Chương 1: Hành trình nghệ thuật của Ma Văn Kháng và vị trí thể loại truyện ngắn trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn Từ lúc khởi nghiệp cho tới khi trở thành một nhà văn có tên tuổi trên văn đàn, với mỗi nhà nghệ sỹ là khác nhau. Có thể với người này được bắt đầu từ một thành công nho nhỏ, một đứa con tinh thần đầu đời, để rồi sau đó đánh dấu một bước ngoặt cuộc đời – đi theo nghiệp viết; có thể với người khác, ước nguyện và tâm hồn ngay từ buổi đầu đã ươm mầm với văn chương nghệ thuật; nhưng cũng có người luôn tâm niệm “sống rồi mới viết, quan trọng là sự trải nghiệm của bản thân, của suy ngẫm trước cuộc sống” (Ma Văn Kháng), toàn tâm toàn ý dành cho lý tưởng, thực hiện lý tưởng lớn lao của cuộc đời mình và hoàn toàn nghe theo tiếng gọi của con tim: cống hiến trí lực của mình cho tổ quốc. Đinh Trọng Đoàn – Ma Văn Kháng là một trường hợp như vậy. Ở ông, khởi thủy là lý tưởng cháy bỏng của thời thanh niên sôi nổi: “Đây là thời kỳ mỗi lần miệng cất lên câu hát Vùng lên hỡi các nô lệ ở thế gian là một lần con tim rộn ràng sôi sục, là như có lửa thốc ở trong lòng.
Đây là thời kỳ trong môi trường tập thể đâu đâu cũng có thể bắt gặp các câu chuyện nói đến, trước hết là Paven Coócsaghin trong Thép đã tôi thế đấy của N. Ôxtrốpxky, rồi đến Paven Vơlátxốp trong tiểu thuyết Người Mẹ của M. Sau nữa là Đankô với trái tim bốc lửa móc ra từ lồng ngực. Là Dôi-a, nữ anh hùng du kích Liên Xô, là Matrôxốp chiến sĩ Xô Viết lấp lỗ châu mai.
Là Mariétxép anh hùng phi công thương binh cụt chân trong chiến tranh vệ quốc vĩ đại. Sao tôi yêu thế tuổi thanh niên ra chiến trường chống quân bạch vệ của N.Ôxtrốpxky và tuổi trẻ cần lao phong trần của Mácxim Goócky! Những mẫu hình đẹp nhất của phẩm giá con người thời ấy sao mà phong phú, và có sức thôi miên con người đến thế!"[27; 36]. Và lý tưởng ấy đã dẫn đường cho ông đi tới mảnh đất 17 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Ma Văn Kháng từ 1986 tới nay địa đầu tổ quốc để gieo mầm tương lai – người lái đò tri thức. Như thấu hiểu tới tâm can đồng nghiệp của mình, sau này, chính Bùi Bình Thi khẳng định: “Tôi dám chắc những năm chập chững đầu đời này, Ma Văn Kháng không hề nghĩ đến mơ ước rồi sau này sẽ viết văn.
Không đâu, nếu vậy đã không còn gì là chập chững. Nhưng có điều này, ở đời, dẫu bất cứ là nghề nào khi nó thành nghiệp, nhất là nó lại trở nên là nghiệp chướng nữa, thì người đời nghĩ đến ngay cái nghề ấy, cái nghiệp chướng ấy nó có linh hồn” 1. Hành trình nghệ thuật của Ma Văn Kháng Hành trình nghệ thuật của một nhà văn luôn song hành và gắn bó với cuộc đời. Văn được chắt, cất và tinh lọc từ cuộc đời mà ra.
Với Ma Văn Kháng cũng không là ngoại lệ, văn ông tự nhiên, tuôn chảy từ mạch nguồn cuộc sống, từ sự trải nghiệm và cống hiến cho cuộc đời một cách nghiêm cẩn nhất. Nói như Gabrien Máckét, đại ý: Nhà văn phải sống với toàn bộ đời sống hiện thực, với các biến cố và huyền thoại của nó, đồng thời phải dùng chính đời sống để giải thích đời sống. Đây có thể xem là một yếu tố cốt tử, một nguyên tắc bất biến đối với nhà nghệ sỹ khi họ muốn kiến tạo nên đứa con tinh thần của mình. Với Ma Văn Kháng, đó chính là sự ngầm định cho hướng đi, trên con đường duy nhất - văn chương - thứ “nghiệp chướng” vô vàn khổ hạnh nhưng cũng hết sức thiêng liêng, lớn lao và hạnh phúc trọn vẹn đối với ông.
