Khám Phá Tháp Mẫm Bình Định: Một Bí Ẩn Từ Lòng Đất

Tháp Mẫm là một trong những di tích nổi bật của văn hóa Chăm tại Bình Định. 93 trang · Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh · 2014.

• Tác giả: Bùi Thị Tường Vi
• Người hướng dẫn: Ths. Phạm Thị Ngọc Thảo
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Khảo cổ học
• Đề tài: Tháp Mẫm (Bình Định) – Một Bí Ẩn Từ Lòng Đất
• Loại tài liệu: Công trình nghiên cứu khoa học sinh viên
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• DẪN NHẬP
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.3. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: SƠ LƢỢC VỀ VÙNG ĐẤT BÌNH ĐỊNH VÀ DI TÍCH THÁP MẪM
• 1.1. Vị trí địa lý
• 1.2. Điều kiện tự nhiên
• 1.3. Vài nét về lịch sử Bình Định
• 1.4. Sơ lƣợc về tháp Mẫm
• 2. CHƯƠNG 2: KIẾN TRÚC VÀ DI VẬT
• 2.1. Các cuộc khai quật
• 2.2. Kết cấu địa tầng
• 2.3. Hệ thống tường bao
• 2.4. Dấu tích kiến trúc bên trong tường bao
• 2.5. Dấu tích kiến trúc bên ngoài tường bao
• 2.6. Tượng thờ và phù điêu trang trí
• 2.7. Nhóm vật liệu kiến trúc
• 2.8. Nhóm trang trí kiến trúc
• 2.9. Phong cách Tháp Mẫm
• 3. CHƯƠNG 3: VAI TRÒ CỦA THÁP MẪM TRONG LỊCH SỬ CHĂMPA Ở VÙNG ĐẤT VIJAYA – BÌNH ĐỊNH
• 3.1. Tháp nằm trên vị trí đắc địa, được lựa chọn kỹ lưỡng về mặt phong thủy
• 3.2. Quy mô đồ sộ và mang đậm tính chất tôn giáo
• 3.3. Một kho tàng di vật
• 3.4. Sự khẳng định của vương quyền
• 3.5. Giá trị lịch sử - văn hóa của di tích
• 3.6. Hiện trạng và phương hướng bảo tồn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám Phá Tháp Mẫm Bình Định Tổng Quan Về Di Sản Văn Hóa

Tháp Mẫm là một trong những di tích nổi bật của văn hóa Chăm tại Bình Định. Nơi đây không chỉ là một điểm đến du lịch hấp dẫn mà còn là một kho tàng di sản văn hóa quý giá. Di tích này được xây dựng từ thế kỷ XI và đã trải qua nhiều giai đoạn khai quật, mang lại nhiều thông tin quý báu về lịch sử và văn hóa của vương quốc Champa. Sự độc đáo của Tháp Mẫm nằm ở kiến trúc và các hiện vật điêu khắc tinh xảo, phản ánh tài năng của các nghệ nhân Chăm xưa.

1.1. Vị Trí Địa Lý Của Tháp Mẫm Tại Bình Định

Tháp Mẫm tọa lạc tại thôn Vạn Thạnh, phường Nhơn Thành, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định. Vị trí này không chỉ thuận lợi cho việc giao thương mà còn mang ý nghĩa phong thủy sâu sắc, thể hiện sự lựa chọn kỹ lưỡng của người Chăm trong việc xây dựng các công trình tôn giáo.

1.2. Lịch Sử Khai Quật Tháp Mẫm Những Giai Đoạn Quan Trọng

Tháp Mẫm đã trải qua nhiều cuộc khai quật, bắt đầu từ năm 1933. Cuộc khai quật đầu tiên do các nhà khảo cổ Pháp thực hiện đã phát hiện nhiều hiện vật quý giá. Đến năm 2011, cuộc khai quật thứ hai đã làm sáng tỏ quy mô và kiến trúc của di tích, khẳng định giá trị lịch sử của Tháp Mẫm.

II. Những Thách Thức Trong Việc Bảo Tồn Tháp Mẫm Bình Định

Mặc dù Tháp Mẫm là một di tích quan trọng, nhưng việc bảo tồn di sản này đang gặp nhiều thách thức. Sự xâm hại từ thiên nhiên và con người đã làm giảm sút giá trị của di tích. Việc nghiên cứu và bảo tồn cần được thực hiện một cách nghiêm túc để giữ gìn những giá trị văn hóa quý báu này cho thế hệ mai sau.

