Chương 1 THỜI GIAN VA KH ÔNG GIAN TRAN THUẬT TRONG TIỂU THUYET NGUYEN XUAN KHÁNH 1. Một số vấn dé ly thuyết Trong sáng tác văn học, thời gian được đo bằng nhiều kích thước khác nhau và xuất hiện dưới những dạng khác nhau tạo nên nhịp điệu trong tác phẩm. Nó gắn liền với tổ chức bên trong của hình tượng nghệ thuật và như một hệ quy chiếu mang tính chất an dé phan anh hién thuc, thé hiện tư duy của tác giả. Phạm trù thời gian gắn với mỗi thé loại văn học nhằm cung cấp những cơ sở dé phân tích cau trúc bên trong của hình tượng văn học.
Tìm hiểu thời gian trong tác phẩm văn học thực chất là cách phân chia các ranh giới của các thé giới nghệ thuật phản chiếu trong tác phẩm đó. Có hai phạm trù thời gian chính là thời gian cốt truyện và thời gian văn bản. Thời gian văn bản : Độ dài của từng sự kiện được tác giả kế lại (số trang, số dòng. Sự chú trọng thời gian văn ban cho 1 số sự kiện nao đó thê hiện van dé trung tâm của tác pham __, cũng như tập trung tư tưởng của nhà văn .Thời gian cốt truyện : Cách kể chuyện của nhà văn theo trình tự thời gian nào , có sự sai trật so với thời gian tuyến tinh hay khong? Thường hai loại thời gian trên luôn tồn tại song song và được soi chiếu lên nhau.
Bởi thực chất khi chúng ta tìm hiểu độ dài của một đoạn văn trong một tác phẩm, mục đích cũng là dé xem vi trí của nó trong tổng thé cốt truyện, từ đó nhận thức được sự đầu tư của tác giả, nhịp điệu cua văn bản hay suy ngẫm của nhân vật. 12 Khi nghiên cứu về thời gian trong tác phẩm văn học bao giờ chúng ta cũng đặt thời gian cốt truyện trong mạch chảy của thời gian tuyến tính. Với | tác phẩm giá trị và công phu, cốt truyện luôn có sự đảo lộn về thời gian, thậm chí người đọc còn phải vẽ cả sơ đồ mới dựng lại được diễn biến thực của câu chuyện đó. Không gian là một phạm trù triết học chỉ hình thức tồn tại của vật chất, của thế giới.
Không gian văn học làm _ ôi trường trong đó nhân vật sống và vận động. Nó bao gồm phong cảnh , cũng như điều kiện khí hậu , những thành phố , khu vườn , căn phòng .Không gian chi phối đến hành vi, suy nghĩ và tình cảm của nhân vật. Khi tìm hiểu không gian của cốt truyện, những dấu hiệu mà chúng ta không thé bỏ qua là : sự dịch chuyển không gian; Sự thu hẹp hay mở rộng không gian ; Không gian chung, không gian riêng. (không gian cộng déng , cá nhân.
Ngoài ra còn một phạm trù không gian khác là không gian diễn ngôn : Môi trường , không gian hiện hành của người kê chuyện _, nơi người ké chuyện sống. Tác phẩm nghệ thuật là 1 thế giới- thế giới nghệ thuật. Thế giới đó có con người tồn tại trong không gian va thời gian nhất định. Không gian và thời gian trong tác phẩm không chỉ là không gian - thời gian vật chất mà là một phương thức biéu hiện thé giới tinh thần, hiện thực đời sống.
Không gian trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh 1. Không gian song trùng : thực va ao Hiện tượng song trùng về không gian xuất hiện khá nhiều trong tiêu thuyết đương dai. Lý do có thể giải thích là bởi cảm giác vô định, mat phương hướng của con người trong cuộc sống hiện tại. Sự tôn tại hai thé giới song trùng trong cuộc sông một con người không chỉ phản ánh đời sống nội tâm phức tạp của họ, mà còn là một nhu cầu được khám phá và thấu hiểu bản thân mình.
