TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH ThS. ĐINH QUỐC BẢO (Chủ biên) SINH LÝ HỌC DÙNG CHO ĐÀO TẠO NGÀNG ĐIỀU DƯỠNG, HỘ SINH TRÌNH ĐỘ ĐẠI HỌC NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM 3 LỜI NÓI ĐẦU Sinh lý học là một môn quan trọng của y học. Các kiến thức sinh lý học sẽ cung cấp cơ sở lý luận để nghiên cứu các quá trình bệnh lý, cơ chế bệnh sinh, sơ sở chẩn đoán, điều trị và chăm sóc bệnh có hiệu quả. Để đáp ứng nhu cầu học tập phù hợp cho sinh viên điều dưỡng, tập thể giảng viên bộ môn Sinh Lý – Sinh Lý Bệnh – Miễn Dịch trường đại học Điều Dưỡng đã cùng nhau biên soạn cuốn giáo trình Sinh Lý Học dành cho sinh viên đại học Điều Dưỡng.
Trong khuôn khổ trương trình khung đào tạo cử nhân điều điều dưỡng chúng tôi chỉ đưa ra những kiến thức cơ bản, phù hợp với trình độ và thời gian học tập của sinh viên, do đó sinh viên nên đọc các tại liệu tham khảo để có kiến thức chuyên sâu hơn. Lần đầu tiên biên soạn mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng không tránh được sai sót và khiếm khuyết. Chúng tôi rất mong được sự góp ý chân thành từ quý Thầy, Cô, các bạn đồng nghiệp và độc giả để cuốn sách được hoàn chỉnh hơn trong những lần tái bản lần sau. CHỦ BIÊN Đinh Quốc Bảo 4 MỤC LỤC Lời nói đầu 3 Bài 1.
Giới thiệu đại cương môn sinh lý học 3 Bài 2. Đại cương cơ thể sống và hằng tính nội môi 10 Bài 3. Sinh lý tế bào 16 Bài 4. Sinh lý tuần hoàn 54 Bài 6.
Sinh lý hô hấp 78 Bài 7. Sinh lý tiêu hóa 98 Bài 8. Sinh lý chuyển hóa năng lượng 123 Bài 9. Sinh lý điều hòa thân nhiệt 135 Bài 10.
Sinh lý thận 146 Bài 11. Sinh lý nội tiết 167 Bài 12. Sinh lý sinh sản 192 Bài 13. Sinh lý nơron 219 Bài 14.
Sinh lý chức năng vận động của thần kinh 227 Bài 15. Sinh lý chức năng cảm giác của thần kinh 244 Bài 16. Sinh lý hệ thần kinh thực vật 252 Tài liệu tham khảo 257 5 BÀI 1 GIỚI THIỆU ĐẠI CƯƠNG MÔN SINH LÝ HỌC MỤC TIÊU 1. Trình bày được vai trò của sinh lý học trong y học.
Trình bày được phương pháp học tập và nghiên cứu môn sinh lý học. NỘI DUNG Sinh lý học là một ngành của sinh học. Nhiệm vụ của chuyên ngành này là nghiên cứu hoạt động chức năng từ mức phân tử, tế bào đến mức cơ quan, hệ thống các cơ quan của cơ thể sống. Sinh lý học nghiên cứu cơ chế điều hoà các hoạt động chức năng sống cũng như mối liên hệ giữa các cơ quan với nhau và giữa cơ thể với môi trường nhằm đảm bảo sự tồn tại, phát triển thích nghi của cơ thể sống trong môi trường luôn biến động.
