qua tác phẩm. Bởi vì: “Tác gid là trung tâm tổ chức nội dung và hình thức cái nhìn nghệ thuật trong tác phẩm, là người mang cảm quan thé giới đặc thù và là trung tâm tổ chức lại ngôn từ theo nguyên tắc nghệ thuật.
Do vậy hình tượng tác giả là những phạm trù của thi pháp học hiện đại ” [94, tr. Vì lẽ trên, việc tìm hiểu những van dé có liên quan đến thời đại song, quá trình sáng tác của nha văn là một việc làm cần thiết. Hoan cảnh xuất thân, quê quán, thời gian sông và hành trang góp phan làm rõ các khía cạnh tư tưởng, tâm lí trong tác phẩm. Tìm hiểu tác giả trong nghiên cứu văn học như là một khái niệm của thi pháp học là nghiên cứu “Người xây dựng được ngôn ngữ nghệ thuật mới, có phong cách, có giọng điệu riêng, có bộ mặt riêng trong thể loại, có hệ thống hình ảnh biểu tượng đặc trưng riêng” [25, tr.
Đó là người nghệ sĩ luôn luôn hiện hình trong tác phâm văn học. Hình tượng tác gia trong văn học. Ở bat kì thé loại nao, tự sự, trữ tinh hay kịch, chủ thé sang tao bao gid cũng xuất hiện, dù có thé là đậm nhạt khác nhau. Với tri tưởng tượng phong phú, khả năng lựa chọn đề tài, chủ đề, sự vận dụng khéo léo các thủ pháp nghệ thuật và ngôn từ, người nghệ sĩ đã sáng tác, tạo ra tác phẩm nghệ thuật dé thé hiện những tu tưởng tinh cảm của mình.
Do vay, “Tác phẩm là sự kết tinh qua trình tư duy nghệ thuật của tác giả, biến những biểu tượng, ý nghĩ, cảm xúc bên trong của nhà văn thành một sự thực văn hóa, xã hội khách quan cho mọi người soi ngắm, suy nghĩ” [60, tr. Dau ân của chủ thể sáng tạo dé lại trong tác phẩm văn học thê hiện rất rõ nét trong hình tượng tác giả. *Hinh tượng tác gia trong văn hoc. Luận văn thạc sĩ 16 Nguyễn Thị Duyến Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đối mới của Nguyễn Khải Hình tượng tác giả hiện hình trong tác pham mới là phạm trù của thi pháp học.
Nghiên cứu hình tượng tác giả xuất hiện trong tác phâm văn học với tư cách là một phạm trù của thi pháp học là việc làm cần thiết đối với việc nghiên cứu văn học. Bởi vi thông qua tác phâm văn chương, người nghệ sĩ thé hiện được sự đánh giá của mình đối với cuộc sống và con người. Cơ sở tâm lí của hình tượng tác giả là dạng thức tồn tại đặc thù của chủ thể giao tiếp nghệ thuật. Trong đó cái “tôi” trong nhân cách mỗi người thé hiện trong giao tiếp.
Cơ sở nghệ thuật của hình tượng tác giả trong văn học mang tính chất giao tiếp của văn bản nghệ thuật: văn bản của tác phẩm bao giờ cũng là lời của người trần thuật, người kê chuyện hoặc là nhân vật trữ tình. Nó là kết quả sáng tạo nghệ thuật của tác giả tiểu sử, giữa chúng có nhiều quan hệ thống nhất nhưng không đồng nhất. Tác giả tiểu sử là người tạo dựng hình tượng tác giả và để lại nhân cách của mình trong tác phẩm. Tác giả tiểu sử là một phạm trù xã hội, năm bên ngoài tác phẩm, còn hình tượng tác giả năm bên trong tác pham, là phạm tri của thi pháp học.
Nhà văn xây dựng một văn bản đồng thời với việc xây dựng ra hình tượng người phát ngôn văn bản ấy với một giọng điệu nhất định. Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì hình tượng tác giả là: “Phạm trù thể hiện cách tự ÿ thức cua tác giả vé vai trò xã hội và vai trò văn học của mình trong tác phẩm, một vai trò được người đọc chờ đợi (. Hình tượng tác giả trong tác phẩm văn học gắn với ý thức của tác giả về vai trò xã hội, tư thế văn học rất đa dang của minh” [25, tr. Vì thế, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hình tượng tác giả là yếu tố quyết định nên phong cách của nhà văn.
Tác phẩm văn học là đứa con tinh thần của nha văn, dù muốn hay không trong tác phẩm văn học bao giờ cũng có dấu ấn riêng của người nghệ sĩ. Nguyễn Đình Thi cũng có nói một cách rất hình ảnh: Nhà văn biểu hiện minh qua tác pham như thứ củi nào cháy lên thứ lửa ấy.khi tham gia vào ý thức xã hội bang sang tạo nghệ thuật cua minh thì: “Hinh tượng tác giả la Luận văn thạc sĩ 1 Nguyễn Thị Duyến Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đối mới của Nguyễn Khải một phạm trù thé hiện cách tự ỷ thức cua tác giả về vai trò xã hội và văn hoc của mình trong tác phẩm, một vai trò được người đọc chờ đo? [25]. Hình tượng tác giả là trung tâm tô chức nội dung - hình thức cái nhìn nghệ thuật, đồng thời là trung tâm tô chức ngôn từ nghệ thuật. Bakhtin đã khăng định: “không có hình tượng tác giả ngoài tác phẩm, tư tưởng nhà văn chỉ tôn tại trong tác phẩm” [10].B Khrapchencô trong công trình: “Cd tinh sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn hoc” cũng cho rang sự biéu hiện của hình tượng tác giả trong tác phâm nghệ thuật còn do đặc trưng thé loại quy định.
Hình tượng tác giả là dấu ấn chủ thé sáng tạo in đậm trong tác phâm thâm trong toàn bộ cơ chế và yếu tô tạo thành tác phẩm. Cho nên nó có thé thé hiện trong từng yếu tố của chính thê nghệ thuật.