Luận án tiến sĩ về di tích khảo cổ học tại Đại Trạch, Bắc Ninh

Nghiên cứu hệ thống di tích khảo cổ học Đại Trạch, Bắc Ninh, phương pháp định lượng kết hợp định tính, góp phần phát triển chuyên ngành

• Tác giả: Bùi Xuân Tuân
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Văn Liêm
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Khảo cổ học
• Đề tài: Di Tích Khảo Cổ Học Đại Trạch (Bắc Ninh)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TƯ LIỆU
• 1.1. Vài nét về điều kiện tự nhiên và môi trường di tích Đại Trạch
• 1.2. Quá trình phát hiện và nghiên cứu
• 1.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: DI TÍCH VÀ DI VẬT
• 2.1. Cấu tạo tầng văn hóa
• 2.2. Cấu tạo địa tầng các hố thám sát, khai quật
• 2.3. Đặc điểm chung về địa tầng di tích Đại Trạch
• 2.4. Di tích động vật, thực vật
• 2.4.1. Di tích động vật
• 2.4.2. Di tích thực vật
• 2.5. Di tích mộ táng
• 2.6. Các loại hình di tích khác
• 2.7. Kỹ thuật chế tác
• 2.8. Hiện vật kim loại
• 2.9. Di vật đồng trong văn hóa Đồng Đậu
• 2.10. Di vật đồng thuộc văn hóa Đông Sơn
• 2.11. Di vật sắt thuộc văn hóa Đông Sơn
• 2.12. Di vật xương
• 2.13. Kỹ thuật tạo gốm
• 2.14. Về kỹ thuật tạo hoa văn
• 2.15. Các loại hình hoa văn
• 2.16. Loại hình đồ gốm
• 2.17. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: NIÊN ĐẠI, CHỦ NHÂN, NGUỒN GỐC, ĐỜI SỐNG VÀ MỐI QUAN HỆ VĂN HÓA CỦA CƯ DÂN ĐẠI TRẠCH
• 3.1. Niên đại, đặc trưng các giai đoạn phát triển của di tích Đại Trạch
• 3.2. Đặc trưng các giai đoạn phát triển
• 3.3. Chủ nhân, nguồn gốc của di tích Đại Trạch
• 3.4. Nguồn gốc của di chỉ Đại Trạch
• 3.5. Đời sống của cư dân cổ Đại Trạch
• 3.6. Mối quan hệ văn hóa của cư dân Đại Trạch
• 3.6.1. Mối quan hệ với di tích Dương Xá
• 3.6.2. Mối quan hệ với di tích Đông Lâm
• 3.6.3. Mối quan hệ với di tích Đình Tràng
• 3.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• BẢNG CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Di tích khảo cổ học Đại Trạch là một trong những di chỉ quan trọng thuộc thời đại Kim khí ở Việt Nam, nằm tại tỉnh Bắc Ninh. Việc phát hiện ra di tích này từ cuối năm 1990 đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu trong lĩnh vực khảo cổ học. Di tích này không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn là minh chứng cho sự phát triển văn hóa của cư dân cổ tại khu vực đồng bằng châu thổ sông Hồng. Các cuộc khảo sát và khai quật đã chỉ ra rằng Đại Trạch là một di chỉ thuộc văn hóa Đồng Đậu, có sự chuyển tiếp sang văn hóa Gò Mun và khu mộ táng thuộc văn hóa Đông Sơn. Những phát hiện này đã góp phần làm sáng tỏ không gian văn hóa của các nền văn hóa này trong lịch sử Việt Nam. Tuy nhiên, các công bố trước đây còn thiếu tính hệ thống và chưa đi sâu vào đời sống của cư dân tại di tích. Do đó, việc nghiên cứu và hệ thống hóa tư liệu về di tích Đại Trạch là cần thiết để làm rõ vai trò và vị trí của di tích trong bối cảnh lịch sử rộng lớn hơn.