Đối tượng nghiên cứu của sinh lý học y học Sinh lý y học là một lĩnh vực chuyên sâu của sinh lý học, nó mang sắc thái riêng, chuyên nghiên cứu về các hoạt động chức năng của cơ thể người và động vật thực nghiệm từ đó tìm ra giới hạn của các chỉ số chức năng sinh lý bình thường của các cơ quan trong cơ thể người. Các chỉ số chức năng bình thường này được sử dụng làm cơ sở để phân biệt với các giới hạn bệnh lý giúp cho công tác chuẩn đoán, điều trị và phòng bệnh trong y học. Trên cơ sở những chỉ tiêu sinh lý bình thường này, nó giúp cho việc xây dựng chế độ và khẩu phần dinh dưỡng hợp lý, phù hợp với từng đối tượng như: người bình thường ở các lứa tuổi khác nhau, các loại lao động khác nhau, các tình trạng bệnh lý khác nhau. Ngoài ra sinh lý học còn nghiên cứu các vấn đề về sinh lý sinh sản và kế hoạch hoá gia đình trong chăm sóc sức khoẻ sinh sản.
Nghiên cứu các lĩnh vực về sinh lý lứa tuổi, sinh lý lao động, sinh lý thể dục thể thao, sinh lý sức khoẻ môi trường biển, sinh lý sức khoẻ môi trường vũ trụ. Chính vì vậy, sinh lý học được coi là môn “Triết học của y học”, nó có thể nghiên cứu xuyên suốt các lĩnh vực của y học từ bản chất và chức năng của hoạt động sống, đến các rối loạn hoạt động chức năng và cơ chế điều hoà chức năng làm tiền đề cho công tác chữa bệnh, phòng bệnh và dự báo dịch bệnh. trong y học một cách khoa học và hiệu quả hơn. Vị trí môn sinh lý học trong các ghành khoa học tự nhiên và y học 2.
Vị trí của môn sinh lý học trong các ghành khoa học tự nhiên Sinh lý học là một ngành của sinh học, nó có liên quan đến các ngành khoa học khác như hóa học, vật lý học, toán học, môt trường học. Những thành tựu nghiên cứu về sinh lý học thường bắt nguồn từ những thành tựu của các ngành khoa học khác đặc biệt là hóa học và vật lý học. Ngược lại, những kết quả nghiên cứu hoặc yêu cầu phát triển của sinh lý học lại có tác dụng thúc đẩy các ngành khoa học khác phát triển. Trong ngành sinh học, sinh lý y học cũng có mối quan hệ với các chuyên ngành sinh lý khác như sinh lý virut, sinh lý vi khuẩn, sinh lý những động vật ký sinh, sinh lý động vật.
Các chuyên ngành sinh lý học này thường có mối quan hệ qua lại, kết quả nghiên cứu của chuyên ngành này có thể tạo tiền đề nghiên cứu cho chuyên ngành kia hoặc ngược lại. Vị trí của môn sinh lý học trong y học Sinh lý học là một ngành khoa học chức năng vì vậy nó có liên quan chặt chẽ với các ngành khoa học như giải phẫu, mô học. Trong quá trình phát triển của sinh vật, chức năng quyết định cấu trúc. Tuy nhiên để hiểu được chức năng của từng cơ quan, bộ phận trong cơ thể cần có những hiểu biết về hình thái, cấu tạo và mối liên quan về giải phẫu giữa chúng với nhau.
Sinh lý học là một ngành khoa học có liên quan chặt chẽ với hóa sinh học và lý sinh học. Những hiểu biết về hóa sinh học và lý sinh học sẽ giúp chuyển ngành sinh lý học tìm hiểu được bản chất của các hoạt động sống, hoạt động chức năng và góp phần giải thích các cơ chế hoạt động chức năng và điều hòa chức năng. Sinh lý học là môn y học cơ sở quan rất quan trọng của y học. Những kiến thức về sinh lý học trực tiếp phục vụ cho các môn bệnh và là cơ sở để giải thích và phát hiện các rối loạn chức năng trong tình trạng bệnh lý.