2.1. Tác Động Của Thời Gian Đến Di Tích

Thời gian đã để lại những dấu ấn không nhỏ lên Tháp Mẫm. Nhiều phần của di tích đã bị hư hại do thời tiết khắc nghiệt và sự xuống cấp tự nhiên. Việc bảo trì và phục hồi cần được thực hiện thường xuyên để ngăn chặn sự xuống cấp thêm.

2.2. Sự Xâm Hại Từ Hoạt Động Con Người

Hoạt động xây dựng và phát triển đô thị xung quanh Tháp Mẫm đã gây ra nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến di tích. Việc thiếu ý thức bảo vệ di sản văn hóa trong cộng đồng cũng là một thách thức lớn trong công tác bảo tồn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tháp Mẫm Khai Quật Và Phân Tích

Để hiểu rõ hơn về Tháp Mẫm, các nhà nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, từ khai quật khảo cổ đến phân tích kiến trúc. Những phương pháp này giúp làm sáng tỏ quy mô, cấu trúc và giá trị văn hóa của di tích, đồng thời cung cấp thông tin quý báu cho việc bảo tồn.

3.1. Khai Quật Khảo Cổ Những Phát Hiện Đáng Chú Ý

Các cuộc khai quật đã phát hiện nhiều hiện vật độc đáo, từ tượng thờ đến các đồ án trang trí. Những hiện vật này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc, phản ánh đời sống tâm linh của người Chăm.

3.2. Phân Tích Kiến Trúc Khám Phá Quy Mô Di Tích

Phân tích kiến trúc của Tháp Mẫm cho thấy đây là một tổ hợp kiến trúc đồ sộ với nhiều tháp thờ chính. Sự tinh xảo trong thiết kế và xây dựng cho thấy trình độ kỹ thuật cao của người Chăm trong quá khứ.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Nghiên Cứu Tháp Mẫm

Nghiên cứu về Tháp Mẫm không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn hóa Chăm mà còn có thể áp dụng vào việc phát triển du lịch bền vững tại Bình Định. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa sẽ góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng và thu hút du khách.

4.1. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Từ Tháp Mẫm

Tháp Mẫm có tiềm năng lớn trong việc phát triển du lịch văn hóa. Các hoạt động tham quan, tìm hiểu về di sản văn hóa Chăm sẽ thu hút du khách trong và ngoài nước, đồng thời tạo nguồn thu cho địa phương.

4.2. Giáo Dục Và Nâng Cao Nhận Thức Về Di Sản

Việc tổ chức các chương trình giáo dục về di sản văn hóa tại Tháp Mẫm sẽ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của di tích. Điều này không chỉ bảo vệ di sản mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

V. Kết Luận Tương Lai Của Tháp Mẫm Bình Định

Tháp Mẫm không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là biểu tượng văn hóa của người Chăm. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản này là trách nhiệm của toàn xã hội. Tương lai của Tháp Mẫm phụ thuộc vào sự quan tâm và nỗ lực của cộng đồng trong việc gìn giữ những giá trị văn hóa quý báu.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn Di Sản

Bảo tồn Tháp Mẫm không chỉ là bảo vệ một di tích mà còn là bảo vệ một phần lịch sử và văn hóa của dân tộc. Điều này cần sự chung tay của cả cộng đồng và các cơ quan chức năng.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Cho Tháp Mẫm

Tương lai của Tháp Mẫm sẽ được định hình bởi các chính sách bảo tồn hiệu quả và sự phát triển bền vững. Cần có những kế hoạch cụ thể để phát huy giá trị di sản, đồng thời bảo vệ di tích khỏi những tác động tiêu cực.

Nội dung chính

Khám Phá Tháp Mẫm Bình Định: Giải Mã Bí Ẩn Kiến Trúc Và Điêu Khắc Từ Lòng Đất Kinh Đô Vijaya