II. Tình hình nghiên cứu của đề tài

Di chỉ Đại Trạch đã trải qua nhiều đợt khảo sát và khai quật từ năm 1990 đến nay. Các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra nhiều hiện vật quan trọng, bao gồm đồ đồng, gốm và các di tích mộ táng. Những phát hiện này không chỉ khẳng định giá trị của di tích mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới về đời sống và văn hóa của cư dân cổ tại khu vực này. Các cuộc khảo sát đã chỉ ra rằng di tích này có sự liên kết với nhiều di chỉ khác trong khu vực, cho thấy mối quan hệ văn hóa phong phú giữa các cộng đồng cư dân. Tuy nhiên, việc tổng hợp và phân tích các tư liệu hiện có vẫn còn hạn chế, cần có những nghiên cứu sâu hơn để làm rõ các đặc điểm văn hóa và lịch sử của di tích Đại Trạch.

III. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích chính của nghiên cứu này là hệ thống hóa các tư liệu khảo cổ học về di tích Đại Trạch và tìm ra nét đặc trưng của di tích, di vật cũng như vị trí của nó trong thời đại Kim khí. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm việc tập hợp tài liệu từ các cuộc khảo sát và khai quật trước đây, phân tích và đánh giá các di tích, di vật để chỉ ra đặc điểm cơ bản của di tích và các giai đoạn phát triển của nó. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng sẽ xem xét mối quan hệ văn hóa của cư dân Đại Trạch với các di tích khác trong khu vực, từ đó làm rõ hơn về đời sống và văn hóa của họ trong bối cảnh lịch sử rộng lớn hơn.

IV. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này áp dụng phương pháp luận duy vật lịch sử và duy vật biện chứng trong khảo cổ học để đánh giá các hiện tượng về biến đổi kinh tế, xã hội và mối giao lưu văn hóa của cư dân. Các phương pháp nghiên cứu truyền thống như thống kê, phân loại, mô tả và phân tích so sánh cũng được sử dụng để làm rõ các đặc trưng của di tích và di vật. Ngoài ra, nghiên cứu còn kết hợp các phương pháp đa ngành như địa chất, nhân chủng học để thu thập thông tin bổ trợ cho việc nghiên cứu. Việc áp dụng các công cụ hỗ trợ như Autocad và Coreldraw cũng giúp nâng cao độ chính xác trong việc phân tích và trình bày các dữ liệu khảo cổ học.

V. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Luận văn này không chỉ đóng góp tư liệu quan trọng về di tích Đại Trạch mà còn khẳng định vai trò của nó trong việc hình thành nền văn hóa Đông Sơn độc đáo tại miền Bắc Việt Nam. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thêm tư liệu cho các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực khảo cổ học, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về giá trị lịch sử và văn hóa của di tích. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu cũng thể hiện ở việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích, từ đó góp phần vào việc phát triển du lịch văn hóa tại khu vực Bắc Ninh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Di tích khảo cổ học Đại Trạch, tọa lạc tại xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, là một di chỉ cư trú - mộ táng thuộc thời đại Kim khí ở Việt Nam. Khu vực này được phát hiện lần đầu vào cuối năm 1990, với các dấu tích khảo cổ trải dài qua các giai đoạn văn hóa Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn. Qua ba đợt thám sát và khai quật từ năm 1999 đến 2013, tổng diện tích khảo cổ được khai quật là 203m², thu thập được hơn 115.000 hiện vật, trong đó có hơn 3.000 hiện vật gốm nguyên dạng và hàng nghìn mảnh gốm, đất nung, đá, đồng, sắt cùng di tích mộ táng phong phú.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung hệ thống hóa toàn bộ tư liệu khảo cổ học về di tích Đại Trạch, làm rõ đặc trưng di tích, di vật và vị trí của nó trong bối cảnh thời đại Kim khí tại Bắc Ninh và khu vực đồng bằng châu thổ sông Hồng. Phạm vi nghiên cứu bao gồm không gian di tích Đại Trạch và so sánh với một số di tích tiền sử lân cận, trong khoảng thời gian từ giai đoạn văn hóa Đồng Đậu đến Đông Sơn. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ quá trình phát triển văn hóa Đông Sơn, khẳng định sự phát triển liên tục và nội tại bản địa của nền văn hóa này, đồng thời góp phần bổ sung tư liệu khoa học cho khảo cổ học Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng phương pháp luận duy vật lịch sử và duy vật biện chứng trong khảo cổ học để phân tích các biến đổi kinh tế, xã hội và mối quan hệ văn hóa của cư dân cổ Đại Trạch. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết phát triển văn hóa liên tục: Giải thích sự chuyển tiếp và phát triển liên tục từ văn hóa Đồng Đậu sang Gò Mun và Đông Sơn tại di tích.
• Mô hình giao lưu văn hóa và hội nhập vùng châu thổ: Phân tích mối quan hệ văn hóa giữa cư dân Đại Trạch với các di tích lân cận như Dương Xá, Đông Lâm, Đình Tràng, qua đó làm rõ vai trò của Đại Trạch trong mạng lưới văn hóa thời đại Kim khí.

