phần Mở đầu, Kết luận, phần nội dung của luận văn gồm có ba chƣơng: Chƣơng 1: Khái lƣợc về thế giới nghệ thuật và hành trình sáng tác của Hoàng Phủ Ngọc Tƣờng Chuơng 2: Nét độc đáo của cuộc sống và con ngƣời trong ký Hoàng Phủ Ngọc Tƣờng Chƣơng 3: Đặc sắc về phƣơng thức biểu hiện của ký Hoàng Phủ Ngọc Tƣờng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG CHƢƠNG 1 KHÁI LƢỢC VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA HOÀNG PHỦ NGỌC TƢỜNG 1. Khái lƣợc về thế giới nghệ thuật 1. Khái niệm thế giới nghệ thuật Những năm trƣớc 1970, sáng tác của nhà văn thƣờng đƣợc nhìn nhận nhƣ một tập hợp đơn giản của các bộ phận, các mảng rời. Thực tế, các tác phẩm của nhà văn tạo thành một thể thống nhất, giữa chúng tồn tại mối quan hệ gắn bó, chặt chẽ nhƣ một sinh thể.
Từ thập niên 70 của thế kỷ XX, với sự xuất hiện của các lí thuyết nghiên cứu văn học khác Macxit, sáng tác của một nghệ sĩ đƣợc nhìn nhận nhƣ một chỉnh thể, một thế giới riêng, một cõi sống riêng. Chính từ yêu cầu muốn tiếp cận tác phẩm văn học trong dạng chỉnh thể, khái niệm thế giới nghệ thuật đã xuất hiện. Ở Việt Nam, khái niệm này đƣợc nhắc đến vào những năm 80 và đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả với sự ra đời của nhiều công trình khoa học nghiên cứu tác giả, tác phẩm, hiện tƣợng văn học từ góc độ thế giới nghệ thuật. Khái niệm thế giới nghệ thuật đƣợc hiểu với hàm nghĩa rộng, chứa đựng nhiều cấp độ khác nhau.
Năm 1985, trong luận án Tiến sỹ Sự hình thành và những vấn đề của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học Việt Nam hiện đại, Nguyễn Nghĩa Trọng đã xác định hàm nghĩa thế giới nghệ thuật nhƣ sau: “Thế giới nghệ thuật là một phạm trù mỹ học bao gồm tất cả các yếu tố của quá trình sáng tạo nghệ thuật và tất cả các kết quả của quá trình hoạt động nghệ thuật của nhà văn. Nó là một chỉnh thể nghệ thuật và một giá trị thẩm mỹ. Thế giới nghệ thuật bao gồm hiện thực – đối tượng khách quan của nhận thức nghệ thuật, cá tính sáng tạo của nhà văn hay chủ thể nhận thức nghệ thuật, ngôn ngữ hay chất liệu nghệ thuật. Trong thế giới nghệ thuật chứa đựng sự phản ánh hiện thực, tư tưởng, tình cảm của nhà văn.
Thế giới nghệ thuật không chỉ tương đương đối với tác phẩm nghệ thuật 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mà còn rộng hơn bản thân nó. Nó có thể bao gồm tất cả các tác phẩm nghệ thuật của một nhà văn, một trào lưu nghệ thuật, một thời kỳ nhất định của văn học, một nền văn học của dân tộc hay nhiều dân tộc nhưng đồng thời cũng có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác của sáng tạo nghệ thuật nhỏ hơn khái niệm hình tượng nghệ thuật. Thế giới nghệ thuật là thiên nhiên thứ hai được người nghệ sĩ tạo dựng trong đó chứa đựng hiện thực và quan niệm về hiện thực, tự nhiên và con người…, là thế giới sinh động và đa dạng vô cùng, mỗi nhà văn, mỗi trào lưu văn học, mỗi dân tộc, mỗi thời kỳ lịch sử đều có thế giới nghệ thuật riêng của mình” [85]. Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán chủ biên định nghĩa: “Thế giới nghệ thuật là khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tạo nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, một tác giả, một trào lưu).
Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lí của con người mặc dù nó phản ánh thế giới ấy. Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luật tâm lí riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trị riêng… chỉ xuất hiện có tính ước lệ trong sáng tác nghệ thuật” [18, tr. Khẳng định tính chỉnh thể của thế giới nghệ thuật, Nguyễn Đăng Mạnh trong Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn cho rằng: “Thế giới nghệ thuật của nhà văn hiểu đúng nghĩa của nó là một chỉnh thể, đã là một chỉnh thể tất phải có cấu trúc nội tại theo những nguyên tắc thống nhất, cũng có nghĩa là quan hệ nội tại giữa các yếu tố phải có tính quy luật” [51, tr.23] Lê Lƣu Oanh trong Thơ trữ tình Việt Nam 1975 – 1998 đã chi tiết hóa khái niệm này qua hình tƣợng cái tôi trữ tình: “Gọi cái tôi trữ tình là một thế giới nghệ thuật bởi thế giới nội cảm này là một thể thống nhất có ngôn ngữ và quy luật riêng phụ thuộc vào lịch sử cá nhân, thời đại… Đi sâu vào thế giới nghệ thuật được coi như một kênh giao tiếp với những mã số, kí hiệu, giọng nói chương trình riêng, cần có thao tác phù hợp… Thế giới nghệ thuật của cái tôi trữ tình là một thế giới mang giá trị thẩm mỹ”. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trần Đình Sử trong Những thế giới nghệ thuật thơ đã khẳng định thế giới nghệ thuật nhƣ một cõi sống riêng, mang dấu ấn cá nhân, cái nhìn chủ quan của ngƣời sáng tạo: “Văn bản thơ không chỉ gồm câu chữ, vần điệu, ngắt nhịp,… mà bao gồm cả thế giới hình tượng bên trong như một thế giới sống đặc thù.
