ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN KHOA LỊCH SỬ ----------o0o---------- CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƢỜNG NĂM 2014 Tên công trình: THÁP MẪM (BÌNH ĐỊNH) – MỘT BÍ ẨN TỪ LÕNG ĐẤT Sinh viên thực hiện: Chủ nhiệm: Bùi Thị Tƣờng Vi lớp khảo cổ học khóa 2010 – 2014. Thành viên: Hoàng Nhƣ Khoa lớp khảo cổ học khóa 2010 – 2014. Thành viên: Trần Đăng Khoa lớp khảo cổ học khóa 2010 – 2014. Người hướng dẫn: Ths.Phạm Thị Ngọc Thảo – Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội & Nhân Văn – ĐHQG TPHCM.
Hồ Chí Minh, tháng 3 năm 2014. TÓM TẮT CÔNG TRÌNH Vương quốc Champa đã trở thành quá khứ, song những gì mà Vương quốc Champa để lại đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Champa trở thành một đối tượng nghiên cứu thực sự của các nhà khoa học bắt đầu từ giữa thế kỷ XIX và dần dần được phát triển trong những thập niên tiếp theo. Việc nghiên cứu được tiến hành dựa trên các sử liệu vật thật cũng như các sử liệu chữ viết.
Và khảo cổ học Champa đã góp phần không nhỏ trong việc nghiên cứu các di tích Champa nói riêng và lịch sử Champa nói chung. Bình Định là một vùng đất thuộc Duyên hải Nam Trung Bộ, là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa vô giá của người dân Bình Định nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung như tháp Chăm, nghệ thuật tuồng, võ cổ truyền, là quê hương của khởi nghĩa Tây Sơn. Bởi từng là kinh đô Vijaya của vương quốc Champa trong suốt 5 thế kỷ từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV nên vùng đất Bình Định là nơi lưu giữ nhiều di sản văn hóa Chăm với 13 tháp (thuộc 7 cụm tháp) hiện còn nguyên vẹn, nhiều phế tích tháp và rất nhiều hiện vật Chăm khác được tìm thấy. Cho nên nơi đây là thu hút nhiều nhà nghiên cứu Champa.
Tháp Mẫm là một di tích nổi tiếng không chỉ trong nước mà còn lan tỏa rộng rãi ở nước ngoài. Di tích được phát hiện đầu tiên vào năm 1933 bởi Jardin – một công sứ người Pháp ở Quy Nhơn. Năm 1934, di tích được khai quật lần đầu tiên bới J.Clayese và các nhà khảo cổ Pháp thuộc trường Viễn Đông Bác cổ. Cuộc khai quật đã làm xuất lộ nhiều tác phẩm điêu khắc độc đáo với kích thước lớn và tình trạng bảo quản tốt.
Nhưng cuộc khai quật chưa cho thấy quy mô và mặt bằng kiến trúc của di tích. Mãi đến năm 2011, di tích mới được khai quật lần hai và vấn đề trên đã được giải quyết. Kết quả khai quật cho thấy, di tích được xây dựng trên một gò đất thấp nhưng được người Chăm cải tạo, bồi đắp với một khối lượng lớn đất để tạo mặt bằng di tích. Điều này cho thấy sự đầu tư công sức cũng như kĩ thuật gia cố kiến trúc của người Chăm xưa.
Về quy mô, mặt bằng kiến trúc cho thấy di tích Tháp Mẫm là một tổ hợp kiến trúc đồ sộ, với 3 tháp thờ chính (thờ Tam vị nhất thể: Brahma – Visnu – Shiva) trong đó tháp Giữa nổi lên với vai trò là tháp chính, một Kalan rõ nét với kết cấu hơn hẳn hai tháp Nam và Bắc, cùng với 3 tháp phụ phía trước. Đồng thời, những tác phẩm điêu khắc được tìm thấy tại nơi đây đã cho thấy kỹ thuật điêu luyện của các nghệ nhân Chăm xưa với các đường nét khéo léo, các đồ án trang trí chi tiết và tinh xảo đến từng cerntimet. Những tác phẩm điêu khắc này chưa từng thấy ở các di tích Chăm khác. Từ đó, nó đã góp phần hình thành nên một phong cách nghệ thuật lớn – phong cách Tháp Mẫm (hay còn gọi là phong cách Bình Định).