Các khái niệm chuyên ngành trọng tâm bao gồm: tầng văn hóa, di tích mộ táng, kỹ thuật đúc đồng, hoa văn gốm, địa tầng khảo cổ, và niên đại tuyệt đối.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ các đợt thám sát và khai quật khảo cổ học tại di tích Đại Trạch (1999, 2001, 2013), với tổng diện tích khai quật 203m². Cỡ mẫu hiện vật thu thập gồm hơn 115.000 hiện vật, trong đó có 3.178 hiện vật gốm nguyên dạng, 8.853 mảnh đất nung, 79 hiện vật đá, 63 hiện vật đồng, 1 hiện vật sắt, cùng nhiều di tích mộ táng và di tích động thực vật.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Thống kê, phân loại loại hình học hiện vật.
• Phân tích địa tầng qua các lớp đất và sinh thổ.
• So sánh đối chiếu di tích, di vật với các di tích cùng thời kỳ trong vùng.
• Phân tích đa ngành kết hợp địa chất, địa mạo, nhân chủng học, động vật học.
• Sử dụng công cụ hỗ trợ như Autocad, Coreldraw để xử lý bản vẽ và hình ảnh.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 1990 (phát hiện di tích) đến năm 2020 (hoàn thành luận văn), trong đó các đợt khai quật chính diễn ra năm 1999, 2001 và 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cấu tạo địa tầng và phân chia giai đoạn văn hóa: Tầng văn hóa dày 30-60cm, gồm ba lớp chính với lớp mặt dày 10-20cm chứa nhiều mảnh gốm, than tro, xương động vật. Lớp dưới phân chia thành giai đoạn sớm thuộc văn hóa Đồng Đậu và giai đoạn muộn có sự chuyển tiếp sang văn hóa Gò Mun. Lớp sinh thổ là đất sét màu nâu đỏ sẫm, vàng xám.

2. Di tích mộ táng phong phú: Khai quật phát hiện 4 mộ táng, gồm 1 mộ văn hóa Đồng Đậu và 3 mộ văn hóa Đông Sơn, trong đó các mộ Đông Sơn rất giàu có với đồ tùy táng đa dạng như giáo, rìu, đục đồng, thạp, trống minh khí.

3. Hiện vật đa dạng và kỹ thuật chế tác tinh xảo: Hơn 115.000 hiện vật thu thập, bao gồm đồ đá (79 hiện vật), đồ gốm (3.178 hiện vật nguyên dạng), đồ đồng (63 hiện vật), đồ sắt (1 hiện vật), đồ trang sức đá nepherite, cùng nhiều công cụ sản xuất và vũ khí. Kỹ thuật đúc đồng bằng khuôn đá phát triển, đồ gốm được tạo hình bằng bàn xoay với hoa văn phức tạp như văn thừng, văn khắc vạch, văn in ô vuông, sóng nước.

