Sinh Lý Học: Vai Trò và Ý Nghĩa Trong Y Học

Sinh lý học là một lĩnh vực quan trọng trong y học, cung cấp kiến thức cơ bản về hoạt động chức năng của cơ… 257 trang · Trường Đại Học Điều Dưỡng Nam Định.

• Tác giả: Đinh Quốc Bảo
• Trường học: Trường Đại Học Điều Dưỡng Nam Định
• Chuyên ngành: Sinh Lý Học
• Đề tài: Khám Phá Sinh Lý Học: Cơ Sở Quan Trọng Trong Y Học
• Loại tài liệu: Giáo Trình

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. BÀI 1: GIỚI THIỆU ĐẠI CƯƠNG MÔN SINH LÝ HỌC
• 2. BÀI 2: ĐẠI CƯƠNG VỀ CƠ THỂ SỐNG VÀ HẰNG TÍNH NỘI MÔI
• 3. BÀI 3: SINH LÝ TẾ BÀO
• 4. BÀI 4: SINH LÝ TUẦN HOÀN
• 5. BÀI 6: SINH LÝ HÔ HẤP
• 6. BÀI 7: SINH LÝ TIÊU HÓA
• 7. BÀI 8: SINH LÝ CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG
• 8. BÀI 9: SINH LÝ ĐIỀU HÒA THÂN NHIỆT
• 9. BÀI 10: SINH LÝ THẬN
• 10. BÀI 11: SINH LÝ NỘI TIẾT
• 11. BÀI 12: SINH LÝ SINH SẢN
• 12. BÀI 13: SINH LÝ NƠRON
• 13. BÀI 14: SINH LÝ CHỨC NĂNG VẬN ĐỘNG CỦA THẦN KINH
• 14. BÀI 15: SINH LÝ CHỨC NĂNG CẢM GIÁC CỦA THẦN KINH
• 15. BÀI 16: SINH LÝ HỆ THẦN KINH THỰC VẬT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám Phá Sinh Lý Học Cơ Sở Quan Trọng Trong Y Học

Sinh lý học là một lĩnh vực quan trọng trong y học, cung cấp kiến thức cơ bản về hoạt động chức năng của cơ thể sống. Nó giúp hiểu rõ các cơ chế bệnh lý, từ đó hỗ trợ cho việc chẩn đoán và điều trị hiệu quả. Việc nắm vững sinh lý học không chỉ giúp sinh viên y khoa mà còn cả các chuyên gia y tế trong việc chăm sóc sức khỏe cho bệnh nhân.

1.1. Vai Trò Của Sinh Lý Học Trong Y Học

Sinh lý học đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu các hoạt động chức năng của cơ thể. Nó giúp xác định các chỉ số sinh lý bình thường, từ đó phân biệt với các rối loạn chức năng. Kiến thức này là nền tảng cho việc chẩn đoán và điều trị bệnh.

1.2. Mối Liên Hệ Giữa Sinh Lý Học Và Các Ngành Y Học Khác

Sinh lý học có mối liên hệ chặt chẽ với các ngành như giải phẫu, mô học và sinh hóa học. Những kiến thức từ các ngành này hỗ trợ cho việc hiểu rõ hơn về chức năng của các cơ quan trong cơ thể, từ đó nâng cao hiệu quả trong điều trị.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Sinh Lý Học

Nghiên cứu sinh lý học gặp nhiều thách thức, từ việc thu thập dữ liệu chính xác đến việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại. Những khó khăn này có thể ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu và ứng dụng trong thực tiễn y học.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Thu Thập Dữ Liệu

Việc thu thập dữ liệu sinh lý học chính xác là một thách thức lớn. Các yếu tố như môi trường, phương pháp nghiên cứu và sự khác biệt giữa các cá thể có thể ảnh hưởng đến kết quả.

2.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Thực Tiễn

Mặc dù có nhiều nghiên cứu sinh lý học, việc áp dụng kết quả vào thực tiễn y học vẫn gặp khó khăn. Cần có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành để nâng cao hiệu quả điều trị.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Sinh Lý Học Hiện Đại

Các phương pháp nghiên cứu sinh lý học hiện đại bao gồm nghiên cứu trên cơ thể toàn vẹn, nghiên cứu trên cơ quan tách rời và nghiên cứu tế bào. Những phương pháp này giúp hiểu rõ hơn về hoạt động chức năng của cơ thể.

3.1. Nghiên Cứu Trên Cơ Thể Toàn Vẹn

Nghiên cứu trên cơ thể toàn vẹn cho phép quan sát các hoạt động chức năng trong điều kiện tự nhiên. Phương pháp này giúp xác định các chỉ số sinh lý bình thường và bất thường.