Nói như Võ Văn Trực: “Ma Văn Kháng đã biến tất cả những thứ thu lượm được thành năng lượng tâm hồn và trào chảy ra đầu ngòi bút” [51]. Nói tới thành công hôm nay của Ma Văn Kháng, bạn đọc vốn đã yêu mến nhà văn không thể nào quên hình ảnh một thanh niên Hà Nội, trong dáng thư sinh, trong trẻo, nhưng đầy hoài bão và lý tưởng cách mạng sục sôi cùng cây đàn ghita - hành trang lên đường, vượt qua trên một trăm cây số đường núi đầy gian lao, tìm về mảnh đất còn vô vàn khó khăn đang chờ bàn tay, khối óc con 18 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Ma Văn Kháng từ 1986 tới nay người: Tây Bắc. Đến đây, người viết lại hình dung: có lẽ, chính thực tế cuộc sống, niềm khát khao đến cháy bỏng của lớp lớp trí thức trẻ ngày ấy đã trở thành biểu tượng đi tới trong Tiếng hát con tàu của cố thi sỹ Chế Lan Viên ở giai đoạn lịch sử này. Với Ma Văn Kháng, cái ấn tượng như khảm khắc vào tâm hồn con người không thể nào nguôi quên ở cái buổi ban đầu ấy lại chính là hiện thực cuộc sống còn khó khăn ở miền miên viễn này.
Có thể nói, hoàn cảnh làm nên con người, càng khó khăn bao nhiêu, sức mạnh tiềm tàng trong con người càng trở nên mạnh mẽ, quyết liệt bấy nhiêu. Đinh Trọng Đoàn đã để lại sau lưng cái vinh dự được trở về tiếp quản Thủ đô ngày ấy, vinh dự mà không phải thanh niên ưu tú nào cũng có được, để đến mảnh đất dường như chưa bứt ra khỏi hậu quả của chiến tranh. Ông vừa tham gia dựng trường, dựng lớp, vận động đồng bào cho con em đến trường, vừa tham gia các hoạt động dân sinh, đến những nơi bà con cần tới cán bộ, cần tới tri thức nhất. Với Ma Văn Kháng, những công việc ích dụng như vậy là việc không nề hà.
Sự thâm nhập cuộc sống vừa như tự thân, vừa như riết róng ấy đã giúp Đinh Trọng Đoàn - Ma Văn Kháng nắm bắt sâu sắc nhiều tầng vỉa của cuộc sống; thấu hiểu và thực sự trải nghiệm; đồng cảm được với nhiều mảnh đời và số phận con người; điều đó càng khiến ông thêm gắn bó với con người, cuộc đời này; và sau tất cả, như có một tiếng nói từ bên trong, lớn lao, thôi thúc ông mãnh liệt: viết về cuộc sống ấy. Có thể nói, cuộc sống là thứ kết dính giữa lý tưởng, lẽ sống và tâm hồn ông với văn chương nghệ thuật. Nói như nhà văn trẻ Phạm Duy Nghĩa: “cuộc sống gợi những nỗi niềm nhân văn quá nên tự nhận lòng phải viết”. Và như nhà văn Nguyễn Kiên từng bộc bạch: “.Tôi nghĩ, những ai đã có duyên nợ với văn chương không dễ rời hẳn mảnh đất này.