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu chính: Mặt bằng không gian kiến trúc, đặc trưng điêu khắc đá và vị thế lịch sử - tâm linh của phế tích Tháp Mẫm (thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định) được xác lập như thế nào trong thời kỳ kinh đô Vijaya của Vương quốc Champa (thế kỷ XI – XV)?
• Phương pháp tiếp cận: Nghiên cứu vận dụng phương pháp tiếp cận liên ngành giữa khảo cổ học thực chứng (xử lý dữ liệu hố khai quật địa tầng năm 2011 và tư liệu khảo sát năm 1934 của Viện Viễn Đông Bác Cổ - EFEO), điền dã thực địa, phân tích thống kê hình thái học điêu khắc sa thạch và đối sánh không gian văn hóa - phong thủy học lịch sử.
• Phát hiện cốt lõi: Làm rõ cấu trúc địa tầng nhân tạo kỳ công với kỹ thuật đắp nền đất sét gia cố laterite cao từ 3m đến 4,8m; tái hiện trọn vẹn bình đồ tổ hợp 7 công trình nội vi tường bao 3 cấp chịu lực (gồm 3 Kalan chính thờ Tam vị nhất thể Trimurti: Brahma – Shiva – Vishnu và 4 tháp phụ trợ) cùng tháp Nhà ngoại vi; hệ thống hóa kho tàng hiện vật điêu khắc sa thạch mang phong cách nghệ thuật Tháp Mẫm đỉnh cao.
• Hàm ý khoa học: Nghiên cứu khẳng định Tháp Mẫm từng giữ vai trò trung tâm tôn giáo hoàng gia trọng yếu, biểu trưng cho sự kết hợp giữa thần quyền và vương quyền (Devaraja); đồng thời cung cấp cơ sở dữ liệu học thuật cấp thiết phục vụ công tác quy hoạch, khoanh vùng bảo tồn di sản trước nguy cơ biến dạng do dân sinh.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

Thực trạng nhận thức học thuật

Vương quốc Champa trong tiến trình lịch sử từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV đã chuyển dịch trung tâm quyền lực chính trị về vùng đất Vijaya (Bình Định ngày nay). Nơi đây hiện lưu giữ mật độ di sản Chăm dày đặc với 13 ngọn tháp phân bố trong 7 cụm tháp còn đứng vững cùng hàng loạt phế tích đền đài chìm sâu dưới lòng đất.

Di tích Tháp Mẫm (thôn Vạn Thuận, xã Nhơn Thành, thị xã An Nhơn) được phát hiện lần đầu vào năm 1933 bởi viên Công sứ Pháp Jardin. Đến năm 1934, nhà khảo cổ học J.Y. Claeys thuộc trường Viễn Đông Bác Cổ đã tiến hành đợt khai quật đầu tiên, thu thập khối lượng hiện vật điêu khắc đá lên tới 58 tấn. Tuy nhiên, hạn chế kỹ thuật thời kỳ đó khiến cuộc khai quật năm 1934 chỉ dừng lại ở việc thu thập cổ vật đơn lẻ mà hoàn toàn chưa làm rõ được quy mô, kết cấu địa tầng và mặt bằng tổng thể của di tích.

Khoảng trống nghiên cứu và tính cấp thiết

Trải qua gần một thế kỷ, khu vực gò Tháp Mẫm (còn gọi là gò ông Mắm) bị biến thành đất vườn trồng cây ăn trái của cư dân, bề mặt kiến trúc bị tàn phá nặng nề bởi thời gian, chiến tranh và quá trình canh tác. Một khoảng trống nghiên cứu kéo dài khiến vai trò lịch sử của Tháp Mẫm chỉ tồn tại dưới dạng những giả thuyết phân tán.

Mãi đến đợt khai quật khảo cổ học quy mô lớn lần thứ hai vào năm 2011 do Bảo tàng Lịch sử Quốc gia phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Định thực hiện, toàn bộ vết tích nền móng mới chính thức phát lộ. Việc nghiên cứu, hệ thống hóa và luận giải toàn diện nguồn dữ liệu này có ý nghĩa khoa học đặc biệt cấp bách, không chỉ lấp đầy khoảng trống lịch sử kiến trúc Champa giai đoạn Vijaya mà còn là cơ sở pháp lý trực tiếp để khoanh vùng bảo vệ di tích quốc gia.