3.2. Nghiên Cứu Trên Cơ Quan Tách Rời

Nghiên cứu trên cơ quan tách rời giúp phân tích sâu hơn về chức năng của từng cơ quan. Phương pháp này thường được sử dụng trong các thí nghiệm sinh lý học.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Sinh Lý Học Trong Y Học

Sinh lý học có nhiều ứng dụng thực tiễn trong y học, từ việc chẩn đoán bệnh đến phát triển các phương pháp điều trị mới. Kiến thức về sinh lý học giúp các bác sĩ đưa ra quyết định chính xác hơn trong quá trình điều trị.

4.1. Chẩn Đoán Bệnh Dựa Trên Kiến Thức Sinh Lý

Kiến thức về sinh lý học giúp bác sĩ xác định các triệu chứng và nguyên nhân gây bệnh. Điều này rất quan trọng trong việc đưa ra chẩn đoán chính xác.

4.2. Phát Triển Phương Pháp Điều Trị Mới

Nghiên cứu sinh lý học cung cấp cơ sở cho việc phát triển các phương pháp điều trị mới. Những hiểu biết về cơ chế hoạt động của cơ thể giúp cải thiện hiệu quả điều trị.

V. Kết Luận Tương Lai Của Sinh Lý Học Trong Y Học

Sinh lý học sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong y học trong tương lai. Những nghiên cứu mới sẽ giúp mở rộng hiểu biết về cơ thể con người và cải thiện chất lượng chăm sóc sức khỏe.

5.1. Xu Hướng Nghiên Cứu Sinh Lý Học Mới

Các xu hướng nghiên cứu mới trong sinh lý học sẽ tập trung vào việc ứng dụng công nghệ hiện đại để nâng cao hiệu quả nghiên cứu và điều trị.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Sinh Lý Học Trong Đào Tạo Y Khoa

Sinh lý học sẽ tiếp tục là môn học cơ bản trong đào tạo y khoa, giúp sinh viên nắm vững kiến thức cần thiết để trở thành những bác sĩ giỏi.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Sinh lý học do ThS. Đinh Quốc Bảo chủ biên, cùng tập thể giảng viên Bộ môn Sinh lý – Sinh lý bệnh – Miễn dịch Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định biên soạn, được Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành. Môn học giữ vị trí nền tảng trong khối kiến thức y học cơ sở thuộc chương trình đào tạo Cử nhân Điều dưỡng và Hộ sinh trình độ đại học. Trong tiến trình đào tạo, sinh lý học được bố trí học sau các môn hình thái học (Giải phẫu học, Mô học) và học trước các môn Sinh lý bệnh, Hóa sinh, Dược lý học cũng như các học phần bệnh học lâm sàng.

Mục tiêu học tập của giáo trình hướng tới việc trang bị cho người học kiến thức về quy luật hoạt động chức năng của các cơ quan, hệ thống cơ quan từ mức độ phân tử, tế bào đến cơ thể toàn vẹn. Giáo trình làm rõ cơ chế điều hòa hoạt động sống, sự thích nghi của cơ thể với môi trường biến động và cung cấp các chỉ số sinh lý bình thường của người Việt Nam nhằm giúp sinh viên phân biệt với các trạng thái bệnh lý phục vụ công tác chẩn đoán, điều trị và chăm sóc người bệnh.

Nội dung giáo trình được cấu trúc thành 16 bài học chính, kết thúc bằng hệ thống câu hỏi tự lượng giá và danh mục tài liệu tham khảo (trang 257). Cách tiếp cận của tài liệu đi từ các nguyên lý chung về cơ thể sống, hằng tính nội môi và sinh lý tế bào, sau đó phân tích tuần tự chức năng từng hệ thống cơ quan (tuần hoàn, máu, hô hấp, tiêu hóa, chuyển hóa, thân nhiệt, thận, nội tiết, sinh sản và thần kinh).