Phải miêu tả thế giới ấy, cho dù nó khác với thực tế như thế nào, có vẻ vô lí như thế nào. Đó chính là thế giới chủ quan nội cảm của tác phẩm” [73, tr. Có thể thấy, thế giới nghệ thuật là một khái niệm rộng, đƣợc triển khai với nhiều cấp độ, tác phẩm, tác giả, giai đoạn, thời kỳ văn học, nền văn học dân tộc, trào lƣu. Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể toàn vẹn, thống nhất trong đó mọi yếu tố có quan hệ ràng buộc, quy định và tác động lẫn nhau.
Mỗi thế giới nghệ thuật có một mô hình nghệ thuật trong việc phản ánh thế giới. Mỗi thế giới nghệ thuật ứng với một quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới. Khái niệm thế giới nghệ thuật giúp ta hình dung tính độc đáo về tƣ duy nghệ thuật của sáng tạo nghệ thuật có cội nguồn trong thế giới quan, văn hoá chung, văn hoá nghệ thuật và cá tính sáng tạo của nghệ sĩ. Thế giới nghệ thuật của một nhà văn là một thế giới riêng, mang đậm dấu ấn chủ quan của ngƣời sáng tạo.
Xét đến cùng, thế giới nghệ thuật của một nhà văn chính là thế giới hình tƣợng hiện ra nhƣ một chỉnh thể sống động, chứa đựng một quan niệm nhân sinh và thẩm mĩ nào đó, đƣợc xây cất bằng vật liệu ngôn từ. Nhƣ vậy, thế giới nghệ thuật vừa là con đẻ vừa là hiện thân của tƣ tƣởng sáng tác. Đó không phải là một thế giới tĩnh mà là một thế giới động, vừa vận động vừa phụ thuộc vừa phản ánh những biến chuyển trong tƣ tƣởng của ngƣời nghệ sĩ. Khi quan niệm thế giới nghệ thuật là chỉnh thể tức ta đã thừa nhận cấu trúc nội tại của nó.
Nó không chỉ là một tầng mà nhiều tầng, đƣợc đặt trong hệ thống từ cảm hứng đến sáng tạo, từ thấp đến cao: ngôn từ - hình tƣợng – kết cấu – văn bản. Bàn về cấu trúc của thế giới nghệ thuật, có khá nhiều quan niệm khác nhau. Trƣớc thi pháp học, các quan niệm ngây thơ hiểu thế giới nghệ thuật chỉ nhƣ một ẩn dụ, do vậy thế giới nghệ thuật chƣa có một cấu trúc xác định, dẫn đến cách tiếp cận thế 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giới nghệ thuật của một nhà văn hết sức tùy tiện, không định dạng đƣợc. Quan niệm xã hội học của các lí thuyết trƣớc Thi pháp học quan niệm thế giới nghệ thuật bao gồm: hệ thống cảm hứng, hệ thống chủ đề, khuynh hƣớng, cách quan niệm này rơi vào nhƣợc điểm là cắt xẻ, thoát li hình tƣợng.
Thi pháp học thì cho rằng thế giới nghệ thuật đƣợc hình thành bởi hai bình diện cơ bản: không gian và thời gian; quan niệm nghệ thuật về con ngƣời, hai bình diện này chi phối lẫn nhau và gắn liền với phƣơng thức nghệ thuật tƣơng ứng. Tìm hiểu thế giới nghệ thuật của nhà văn giúp chúng ta có cái nhìn toàn vẹn về quy luật sáng tạo của chủ thể, quan niệm về nghệ thuật, cuộc sống, nhân sinh của tác giả, những đặc sắc về nội dung cũng nhƣ nghệ thuật trong sáng tác của ngƣời nghệ sỹ. Quan niệm nghệ thuật về cuộc sống và con người Thế giới nghệ thuật của một nhà văn là thế giới riêng, không trộn lẫn mà nhà văn đó đã tạo dựng nên, chứa đựng những quan niệm nhân sinh, xã hội của ngƣời sáng tạo. Có thể nói, một trong những yếu tố cơ bản cấu tạo nên thế giới nghệ thuật của một nhà văn chính là quan niệm nghệ thuật về cuộc sống và con ngƣời của nhà văn.
Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa quan niệm nghệ thuật là: “nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó” [18, tr. Cuộc sống và con ngƣời là đối tƣợng hƣớng tới của văn chƣơng nghệ thuật. Để tái hiện cuộc sống con ngƣời, nhà văn phải hiểu cách họ giao tiếp với nhau, với thế giới và với bản thân, cách họ sống, hành động và suy nghĩ, điều họ quan tâm và không quan tâm trong cuộc đời. Những điều đó tạo thành mô hình nghệ thuật về thế giới và con ngƣời bao quát mà tác giả xuất phát để khắc họa hình tƣợng những con ngƣời, số phận cụ thể, tổ chức quan hệ của các nhân vật, giải quyết xung đột, xây dựng kết cấu cho tác phẩm.
Cuộc sống và con ngƣời trong văn học không phải là cuộc sống và con ngƣời có thực trong thực tế, mà là cách quan niệm về cuộc sống và con 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngƣời ấy một cách thẩm mĩ và nghệ thuật của nhà văn. Quan niệm nghệ thuật thể hiện “giới hạn tối đa trong cách hiểu thế giới và con người của một hệ thống nghệ thuật, thể hiện khả năng, phạm vi, mức độ chiếm lĩnh đời sống của nó” [18, tr.