Từ việc phân tích vị trí địa lý, phong thủy của di tích, cũng như làm phép so sánh với các di tích khác trong địa bàn tỉnh Bình Định đã cho thấy một vai trò đặc biệt của di tích trong lịch sử. Nơi đây có khả năng là một trung tâm tôn giáo, tâm linh của giới quý tộc và cung đình Champa. Đây chỉ là giả thuyết mà nhóm tác giả đưa ra. Nếu công tác nghiên cứu được mở rộng như khai quật chùa Thập Tháp, Tháp Nhạn hay thành Hoàng Đế thì sẽ có nhiều bằng chứng thuyết phục hơn để chứng minh về giả thuyết này.
MỤC LỤC DẪN NHẬP. Lý do chọn đề tài. Tính cấp thiết của đề tài:. Tổng quan tình hình nghiên cứu:.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu:. Phƣơng pháp nghiên cứu:. Đóng góp của đề tài. Vị trí địa lý.
Điều kiện tự nhiên. Vài nét về lịch sử Bình Định. Sơ lƣợc về tháp Mẫm. Các cuộc khai quật.
Kết cấu địa tầng. Hệ thống tường bao. Dấu tích kiến trúc bên trong tường bao. Dấu tích kiến trúc bên ngoài tường bao.
Tượng thờ và phù điêu trang trí. Nhóm vật liệu kiến trúc. Nhóm trang trí kiến trúc. Tháp nằm trên vị trí đắc địa, được lựa chọn kỹ lưỡng về mặt phong thủy.
Quy mô đồ sộ và mang đậm tính chất tôn giáo. Một kho tàng di vật. Sự khẳng định của vương quyền. Giá trị lịch sử - văn hóa của di tích.
Hiện trạng và phương hướng bảo tồn .54 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Lịch sử đã ghi nhận từ thế kỷ II đến thế kỷ XVII là khoảng thời gian tồn tại của vương quốc Champa trên dải đất miền Trung Việt Nam từ Quảng Bình đến Bình Thuận và các tỉnh Tây Nguyên. Nhà nước Champa được hình thành trên nền tảng của văn hóa Sa Huỳnh, đồng thời có sự tiếp thu ảnh hưởng của hai nền văn hóa lớn là văn hóa Ấn Độ, văn hóa Trung Quốc. Trong suốt khoảng thời gian tồn tại ấy, vương quốc Champa đã để lại cho chúng ta những di sản vô cùng quý báu, một nền văn hóa riêng, độc đáo, góp phần làm giàu kho tàng văn hóa của người dân Việt Nam nói riêng và nhân loại nói chung.
Đặc biệt những ngọn tháp Chăm linh thiêng và huyền bí, những bức tượng hay những tấm phù điêu đặc sắc của các vị thần, các vũ nữ với vũ điệu Apsara hay những con vật…, những phong tục, lễ hội. Những di sản này khiến cho chúng ta phải ngã mũ thán phục về sự khéo léo và tài năng của những nghệ nhân Chăm xưa, đồng thời cũng gây không ít tò mò và câu hỏi về những di sản đó. Chính vì điều đó thú hút sự quan tâm nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước. Bình Định – một vùng đất nằm ở Duyên hải miền Trung, là nơi lưu giữ nhiều di sản văn hóa vô giá của người dân Bình Định nói riêng và người Việt Nam nói chung.