4. Di tích động vật và thực vật phản ánh đời sống cư dân: Xương động vật gồm trâu, bò, hươu nai, lợn chiếm tỷ lệ lớn, cho thấy nguồn dinh dưỡng chủ yếu từ săn bắt và thuần hóa ban đầu. Phân tích bào tử phấn hoa cho thấy môi trường đầm lầy nước lợ ven biển, với các loài thực vật nhiệt đới ưa nóng ẩm.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy di tích Đại Trạch là một trung tâm cư trú - mộ táng quan trọng, phản ánh sự phát triển liên tục và chuyển tiếp văn hóa từ Đồng Đậu sang Gò Mun và Đông Sơn trong bối cảnh đồng bằng châu thổ sông Hồng. Sự phong phú và đa dạng của hiện vật, đặc biệt là đồ đồng và đồ gốm, minh chứng cho trình độ kỹ thuật luyện kim và chế tác gốm tinh xảo của cư dân cổ.

So sánh với các di tích cùng thời kỳ như Dương Xá, Đông Lâm, Đình Tràng, Đại Trạch giữ vị trí nổi bật trong mạng lưới giao lưu văn hóa vùng Kinh Bắc. Việc phát hiện các mộ Đông Sơn giàu có cùng hiện vật đồ đồng đa dạng cho thấy sự phát triển kinh tế xã hội và kỹ thuật luyện kim đã đạt trình độ cao.

Dữ liệu động thực vật cung cấp bằng chứng về môi trường sống và nguồn thực phẩm, đồng thời phản ánh sự thích nghi của cư dân với điều kiện đầm lầy nước lợ. Các biểu đồ phân bố hiện vật theo lớp địa tầng và tỷ lệ các loại hiện vật có thể minh họa rõ nét quá trình phát triển văn hóa và kỹ thuật qua các giai đoạn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường khai quật mở rộng diện tích nhằm thu thập thêm hiện vật và di tích để làm rõ hơn cấu trúc cư trú và mộ táng, đặc biệt tập trung vào các khu vực chưa khai quật trong phạm vi di tích Đại Trạch. Thời gian thực hiện: 3-5 năm, chủ thể: Viện Khảo cổ học phối hợp Bảo tàng Bắc Ninh.

2. Ứng dụng công nghệ phân tích hiện đại như định tuổi bằng phương pháp C14, phân tích kim loại học, khảo sát địa tầng chi tiết để nâng cao độ chính xác niên đại và kỹ thuật chế tác hiện vật. Thời gian: 2-3 năm, chủ thể: Viện Khảo cổ học và các trung tâm nghiên cứu liên ngành.

3. Xây dựng hệ thống bảo tồn và trưng bày hiện vật tại Bảo tàng Bắc Ninh nhằm giới thiệu giá trị di tích Đại Trạch đến công chúng và phục vụ nghiên cứu khoa học. Thời gian: 1-2 năm, chủ thể: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh.

4. Phát triển chương trình đào tạo và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực khảo cổ học và bảo tồn di tích nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu và bảo vệ di sản văn hóa. Thời gian: liên tục, chủ thể: Học viện Khoa học Xã hội, Viện Khảo cổ học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà khảo cổ học và nghiên cứu văn hóa tiền sử: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về di tích Đại Trạch, giúp mở rộng hiểu biết về văn hóa Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn.

2. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Khảo cổ học: Tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp nghiên cứu, phân tích hiện vật và địa tầng khảo cổ.

3. Quản lý di sản văn hóa và bảo tàng: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch bảo tồn, trưng bày và phát huy giá trị di tích khảo cổ.

4. Chuyên gia nghiên cứu lịch sử và nhân chủng học: Giúp hiểu rõ hơn về đời sống, môi trường và mối quan hệ văn hóa của cư dân cổ vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Di tích Đại Trạch thuộc giai đoạn văn hóa nào?
   Di tích Đại Trạch thuộc thời đại Kim khí, trải qua các giai đoạn văn hóa Đồng Đậu, chuyển tiếp sang Gò Mun và có khu mộ táng thuộc văn hóa Đông Sơn.

2. Tổng diện tích khai quật tại Đại Trạch là bao nhiêu?
   Tổng diện tích thám sát và khai quật là khoảng 203m², qua 1 đợt thám sát và 2 đợt khai quật lớn.