---

Phương pháp luận và cách tiếp cận (Methodology & Approach)

Báo cáo nghiên cứu ứng dụng phương pháp nghiên cứu chuyên ngành khảo cổ học kết hợp phân tích liên ngành lịch sử - mỹ thuật - phong thủy học cảnh quan, được thiết kế theo quy trình đa tầng:

Thu thập dữ liệu thực nghiệm

1. Dữ liệu địa tầng và khai quật: Kế thừa và phân tích sâu biên bản, bản vẽ kỹ thuật của đợt khai quật năm 2011 trên diện tích hơn 1.000m², độ sâu thám sát đạt 4,8m; kết hợp đối sánh hồ sơ lưu trữ của cuộc khai quật năm 1934.
2. Điền dã và khảo sát hiện vật bảo tàng: Trực tiếp đo đạc, giám định và chụp ảnh hệ thống hiện vật Tháp Mẫm đang lưu giữ, phân tán tại ba trung tâm bảo tồn lớn: Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Bình Định và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội).
3. Phỏng vấn chuyên gia: Tham vấn ý kiến chuyên môn của các nhà nghiên cứu Champa học hàng đầu (PGS.TS. Ngô Văn Doanh, TS. Đinh Bá Hòa - nguyên Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp Bình Định).

Kỹ thuật xử lý và phân tích dữ liệu

• Phân tích hình thái học (Morphological Analysis): Hệ thống hóa từng nhóm hiện vật tượng tròn, phù điêu, tai lửa, cấu kiện kiến trúc theo tiêu chí chức năng, kỹ thuật tạo tác và đề tài trang trí.
• Phương pháp so sánh đối sánh (Comparative Method): Đặt di tích trong tương quan đồng đại với các cụm tháp cùng phong cách Bình Định (tháp Dương Long, tháp Cánh Tiên, tháp Bánh Ít, tháp Pô Klong Garai) và lịch đại (so với phong cách Trà Kiệu, Đồng Dương, Mỹ Sơn A1).
• Phân tích cảnh quan phong thủy lịch sử: Đánh giá vị trí tọa lạc của Tháp Mẫm trong mối quan hệ không gian với thành Hoàng Đế (kinh thành Đồ Bàn), hệ thống sông La Vĩ – sông Côn và núi thiêng Mò O (Tiên Đỉnh Sơn).

---

Các phát hiện chính (Key Findings)

1. Cấu trúc địa tầng nhân tạo và kỹ thuật xử lý nền móng phi thường

Kết quả khai quật địa tầng sâu 4,8m chứng minh Tháp Mẫm nguyên thủy là một gò đồi tự nhiên thấp dốc từ Tây sang Đông. Để tạo dựng bình đồ vững chắc:

• Tại nửa phía Tây, cư dân Chăm đã bốc dỡ lớp đất mùn, gia cố nền móng bằng lớp đất sét thuần màu vàng nện chặt dày 1,8m phủ trực tiếp lên nền laterite nguyên thủy.
• Tại nửa phía Đông trũng thấp, người xưa đã thực hiện một kỳ công xây dựng khi bồi đắp khối lượng đất khổng lồ cao tới 3m bằng các lớp đất sét vàng xen kẽ đất đá laterite, sau đó tiếp tục nện thêm 1,8m đất gia cố phía trên để đạt cao trình 4,8m đồng nhất.

                      MẶT CẮT ĐỊA TẦNG DI TÍCH THÁP MẪM
 Cốt (m)
              NỬA PHÍA TÂY                    NỬA PHÍA ĐÔNG

2. Tổ hợp bình đồ 7 kiến trúc đền tháp bên trong tường bao 3 cấp

Nghiên cứu đã phục dựng hoàn chỉnh bố cục không gian của một trung tâm tôn giáo quy mô lớn:

• Hệ thống tường bao bảo vệ: Hình chữ nhật dài 41,8m (trục Bắc – Nam), quay mặt về hướng Đông lệch Bắc 10°. Chân móng được xử lý qua 3 cấp chịu lực công phu: Cấp 1 là đáy móng đá ong rộng 1,4m; Cấp 2 giật cấp xây ốp gạch bìa nện bột gạch dày; Cấp 3 ốp đá ong nguyên khối rộng 2,7m cao hơn 2m.
• Hệ thống đền tháp nội vi: Bố trí đăng đối trên hai trục chữ thập:
  • Trục Đông – Tây (chủ đạo): Gồm Tháp Cổng (Gopura rộng 10,3m × 7,89m) $\rightarrow$ Tháp Giữa (Kalan chính rộng trên 9m, móng đá ong nhiều lớp kiên cố nhất) $\rightarrow$ Tháp Tây (thờ Thủy thần Varuna).
  • Trục Nam – Bắc: Gồm Tháp Nam (thờ thần Sáng tạo Brahma) $\rightarrow$ Tháp Giữa (thờ thần Hủy diệt/Sáng tạo Shiva) $\rightarrow$ Tháp Bắc (thờ thần Bảo tồn Vishnu).
  • Các công trình phụ trợ góc: Tháp Hỏa (Kosagrha rộng 11,7m × 6,5m ở góc Đông Nam thờ thần Lửa Agni), Tháp Bia (Po Sah ở góc Đông Bắc lưu giữ minh văn ca tụng công đức vương triều).
• Công trình ngoại vi: Phát lộ dấu tích Tháp Nhà (dài 10,5m, rộng 5m) - nơi tịnh tâm hành lễ trước khi bước vào thánh địa, cùng hệ thống đường dẫn rải đất laterite rộng 5,8m với đôi tượng voi sư tử Gajasimha đứng chầu đối xứng.