Người ta thường hay nói đây là vùng đất võ, đất thơ hay đất tuồng. Bởi lẽ trong lịch sử, nơi đây chính là quê hương của cuộc khởi nghĩa nông dân Tây Sơn của ba anh em nhà họ Nguyễn, là nơi nổi tiếng với môn võ cổ truyền dân tộc với câu ca dao quen thuộc “Ai về Bình Định mà coi/Con gái Bình Định cầm roi đi quyền”; là nơi sản sinh hay nuôi dưỡng những tâm hồn thơ của các thi nhân nổi tiếng trên diễn đàn văn thơ Việt Nam như Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên…và đây cũng là mảnh đất phát triển nghệ thuật tuồng với kịch gia nổi tiếng Đào Tấn. Bên cạnh đó, Bình Định còn nổi tiếng với những ngọn tháp Chăm cổ kính. Nếu ai đó đã từng đi ngang qua hoặc đã từng đặt chân đến với Bình Định ắt hẳn họ sẽ bị ấn tượng bởi những ngọn tháp Chăm nơi đây.
Trong quá khứ, vùng đất này từng kinh đô Vijaya của vương quốc Champa trong suốt 5 thế kỷ từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV. Vậy nên những dấu ấn Champa còn lại nơi đây hiện lên rõ nét qua những ngọn tháp Chăm, những 1 bức tượng, phù điêu hay thành quách… Cùng với Quảng Nam, Bình Định là nơi có số lượng tháp Chăm còn khá nguyên vẹn nhiều nhất ở Việt Nam hiện nay với con số 13 tháp (7 cụm tháp), có thể kể tên như tháp Hưng Thạnh, tháp Dương Long, tháp Bánh Ít, tháp Cánh Tiên, tháp Phú Lốc… cùng với đó là rất rất nhiều hiện vật của văn hóa Champa được tìm thấy đã tạo nên một phong cách nghệ thuật trong nền nghệ thuật Champa – phong cách Bình Định. Những dấu ấn Champa này đã trở thành những đối tượng nghiên cứu quan trọng trong công tác nghiên cứu về văn hóa Champa ở Bịnh Định nói riêng và văn hóa Champa nói chung. Trong số những tháp Chăm ở Bình Định, tháp Mẫm tuy là phế tích nhưng những hiện vật được tìm thấy ở đây đã gây không ít ngạc nhiên cho giới nghiên cứu nói riêng và những ai quan tâm đến Champa nói chung bởi số lượng và kích thước hiện vật rất lớn, thêm vào đó là sự tinh xảo, độc đáo trong mỗi hiện vật mà chỉ có riêng ở Tháp Mẫm.
Chúng ta sẽ không thể tìm thấy bất kì hiện vật ở bất kì ngọn tháp nào giống với hiện vật ở Tháp Mẫm. Qua nghiên cứu đã xác lập một phong cách nghệ thuật điêu khắc Champa riêng biệt – phong cách Tháp Mẫm. Đồng thời, được sự trợ giúp của khảo cổ học mà những dấu vết kiến trúc của tháp cũng dần được phát lộ nhưng hiện nay chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về ngọn tháp này. Theo đó với mong muốn tìm hiểu về tháp Mẫm qua kiến trúc và hiện vật để từ đó nhận định vai trò của tháp trong quá khứ như thế nào, nhóm chúng tôi đã quyết định chọn đề tài “Tháp Mẫm – một bí ẩn từ lòng đất”.
Tính cấp thiết của đề tài: Nghiên cứu về Champa không phải là một đề tài mới mẻ, song công tác nghiên cứu về Champa nói chung còn gặp nhiều hạn chế do những yếu tố chủ quan và khách quan. Trong trường hợp này cũng vậy. Tháp Mẫm tuy đã được khai quật nhưng hiện nay chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về đối tượng này. Đồng thời, hiện nay, khu vực Tháp Mẫm chỉ còn là một khu đất cao với cây cối giăng kín thuộc đất vườn của người dân cho nên rất khó nhận biết về hình dáng, quy mô ban đầu của tháp và khu vực tháp trở nên bị xâm hại nghiêm trọng do thời gian, thời tiết và con người.