3. Loại hiện vật nào được phát hiện nhiều nhất tại di tích?
   Đồ gốm chiếm số lượng lớn với hơn 115.000 hiện vật, trong đó có hơn 3.000 hiện vật gốm nguyên dạng, cùng nhiều hiện vật đá, đồng, sắt và di tích mộ táng.

4. Kỹ thuật đúc đồng ở Đại Trạch có đặc điểm gì nổi bật?
   Cư dân Đại Trạch đã làm chủ kỹ thuật đúc đồng bằng khuôn đá, với các sản phẩm đa dạng như công cụ sản xuất, vũ khí, đồ dùng sinh hoạt và trang sức, thể hiện trình độ luyện kim cao.

5. Ý nghĩa của nghiên cứu di tích Đại Trạch đối với khảo cổ học Việt Nam?
   Nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ quá trình phát triển văn hóa Đông Sơn, khẳng định sự phát triển liên tục và nội tại bản địa của nền văn hóa này, đồng thời bổ sung tư liệu quan trọng cho khảo cổ học vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng.

Kết luận

• Di tích Đại Trạch là một di chỉ khảo cổ quan trọng thuộc thời đại Kim khí, phản ánh sự phát triển liên tục từ văn hóa Đồng Đậu đến Đông Sơn.
• Qua ba đợt khai quật, thu thập hơn 115.000 hiện vật đa dạng, cung cấp bằng chứng phong phú về đời sống, kỹ thuật và văn hóa cư dân cổ.
• Kỹ thuật đúc đồng và chế tác gốm tại Đại Trạch đạt trình độ cao, góp phần làm rõ quá trình hình thành nền văn hóa Đông Sơn đặc sắc.
• Nghiên cứu di tích làm rõ mối quan hệ văn hóa trong vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, khẳng định vai trò trung tâm của Đại Trạch trong mạng lưới khảo cổ khu vực.
• Đề xuất mở rộng khai quật, ứng dụng công nghệ hiện đại và phát triển bảo tồn nhằm nâng cao giá trị khoa học và văn hóa của di tích.

Tiếp theo, cần triển khai các dự án khai quật mở rộng và nghiên cứu đa ngành để hoàn thiện bức tranh khảo cổ học về Đại Trạch. Đề nghị các nhà nghiên cứu, quản lý di sản và cộng đồng cùng chung tay bảo vệ và phát huy giá trị di tích.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 Di chỉ khảo cổ học Đại Trạch là di chỉ cư trú - mộ táng thuộc thời đại Kim khí ở Việt Nam, nằm tại thôn Đại Trạch, xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Di chỉ phát hiện năm 1990, năm 1999 di tích được thám sát, năm 2001 là cuộc khai quật lần thứ nhất; năm 2013, di chỉ được khai quật lần thứ 2. Tổng diện tích thám sát và khai quật là 203m2. Qua các đợt đào thám sát và khai quật, các nhà khảo cổ đã phát hiện một số lượng di tích, di vật rất phong phú và đã được công bố bước đầu trên các ấn phẩm chuyên ngành.

Qua quá trình khai quật và nghiên cứu, các nhà nghiên cứu nhận định đây là một di chỉ thuộc văn hóa Đồng Đậu điển hình có giai đoạn chuyển tiếp lên văn hóa Gò Mun và có sự hiện diện của khu mộ táng thuộc văn hóa Đông Sơn. 19 luan an Những di tích, di vật phát hiện ở di chỉ Đại Trạch đã góp phần làm sáng tỏ hơn không gian văn hóa của văn hóa Đồng Đậu, văn hóa Gò Mun và văn hóa Đông Sơn ở vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng. 20 luan an CHƯƠNG 2: DI TÍCH VÀ DI VẬT Căn cứ vào kết quả các đợt đào thám sát và khai quật, về cơ bản chúng ta thấy thống nhất của các loại hình di tích và di vật. Tuy nhiên, kết quả các cuộc khảo sát và khai quật có sự khác nhau đôi chút về cấu tạo địa tầng, về số lượng di tích, di vật.