                    MẶT BẰNG TỔNG THỂ KHU DI TÍCH THÁP MẪM
  
                                            ĐƯỜNG DẪN (Tượng Gajasimha chầu)

3. Đỉnh cao nghệ thuật điêu khắc sa thạch định hình "Phong cách Tháp Mẫm"

Các hiện vật tại Tháp Mẫm đại diện cho giai đoạn rực rỡ cuối cùng của nghệ thuật điêu khắc cổ điển Champa:

• Tượng tròn và phù điêu thần thoại: Phù điêu Shiva múa vũ điệu vũ trụ trên trán cửa hình lá đề cao 118cm, Brahma 3 đầu ngự ngỗng thần Hamsa, phù điêu thần điểu Garuda ngậm rắn Naga, tượng linh thú Makara, sư tử đỡ góc tường tháp.
• Khuynh hướng hoang đường hóa (Mythological Exaggeration): Các linh vật được giải phẫu cách điệu đầy quyền năng (như sư tử, rồng, voi sư tử Gajasimha với chân có 5 ngón như người, bạnh cằm bậm trợn, nanh vuốt sắc nhọn kết hợp chi tiết trang trí dày đặc).
• Đặc trưng trang phục và phục sức: Mũ Mukuta chóp nón nhiều tầng viền vương miện lá nhọn chạm trổ hạt chuỗi tròn, sampot ngắn uốn nếp gấp hình lưỡi bò/hình bán nguyệt đối xứng nghiêm cẩn, phản ánh đẳng cấp phục sức xa hoa của tầng lớp quý tộc hoàng gia Vijaya.

4. Vị thế trục phong thủy tâm linh hướng về núi thiêng Mò O

Khác với tháp Cánh Tiên, Phú Lốc hay Bánh Ít nằm lệch trục, toàn bộ trục Đông – Tây của Tháp Mẫm quay đúng hướng chính diện với sườn phía Tây của ngọn núi Mò O (Tiên Đỉnh Sơn). Trong tâm thức Ấn Độ giáo Champa, núi Mò O sừng sững giữa bình nguyên đóng vai trò hiện thân của ngọn núi thiêng Meru - nơi ngự trị tối thượng của các đấng thần linh.

---

Đóng góp khoa học và giá trị học thuật (Scholarly Contributions)

Lĩnh vực	Giá trị đóng góp của nghiên cứu
Đóng góp lý thuyết	Cung cấp cứ liệu thực chứng củng cố lý thuyết phân kỳ mỹ thuật Champa của J. Boisselier và Ph. Stern; làm sáng tỏ sự tích hợp giữa thiết chế vương quyền (Devaraja) và trung tâm tế lễ Hindu giáo thời kỳ Vijaya.
Đổi mới phương pháp	Xác lập mô hình nghiên cứu kết hợp giữa khảo cổ học địa tầng thực nghiệm, phân tích biểu tượng học mỹ thuật và đối sánh cấu trúc không gian cảnh quan lịch sử.
Ứng dụng thực tiễn	Thiết lập bản đồ bình đồ chuẩn xác phục vụ các dự án số hóa di sản 3D, dựng lại mô hình ảo quần thể đền tháp phục vụ nghiên cứu và trưng bày bảo tàng.
Khuyến nghị chính sách	Luận cứ khoa học trực tiếp đề xuất UBND tỉnh Bình Định và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiến hành cắm mốc khoanh vùng bảo vệ cấp I, cấp II, ngăn chặn tình trạng tư nhân hóa đất di tích.