Khi đã qua những trải nghiệm cuộc sống, lòng yêu văn chương sẽ thôi thúc người viết cầm bút trở lại”. Đúng vậy, từ cuộc sống hiện 19 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Ma Văn Kháng từ 1986 tới nay thực ngày ấy đã bắt rễ cho một khát khao mới, lớn dần và đang cựa mình trong tâm hồn nhà giáo trẻ, tạo nên bước ngoặt lớn lao, quyết định tới sự hình thành nhen nhóm nên một nhà văn lớn trong tương lai, điều mà trong sự lựa chọn của mình, Đinh Trọng Đoàn – Ma Văn Kháng không bao giờ hình dung tới. Cuộc sống và viết đã khiến Ma Văn Kháng luôn thức nhận: “Một khi kiến văn được mở rộng, vốn sống trực tiếp được bổ sung bằng vốn sống gián tiếp và lí luận dẫn dắt, những con chữ sẽ trở nên cứng cáp, sức lực dồi dào, vóc dáng mạnh mẽ như con người” [46; 339]. Ông luôn ý thức rằng “Để có những trang viết sâu sắc, cảm động, phải nỗ lực rất nhiều, phải có hiểu biết mang tính chất học thuật sâu sắc” [8].
Cùng với những ý thức về nghiệp viết hết sức nghiêm túc ấy là một nguyên tắc dường như không thay đổi của Ma Văn Kháng: “Ngày nào cũng viết. Không viết cái dài thì viết cái ngắn. Không viết cái ngắn thì viết đề cương. Không viết đề cương thì viết ý nghĩ chợt đến.
Đúng như nhận định của nhà văn Nguyễn Ngọc Thiện: “Con đường mà Đinh Trọng Đoàn từ một chàng trai đầy nhiệt huyết, nuôi dưỡng hoài bão lớn trong lập thân, lập nghiệp, qua cương vị nhà giáo trẻ tận tâm, tận lực với nghề dạy văn ở bậc phổ thông và có đôi chút năng khiếu văn chương đến sự khẳng định tài năng của cây bút trẻ Ma Văn Kháng vào những năm 60, 70 – thật không dễ dàng chút nào!.Được khích lệ, anh vững tâm cầm bút, quyết chí đeo đuổi nghiệp văn, trở thành một cây bút vững vàng, có nghề trong khi vẫn đảm nhiệm công việc của một viên chức nhà nước (nhà giáo, trợ lý – thư ký của Bí thư Tỉnh ủy, nhà báo và sau này nhà quản lý trong cơ quan xuất bản)” [48]. Có thể khẳng định rằng, hành trình sáng tác của Ma Văn Kháng được đánh dấu từ truyện ngắn Phố cụt in trên Báo Văn nghệ năm 1961. Tuy nhiên, truyện ngắn có tính chất ghi dấu ấn sâu sắc đối với Ma Văn Kháng, theo đó, đã ảnh hưởng trực tiếp tới quyết định đi theo văn nghiệp của ông sau này lại là Xa 20 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Ma Văn Kháng từ 1986 tới nay Phủ (1969). Chính nhà văn từng bộc bạch: “Xa Phủ, cái mốc son trên con đường đi với văn chương của tôi! Cảm hứng từ truyện ngắn này được nuôi dưỡng, trở thành xung lực mãnh mẽ khiến tôi viết được cả loạt truyện ngắn tiếp theo với nhân vật, cuộc sống là vùng đồng bào các dân tộc, để năm 1969 tôi được Nhà xuất bản Văn học in cho tập truyện ngắn đầu tay cũng mang tên Xa Phủ” [27; 184]; và liền ngay sau đó, ông tiếp tục cho ra đời 4 tập truyện ngắn: Mùa mận hậu (1972); Người con trai họ Hạng (1972); Bài ca trăng sáng (1972); Cái móng ngựa (1974).
Năm 1974 Ma Văn Kháng trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Một năm sau khi đất nước thống nhất, năm 1976, Ma Văn Kháng tạm biệt mảnh đất Lào Cai - miền đất Tây Bắc của tổ quốc, để về chính nơi ông được sinh ra: Hà Nội. Có thể nói, 22 năm ấy “biết bao là tình” nhưng cũng còn đó không ít “nhọc nhằn”, “nhớ thương”. Có lẽ, khi đã tạm biệt mảnh đất Tây Bắc rồi, nhìn lại chặng đường đã qua, để bắt đầu đi tới, Ma Văn Kháng đã không thể dự cảm hết được những khó khăn đang chờ ông trước mắt.