Cấu tạo tầng văn hóa 2. Cấu tạo địa tầng các hố thám sát, khai quật + Địa tầng hố thám sát năm 1999 - Lớp I: dày 34cm, có nơi chỉ dày 22cm, đất màu đen, mềm, ẩm. Trong tập trung nhiều mảnh gốm, đất nung, than tro, xương động vật. - Lớp II: dày 30cm - 36cm, đất màu vàng xám, mềm, ẩm hơn lớp trên.

Trong có nhiều mảnh gốm, đất nung, than tro, xương động vật. - Lớp III: đất màu nâu đốm vàng. Lớp này ngang với mặt nước ngầm nên rất ướt. Đây là lớp sát sinh thổ nên đất chuyển màu.

Hiện vật gốm và đất nung giảm nhiều. - Sinh thổ: đất sét màu vàng, quánh [66,tr.170-174] + Địa tầng hố khai quật lần thứ nhất năm 2001 (ảnh 5 - 6, bản vẽ 1 - 2) - Lớp mặt: dày 10cm - 20cm, đất màu nâu tối. Thực chất đây cũng là lớp đất của tầng văn hóa, trong lớp này cũng tìm được nhiều mảnh gốm. - Tầng văn hóa chia thành hai lớp theo màu sắc đất: * Lớp trên (LI): dày 40cm - 60cm, đất màu nâu tối, đất mềm.

* Lớp dưới (LII): đất màu đen hơi nâu, càng xuống gần sinh thổ đất càng đen. Trên mặt cắt vách Tây ô B5 có một dải đất mỏng, dày 1cm, màu nâu hơi vàng sẫm. - Sinh thổ: đất sét màu nâu đỏ tối [67]. + Địa tầng hố khai quật lần thứ hai năm 2013(ảnh 12, bản vẽ 3-4) - Lớp mặt: dày 10cm - 20cm, đất màu nâu tối.

- Tầng văn hóa: dày 40cm - 60cm, đất mềm màu đen, ken dày mảnh gốm, đồ đất nung, đồ đá, hiện vật đồng, sắt, xương răng động vật. 21 luan an - Sinh thổ: đất sét màu nâu đỏ sẫm, màu vàng xám [49, tr. Đặc điểm chung về địa tầng di tích Đại Trạch Theo tác giả luận văn, địa tầng ở di chỉ Đại Trạch có đặc điểm chung như sau: - Lớp mặt: dày 10cm - 20cm, đất màu nâu tối, lẫn mảnh gốm, đất nung, đồ đồng, đồ sắt, xương răng động vật, than tro. và di tích mộ táng thuộc giai đoạn Đông Sơn.

Sở dĩ có hiện tượng này vì cư dân trong quá trình canh tác, làm nhà. đã bóc mất lớp đất mặt. Do vậy, lớp này được coi là lớp trên của tầng văn hóa. - Tầng văn hóa: dày 30cm - 60cm, đất mềm màu đen, đen hơi nâu, vàng xám, vàng xanh ken dày mảnh gốm, đất nung, đồ đá, đồ đồng, đồ sắt, xương răng động vật, than tro.

và di tích mộ táng giai đoạn Đồng Đậu, Đông Sơn. - Sinh thổ: đất sét màu nâu đỏ sẫm, màu vàng xám. Di tích động vật, thực vật 2.1 Di tích động vật Di cốt động vật là một trong những bằng chứng phản ánh nguồn dinh dưỡng, cũng như trình độ phát triển văn hóa - kinh tế của cộng đồng cư dân cổ ở đây. Cuộc khai quật năm 2013 phát hiện di cốt động vật phân bố ở cả 5 lớp đào.