Hai thế giới khác biệt nhưng không hoan toàn 13 mâu thuẫn, bởi nó soi chiếu, phan ánh lẫn nhau, giống như hai mặt của một cuộc đời. Nguyễn Xuân Khánh đã nhận ra điều đó và ông đã khai thác thành công hiện tượng này trong tác phẩm của mình, tạo ra dau an riêng, làm nên một nét phong cách khó có thể tìm thấy ở cây bút khác. Trong tiêu thuyết Nguyễn Xuân Khánh xuất hiện hiện tượng không gian song trùng Thực và Ảo. Không gian thực là không gian của hiện tại, thời đại, của sự tỉnh táo, của sự sống, ánh sáng.
Còn không gian ảo là không gian của tâm linh, của giấc mơ, của cái chết, và bóng tối. Mỗi nhân vật trong tác phẩm của ông luôn đi tìm mình trong cả hai không gian ấy. Có những lúc cái thực và ảo lẫn lộn. Đến mức bản thân nhân vật cũng không phân biệt được.
Sống giữa đời thường mà như đang di trong giấc mộng. Từ tiểu thuyết được xuất bản đầu tiên: Miễn hoang tưởng, Nguyễn Xuân Khánh như đã định hình một phong cách riêng trong việc tạo dựng không gian cho tác phẩm mình: không gian lạ bởi sự mờ ảo giữa hư và thực. Các nhân vật trong tác phẩm đều theo đuôi 1 lý tưởng riêng, nhưng họ đều gặp nhau ở 1 điểm là hiện thực không cho họ cơ hội để thực hiện nó. Và họ tìm cách “đánh mê” mình.
Họ sống như trong mộng. 22 lần tác giả để cho nhân vật mình mơ. Đặc biệt, nhà văn để cho nhân vật trò chuyện với Chúa 16 lần, và lạc vào thế giới của một bức tranh hư ảo đến 6 lần. Nhân vật chính: Tư, thậm chí còn tim minh trong 1 bức tranh của người ban.
Tư tạo cho mình 1 không gian riêng, vô thực nhưng cố đem nó dé áp vào hiện thực, do vậy anh sống như 1 kẻ lạc loài. Không gian của anh bao trùm bởi những hoang tưởng, khắc khoải, bởi chúa, bởi tiếng đàn, cả tiếng vượn hú va bóng hình | người con gái lúc ân lúc hiện. Hồ Quy Ly: Không gian thực chính là không gian của lịch sử, thời đại. Tác phẩm tái hiện lại gần như cả một giai đoạn lịch sử thời Trần từ 14 năm 1370 đến năm 1400 - giai đoạn suy vi, khủng hoảng.
Cu thé các đời vua được nhắc đến là: Vua Dụ Tông, vua họ Dương, Cung định vương Trần Phủ, Nghệ Tông, Duệ Tông, Thuận Tông, Hoàng thái tử An, loạn nhà Hồ.Tắt cả các nhân vật đều được đặt trong dòng chảy của thời kỳ lich su day sự biến thiên này. Do phần lớn nhân vật đều là nhân vật có thật (44/50 nhân vật có thật), nên có thể thấy mỗi nhân vật đều được cô định bởi 1 vị trí nhất định trong không gian hiện thực- đó là cái thực bat biến. Nguyễn Xuân Khánh không làm công việc của một nhà viết sử, nên không gian bề nổi ấy với ông gần như chỉ là một phần của tảng băng trôi. Tác giả muốn đi sâu tìm hiểu thế giới bên trong của nhân vật.
Muốn tìm ra dòng nước ngầm ấn sâu phía dưới những cột mốc, sự kiện. Do vậy trong tác phẩm tồn tại một không gian khác, nơi chúng ta không thé tim thấy ghi chép trong một tài liệu lịch sử nào. Một không gian của những giấc mơ, của nội tâm.- Không gian ảo. Trong Hồ Quy Ly, dường như nhà văn rất có ý thức khi đặt nhân vật vào trong những giấc mơ để khám phá thế giới nội tâm của họ.