Dù sắp xếp thứ tự các môn học theo niên học hoặc bài giảng tích hợp theo chủ đề, sinh viên bao giờ cũng được học sinh lý học sau khi đã tiếp thu nội dung giải phẫu học, mô học và học trước các môn sinh hóa, sinh lý bệnh, bệnh học 3. Lịch sử phát triển của sinh lý y học 3. Thời kỳ cổ xưa Từ thời xa xưa, con người đứng trước các hiện tượng, sự vật trong tự nhiên cũng như hiện tượng của chính bản thân con người, họ đều luôn đặt ra những câu 7 hỏi tại sao? Để giải thích cho các hiện tượng sự việc này, họ đều dựa vào những thuyết tự nhiên huyền bí như: con người sống được là nhờ linh hồn, khi chết đi, linh hồn lìa khỏi xác và nó sẽ tồn tại mãi mãi, hoặc thuyết âm dương ngũ hành, hay thuyết vạn vật trong vũ trụ do thượng đế sinh ra. Cuối thế kỷ thứ V trước công nguyên, Hyppocrate đưa ra thuyết hoạt khí để giải thích hiện tượng không khí từ môi trường vào phổi, vào máu, và lưu thông trong hệ tuần hoàn.
Đến cuối thế kỷ thứ II, Galien đã phát triển thêm học thuyết này để giải thích một số hiện tượng khác của sự sống. Thời kỳ phát triển khoa học tự nhiên Khoảng thế kỷ XVI đến nửa đầu thế kỷ XX, nhờ sự phát triển như vũ bão của khoa học tự nhiên và khoa học kỹ thuật, mà đã có những bước tiến quan trọng trong nghiên cứu khoa học nói chung và y học nói riêng. Lần đầu tiên, qua nghiên cứu khám phá, nhà khoa học Copernic (1473 - 1543) và Galliee (1564 - 1642) đã tuyên bố quả đất xoay quanh mặt trời, Servet (1511- 1553) phát hiện ra hệ tuần hoàn phổi, Harvey (1578 - 1657) phát hiện ra tuần hoàn máu, Malpighi (1628 - 1694) tìm ra tuần hoàn mao mạch phổi nhờ có kính hiển vi, Boe de Sylvius (1614 - 1672), Lavoisier (1713 – 1794), Galvani (1737 - 1798) đã tìm ra dòng điện sinh vật. Nửa sau thế kỉ XIX, một số nhà khoa học đã có những nghiên cứu sâu hơn về chức năng sinh lý của các cơ quan nhờ sự sáng chế ra những công cụ nghiên cứu như: Dubois Raymond (1818 - 1896), Marey (1830 - 1904), Ludwig (1816 - 1895) đã sáng chế ra một số dụng cụ phục vụ cho nghiên cứu kích thích điện gồm trống Marey, huyết áp kế Ludvig.
nhờ đó mà tìm hiểu rõ được những hoạt động chức năng của hệ tuần hoàn, hệ hô hấp, hệ tiêu hoá. và các cơ quan, hệ thống cơ quan trong cơ thể toàn vẹn. Những năm cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, nhờ sự phát triển của khoa học kỹ thuật mà nhiều ngành khoa học và nhiều lĩnh vực kinh tế phát triển là tiền đề cho những nhà sinh lý đi sâu vào nghiên cứu các lĩnh vực như: nghiên cứu về hằng tính nội môi của Claude Bernard (1813 - 1873), nghiên cứu về sinh lý thần kinh của Sheington (1859 - 1947), của Setchenov (1829- 1905), của Broca (1861). Đặc biệt là những công trình nghiên cứu thực nghiệm trên cơ thể toàn vẹn của I.Paplov, từ đó ông đưa ra học thuyết thần kinh để giải thích và điều hoà chức năng sống của cơ thể con người.
Thời kỳ sinh học phân tử Năm 1940, kính hiển vi điện tử ra đời, hàng loạt các công trình nghiên cứu về sinh học phân tử với những giải thưởng Nobel cho những phát minh khoa học có tính đột phá như: Phát minh ra cấu trúc xoắn kép của acid nhân nucleic của 2 nhà khoa học Waston và Crick (1953); phát minh ARN thông tin của 2 nhà khoa học Jacob và Monod (1965); hoặc Thuyết sao chép ngược của 3 nhà bác học Temine, Dulberco và Baltimore (1965 - 1975) ARN là chất liệu di truyền trên virus theo sơ đồ: ARN ARNTT Protein; phát minh về mã di truyền của 3 nhà khoa học Nirenberg, Holdey, Korana; hoặc phát minh ra cơ chế tác dụng hormon của Sutherland.