Tuy nhiên, số lượng không nhiều, nhưng tỷ lệ những mảnh xương còn đặc điểm có thể giám định được loài chiếm tỷ lệ khá cao 35,5%. Xương cốt động vật phân bố theo số lượng cũng như thành phần loài tập trung ở các lớp giữa tầng văn hóa, số liệu này có thể phản ánh phần nào sự phát triển của khu vực trong mối tương quan với các giai đoạn văn hóa của di tích (Bảng 1). Sự thay đổi số lượng xương cốt động vật ở các giai đoạn văn hóa cho thấy nguồn dinh dưỡng cho cuộc sống hàng ngày của cư dân Đại Trạch cổ có sự thay đổi nhất định. Theo nhận định của các nhà nghiên cứu: “ Về thành phần loài động vật, các nhóm thú ăn cỏ như trâu,bò, hươu nai, lợn có tỷ lệ lớn.

Như vậy, có thể chúng đóng vai trò quan trọng trong nguồn thực phẩm của cư dân Đại Trạch cổ. Đây cũng là đặc điểm chung của cư dân văn hóa thời kỳ đồng thau là sự tập trung săn bắt/bắn các nhóm thú lớn - trung bình có khả năng cung cấp nhiều lượng thịt. Ngoài ra có thể đã có sự thuần hóa ban đầu?. Bên cạnh đó 22 luan an cư dân cổ Đại Trạch cũng khai thác nguồn lợi sinh vật từ môi trường sông hồ, đầm lầy quanh khu vực như cá, rùa.

So với các di chỉ thuộc văn hóa Đồng Đậu giai đoạn sớm, ở Đại Trạch không có nhiều công cụ xương. Chỉ có 3 mảnh ngà voi, các mảnh ngà voi này có thể là mảnh vòng vỡ. Những hiện vật này được cắt ngang thân ngà, dày từ 1,5cm - 3cm. Sự vắng mặt công cụ xương phần nào cho thấy trình độ phát triển sản xuất đồ đồng của cư dân cổ ở đây” [45, tr.

Bảng 1: Tổng hợp kết quả giám định và số lượng di cốt động vật.141 - 142] Lớp khai quật Tổng Phân loại Lớp thú - Mammalia 5 4 2 6 5 222 Họ người - Hominidae Người - Homo sapiens 10 Họ mèo - Felidae Mèo? - Felis sp. 1 Họ hươu - Cervidae Hươu - Cervus sp. 16 Nai - Rusa unicolor 1 Họ sừng gẫy - Bovidae Trâu/bò - Bovidae 23 Họ lợn - Suidae Lợn - Sus sp. 0 1 4 46 23 luan an Họ tê giác Rhinocerotidae Loài tê giác Rhinoceros sp.

Họ voi-Elephantidae Voi châu á - Elephas maximus 5 Lớp cá vây tia - Actinopterygii 3 Bộ Rùa - Testudinata 17 Tổng 2 6 12 5 0 345 2.2 Di tích thực vật Dựa theo kết quả phân tích tại phòng thí nghiệm Viện Địa Chất, Trung tâm Khoa học Tự nhiên và Công nghệ Quốc gia, tác giả Nguyễn Mai Hương cho rằng: “Dựa trên màu sắc và thành phần của trầm tích trong địa tầng là sét, sét bột, các hạt mịn có màu xám sẫm, xám đen có lẫn nhiều tàn tích thực vật và than bùn chúng tôi cho rằng đây là những trầm tích có tuổi thuộc địa tầng Hải Hưng QIv1-2(khoảng 4.000 - 6000 năm cách ngày nay). Duy chỉ có mẫu kí hiệu sinh thổ(8)ĐT có thành phần sét bột và cát biển màu vàng. Rất tiếc thành phần bào tử phấn hoa thu được ít không thể thành lập được sơ đồ phổ phấn. Đặc biệt, số lượng bào tử tìm được rất ít, có thể do môi trường đầm lấy nước mặn không phù hợp cho điều kiện sống của loài cây này.