---

Đối tượng thụ hưởng và ứng dụng (Target Audience)

• Giới nghiên cứu học thuật (Archaeologists & Historians): Nguồn tư liệu gốc chuẩn xác về khảo cổ học Champa, lịch sử Đông Nam Á cổ trung đại và nghệ thuật điêu khắc tôn giáo.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp hồ sơ khoa học phục vụ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt và xây dựng quy hoạch tổng thể bảo tồn cụm di tích thành Hoàng Đế – Tháp Mẫm – Tháp Cánh Tiên.
• Chuyên gia bảo tàng và bảo tồn di sản: Cung cấp căn cứ định danh, phân loại niên đại và bối cảnh gốc cho hàng chục hiện vật sa thạch quý giá đang trưng bày tại Đà Nẵng, Bình Định và Hà Nội.
• Ngành công nghiệp văn hóa và du lịch: Cơ sở phát triển các tour du lịch di sản chuyên đề "Hành trình kinh đô cổ Vijaya", kết nối Tháp Mẫm với chùa Thập Tháp, thành Hoàng Đế và tháp Dương Long.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện mang tính đột phá nhất của nghiên cứu Tháp Mẫm là gì?

Trả lời: Đó là việc giải mã cấu trúc nền móng nhân tạo khổng lồ dày tới 4,8m và bình đồ hoàn chỉnh của tổ hợp 7 kiến trúc đền tháp nội vi thờ Tam vị nhất thể (Trimurti), chấm dứt giai đoạn gần một thế kỷ Tháp Mẫm chỉ được nhìn nhận như một phế tích thu thập tượng đá vụn vặt.

2. Phong cách nghệ thuật Tháp Mẫm có điểm gì khác biệt so với các phong cách Champa trước đó?

Trả lời: Phong cách Tháp Mẫm (thế kỷ XI – XIII/XIV) nổi bật với xu hướng "hoang đường hóa" hình tượng linh thú, hình khối khỏe khoắn hoành tráng nhưng bề mặt được phủ kín các đồ án trang trí cực kỳ chi tiết, tỉ mỉ (hạt chuỗi ngọc, dải lá xoắn, nhẫn đeo, vòng quai xách), phản ánh thẩm mỹ vương giả của giới cung đình Vijaya.

3. Kết quả nghiên cứu mặt bằng Tháp Mẫm có thể khái quát hóa (generalize) cho toàn bộ đền tháp Bình Định không?

Trả lời: Có thể khái quát về mặt kỹ thuật móng gia cố laterite và mô thức bố cục 3 tháp thờ chính (tương tự như cụm tháp Dương Long), nhưng Tháp Mẫm mang tính độc bản về sự trọn vẹn của các tháp phụ trợ góc và trục tâm linh hướng thẳng góc về núi Mò O.

4. Hướng nghiên cứu tiếp theo (Next Steps) cần tập trung vào vấn đề gì?

Trả lời: Cần mở rộng khai quật thám sát liên vùng tại các di tích phụ cận như chùa Thập Tháp, Tháp Nhạn và khu vực nội thành Hoàng Đế; kết hợp giám định niên đại tuyệt đối (C14, OSL) đối với gạch và đất nền để xác định chính xác thời điểm xây dựng và suy tàn của khu đền tháp.

5. Giá trị thực tiễn lớn nhất của báo cáo đối với địa phương hiện nay là gì?

Trả lời: Cung cấp cơ sở khoa học và pháp lý cấp bách để chính quyền tỉnh Bình Định tiến hành giải phóng mặt bằng, thu hồi diện tích đất vườn tư nhân tại gò Tháp Mẫm nhằm thiết lập khu bảo tồn di chỉ khảo cổ học ngoài trời.

---

Kết luận (Conclusion)

Công trình nghiên cứu khoa học "Tháp Mẫm (Bình Định) – Một bí ẩn từ lòng đất" đã giải mã trọn vẹn diện mạo của một trong những trung tâm đền tháp quy mô và tráng lệ bậc nhất vương triều Vijaya. Từ cấu trúc nền móng nhân tạo 4,8m kiên cố, bình đồ 7 tháp đăng đối thờ Tam vị nhất thể, đến hệ thống điêu khắc sa thạch tinh xảo tột bậc, Tháp Mẫm là minh chứng hùng hồn cho đỉnh cao kỹ thuật xây dựng và mỹ thuật Champa cổ đại.