Hơn 10 lần nhà văn dé cho nhân vật sống trong mơ. Có 3 nhân vật nam trong sự sắp đặt hữu ý này là Nghệ hoàng, Hồ Quy Ly và Hỗ Nguyên Trừng. Có thé thấy trong những giấc mo này xuất hiện nhân vật, cũng như các mối quan hệ của họ, và có cả suy nghĩ nội tâm. Nghệ hoàng mơ về một bài thơ có hai con vật: hầu mõm đỏ và gà trắng, không cần giải thích có lẽ cũng hiểu đây chính là biểu trưng cho hai nhân vật: Quý Ly và Nghệ Tông- và kết quả của giấc mơ chính là dự đoán về nguy co của một cuộc “thoán nghịch” sắp tới.
Giấc mơ ám ảnh nhất có lẽ chính là giấc mo của Hồ Quy Ly.Trong giấc mơ Hồ Quy Ly gặp Nghệ hoảng, gần như những suy nghĩ sâu kín nhất của vua và tôi đều được thể hiện một cách rõ rang, những tình cảm cũng bộc lộ chân thực, quan trọng hơn qua đó ta thấy được một 15 phần con người Hồ Quý Ly: con người cô độc, có cả sợ hãi lẫn sự hoài nghi về chính mình. Rõ ràng không gian ảo- giấc mơ dù không được diễn ra trong hiện thực nhưng lại là một phần của hiện thực, bởi chính ở đó sự thực vốn được che đậy hàng ngày lại được thê hiện chân thực nhất, con người được là chính mình, các mối quan hệ hiện nguyên hình bản chất của nó. Thế giới ảo mà Nguyễn Xuân Khanh tao dựng trong Ho Quy Ly mang những sứ mệnh: Dự đoán tương lai, Soi chiếu nội tâm, Kiếm tìm hạnh phúc. Cái ảo không chỉ tồn tại trong những giấc mơ ma nó hiện hữu ngay trong thực tại-Lúc nhân vật đang tỉnh táo.
Nhân vật luôn có xu hướng tách mình ra khỏi không gian thực tại, đặt mình trong một không gian riêng của nhưng suy nghĩ riêng- không gian của tâm linh, của nội tâm. Ở đó ta thay một Hồ Quý Ly dang dan vặt với những câu hỏi không cùng, đang đối diện với những nỗi ám ảnh mà ông biết khó có thé thoát ra- một Hồ Quy Ly quá đơn độc vì không ai hiểu mình, và mình lại quá hiểu rõ người khác. Ông hoảng hốt trong giấc mơ gặp Nghệ hoàng, không phải vì ông sợ vị vua đã mất, mà sợ chính bản thân mình, sợ mình sẽ không kiên trì, sợ những phút giây yêu đuối mà ching bước, cao hơn cả là sợ không ai ủng hộ mình. Có lúc Quy Ly đã nghi ngờ chính con đường mình đang đi.
Hai lần trong tác phẩm nhà văn dé cho Hồ Quý Ly khóc trước bàn thờ người vợ quá cố- công chúa Huy Ninh. Những giọt nước mắt ấy là những giọt nước mắt của một con người đang cảm thấy cô đơn, đúng hơn là cô độc. Không có tri âm! Nguyên Trừng hiểu ông, nhưng tận sâu trong lòng không ủng hộ ông. Vị Thái Sư vật lộn với nỗi trong vắng không thể giãi bay cùng ai: “.Bao là nỗi cô đơn của kẻ thoán nghịch € cũng được.bảo là nỗi cô đơn của kẻ làm việc lớn cũng được” [1, tr.
16 Mẫu Thượng Ngàn: không gian ảo là không gian của tâm linh, của những câu chuyện dân gian và những hiện tượng kì lạ không thé giải thích được bằng khoa học. Câu chuyện ông Đùng bà Đà với bị kịch của một tình yêu chung dòng máu; Câu chuyện về ông Hộ Hiếu với những cơn ốp Đồng kì lạ có thé chữa bệnh được cho con người, và dự đoán sé phan cua ho.