Tuy vậy, các hạt phấn và bào tử thu được đều thuộc các loài thực vật nhiệt đới, ưa nóng ẩm. - Sự có mặt phong phú của các loài tảo nước lợ ở các mẫu có kí hiệu L1(3)ĐT trên, L1(3)ĐT dưới, L2(4)ĐT, L2(7)ĐT, tảo nước mặn và Foramifera (Trùng lỗ) ở mẫu có kí hiệu sinh thổ(8)ĐT chứng tỏ môi trường của khu vực là môi trường đầm lầy nước lợ ven biển (Nguyễn Mai Hương, 2003, kết quả phân tích bảo tử phấn hoa di tích Đại Trạch (Đình Tổ, Thuận Thành, Bắc Ninh)”. 24 luan an Bảng 2: Kết quả phân tích bảo tử phấn hoa di chỉ Đại Trạch (xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) [61: tr. Mẫu kí hiệu L1(2)(ĐT) Taxodium sp.

3 hạt Bụt mọc Poaceae gen indet. 3 hạt Hoà Thảo Chenopodiaceae gen indet. 2 hạt Rau Muối Quercus sp. 2 hạt Họ Dẻ Palmae gen indet.

1 hạt Họ Cau dừa Fabaceae gen indet. 1 hạt Họ Đậu 2. Mẫu kí hiệu L1(2)ĐT Taxus sp. 2 hạt Thông Đỏ Tadodium sp.

1 hạt Họ Bụt Mọc Poaceae gen indet. 1 hạt Họ Hoà Thảo Tảo nước lợ 3. Mẫu kí hiệu L1(3)ĐT dưới Palmae gen indet. 3 hạt Họ Cau Dừa Poaceae gen indet.

2 hạt Họ Hoà Thảo Chenopodium sp. 1 hạt Họ Rau Muối Tảo nước lợ 4. Mẫu kí hiệu L2(4)ĐT Polypodium sp. 1 hạt Họ Dương Xỉ Irix sp.

1 hạt Họ Lay ơn 25 luan an Cycas sp. 1 hạt Họ Thiên Tuế Taxus sp. 3 hạt Họ Thông Đỏ Taxodium sp. 4 hạt Họ Bụt Mọc Poaceae gen indet.

2 hạt Họ Hoà Thảo Tảo nước lợ 5. Mẫu kí hiệu L2(7)ĐT Polypodium sp. 2 hạt Họ Dương Xỉ Taxodium sp. 2 hạt Họ Bụt mọc Poaceae gen indet.

3 hạt Họ Hoà thảo Ericaceae gen indet. 1 hạt Họ Đỗ quyên Tảo nước lợ 6. Mẫu kí hiệu: Sinh thổ(8) ĐT Gleichenia sp. 2 hạt Họ Dương xỉ Polypodium sp.

1 hạt Họ Dương xỉ Foramifera (Trùng lỗ) Tảo nước mặn, nước lợ 2. Di tích mộ táng Cuộc khai quật năm 2001 phát hiện 4 di tích mộ táng thuộc hai giai đoạn văn hóa khác nhau đó là 1 mộ thuộc giai đoạn văn hóa Đồng Đậu và 3 mộ thuộc giai đoạn văn hóa Đông Sơn: + Giai đoạn văn hóa Đồng Đậu: 1 mộ. 26 luan an - Mộ 4 (ký hiệu F12) nằm trong ô C5, D5. Huyệt mộ hình gần chữ nhật, một đầu rộng hơn, một đầu hẹp hơn, dài 210cm, rộng 60cm - 75cm, sâu so với mặt đất hiện tại 70cm.

Căn cứ vào mảnh xương sọ còn lại đầu di cốt hướng Đông Bắc, chân di cốt hướng Tây Nam. Mộ nằm ở độ sâu khoảng 40cm, đáy mộ sâu 90cm. Hiện vật trong mộ có 3 cụm gốm, một ở phần ngực, một ở khoảng tay phải và cụm còn lại ở khoảng chân. Tuy nhiên, do tất cả đều vỡ nát nên không phục nguyên được.

Đất trong mộ màu nâu hơi vàng, lẫn rất nhiều than tro. + Giai đoạn văn hóa Đông Sơn: 3 mộ. - Mộ 1 (ký hiệu F5) nằm trong ô C4, D4.