Báo cáo gióng lên hồi chuông cấp thiết về việc khoanh vùng, giải tỏa và bảo vệ khẩn cấp phế tích Tháp Mẫm; đồng thời mở ra hướng tiếp cận liên ngành giàu triển vọng nhằm phục dựng toàn diện không gian văn hóa - chính trị của kinh đô Vijaya trong tiến trình lịch sử dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN KHOA LỊCH SỬ ----------o0o---------- CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƢỜNG NĂM 2014 Tên công trình: THÁP MẪM (BÌNH ĐỊNH) – MỘT BÍ ẨN TỪ LÕNG ĐẤT Sinh viên thực hiện: Chủ nhiệm: Bùi Thị Tƣờng Vi lớp khảo cổ học khóa 2010 – 2014. Thành viên: Hoàng Nhƣ Khoa lớp khảo cổ học khóa 2010 – 2014. Thành viên: Trần Đăng Khoa lớp khảo cổ học khóa 2010 – 2014. Người hướng dẫn: Ths.Phạm Thị Ngọc Thảo – Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội & Nhân Văn – ĐHQG TPHCM.

Hồ Chí Minh, tháng 3 năm 2014. TÓM TẮT CÔNG TRÌNH Vương quốc Champa đã trở thành quá khứ, song những gì mà Vương quốc Champa để lại đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Champa trở thành một đối tượng nghiên cứu thực sự của các nhà khoa học bắt đầu từ giữa thế kỷ XIX và dần dần được phát triển trong những thập niên tiếp theo. Việc nghiên cứu được tiến hành dựa trên các sử liệu vật thật cũng như các sử liệu chữ viết.

Và khảo cổ học Champa đã góp phần không nhỏ trong việc nghiên cứu các di tích Champa nói riêng và lịch sử Champa nói chung. Bình Định là một vùng đất thuộc Duyên hải Nam Trung Bộ, là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa vô giá của người dân Bình Định nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung như tháp Chăm, nghệ thuật tuồng, võ cổ truyền, là quê hương của khởi nghĩa Tây Sơn. Bởi từng là kinh đô Vijaya của vương quốc Champa trong suốt 5 thế kỷ từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV nên vùng đất Bình Định là nơi lưu giữ nhiều di sản văn hóa Chăm với 13 tháp (thuộc 7 cụm tháp) hiện còn nguyên vẹn, nhiều phế tích tháp và rất nhiều hiện vật Chăm khác được tìm thấy. Cho nên nơi đây là thu hút nhiều nhà nghiên cứu Champa.

Tháp Mẫm là một di tích nổi tiếng không chỉ trong nước mà còn lan tỏa rộng rãi ở nước ngoài. Di tích được phát hiện đầu tiên vào năm 1933 bởi Jardin – một công sứ người Pháp ở Quy Nhơn. Năm 1934, di tích được khai quật lần đầu tiên bới J.Clayese và các nhà khảo cổ Pháp thuộc trường Viễn Đông Bác cổ. Cuộc khai quật đã làm xuất lộ nhiều tác phẩm điêu khắc độc đáo với kích thước lớn và tình trạng bảo quản tốt.

Nhưng cuộc khai quật chưa cho thấy quy mô và mặt bằng kiến trúc của di tích. Mãi đến năm 2011, di tích mới được khai quật lần hai và vấn đề trên đã được giải quyết. Kết quả khai quật cho thấy, di tích được xây dựng trên một gò đất thấp nhưng được người Chăm cải tạo, bồi đắp với một khối lượng lớn đất để tạo mặt bằng di tích. Điều này cho thấy sự đầu tư công sức cũng như kĩ thuật gia cố kiến trúc của người Chăm xưa.

Về quy mô, mặt bằng kiến trúc cho thấy di tích Tháp Mẫm là một tổ hợp kiến trúc đồ sộ, với 3 tháp thờ chính (thờ Tam vị nhất thể: Brahma – Visnu – Shiva) trong đó tháp Giữa nổi lên với vai trò là tháp chính, một Kalan rõ nét với kết cấu hơn hẳn hai tháp Nam và Bắc, cùng với 3 tháp phụ phía trước. Đồng thời, những tác phẩm điêu khắc được tìm thấy tại nơi đây đã cho thấy kỹ thuật điêu luyện của các nghệ nhân Chăm xưa với các đường nét khéo léo, các đồ án trang trí chi tiết và tinh xảo đến từng cerntimet. Những tác phẩm điêu khắc này chưa từng thấy ở các di tích Chăm khác.