Điểm đặc sắc của tài liệu là nội dung được chuẩn hóa phù hợp với khung đào tạo cử nhân điều dưỡng, hộ sinh; kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết cơ chế sinh lý với các ứng dụng thực tế trong lâm sàng như kỹ thuật truyền máu từng phần, cơ chế co mạch cầm máu hay nguyên lý phòng bệnh bằng vaccine.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình phân bố nội dung qua 16 bài học chuyên đề theo logic phát triển từ vi thể đến cơ thể toàn vẹn:

• Bài 1 & 2: Đại cương môn sinh lý học, Cơ thể sống và Hằng tính nội môi (trang 3 - 15): Phân tích đối tượng nghiên cứu của sinh lý y học ("triết học của y học"), lịch sử phát triển qua 3 thời kỳ (cổ xưa, khoa học tự nhiên, sinh học phân tử); 3 đặc điểm sự sống (thay cũ đổi mới, chịu kích thích, sinh sản giống mình); cấu trúc dịch cơ thể (56% trọng lượng cơ thể là dịch: 2/3 nội bào, 1/3 ngoại bào); hệ thống duy trì hằng định nội môi và 2 cơ chế điều hòa chức năng (thần kinh qua cung phản xạ 5 thành phần và thể dịch).
• Bài 3: Sinh lý tế bào (trang 16 - 28): Khảo sát cấu tạo màng tế bào dày 7,5 – 10 $\mu\text{m}$ (lipid 42%, protein, carbohydrat/glycocalix 3%); cơ chế khuếch tán đơn thuần qua lipid kép và kênh protein ($Na^+$, $K^+$); khuếch tán có gia tốc qua chất mang; vận chuyển tích cực nguyên phát (bơm $Na^+-K^+-ATPase$, bơm $Ca^{2+}$); vận chuyển tích cực thứ phát (đồng vận chuyển $Na^+$-glucose/acid amin, vận chuyển ngược $Na^+-Ca^{2+}$); hiện tượng ẩm bào, thực bào và xuất bào.
• Bài 4: Sinh lý máu (trang 28 - 53): Trình bày đặc tính lý hóa máu toàn phần (độ nhớt gấp 5 lần nước, tỷ trọng $1051 \pm 5$, pH $7,39 \pm 0,02$, áp suất thẩm thấu $7,5\text{ atm}$, áp suất keo $28\text{ mmHg}$); chức năng hồng cầu và hemoglobin (HbA, HbF, HbS; quá trình sinh hồng cầu tại tủy xương từ tiền nguyên hồng cầu nhờ erythropoietin, vitamin B12, acid folic, sắt); phân loại 5 loại bạch cầu máu ngoại vi (trung tính, ưa acid, ưa base, mono, lympho T/B); sinh lý tiểu cầu và 4 giai đoạn của quá trình cầm máu (thành mạch, tạo nút tiểu cầu Hayem, đông máu với 12 yếu tố, co cục máu đông).
• Bài 6 đến 12: Sinh lý các hệ cơ quan thực vật (trang 78 - 218): Phân tích hoạt động chức năng của hệ hô hấp (thông khí, trao đổi khí), tiêu hóa (cơ học, bài tiết, hấp thu), chuyển hóa năng lượng, điều hòa thân nhiệt, bài tiết nước tiểu tại thận, hệ thống các tuyến nội tiết và sinh lý sinh sản.
• Bài 13 đến 16: Sinh lý hệ thần kinh (trang 219 - 256): Khảo sát sinh lý nơron và synap, chức năng vận động của thần kinh, chức năng cảm giác và hoạt động của hệ thần kinh thực vật (giao cảm và phó giao cảm).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết nền tảng (Fundamental theories): Học thuyết hằng tính nội môi của Claude Bernard; học thuyết thần kinh điều hòa chức năng của I. Pavlov; các phát minh sinh học phân tử về cấu trúc ADN (Watson & Crick, 1953), ARN thông tin (Jacob & Monod, 1965), cơ chế sao chép ngược ARN $\to$ ADN (Temin, Dulbecco, Baltimore) và thụ thể hormon (Sutherland).
• Nguyên lý cốt lõi (Core principles): Mối quan hệ chức năng quyết định cấu trúc; nguyên lý cân bằng động giữa đồng hóa và dị hóa; nguyên lý khuếch tán thụ động theo gradient nồng độ/áp suất ($D = P \times A$, Khuếch tán thực = $D(C_0 - C_1)$); nguyên lý vận chuyển tích cực tiêu tốn năng lượng ATP ngược bậc thang điện hóa.
• Mô hình và phân loại chuẩn (Essential frameworks): Cấu trúc cung phản xạ 5 thành phần (bộ phận nhận cảm, đường truyền vào, trung tâm, đường truyền ra, bộ phận đáp ứng); hệ thống 12 yếu tố đông máu (I đến XIII, trừ VI); sơ đồ phân loại nhóm máu hệ ABO (4 nhóm máu, 6 kiểu gen: OO, OA, AA, OB, BB, AB) và hệ Rh (kháng nguyên D).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Nhận định và phân tích các chỉ số xét nghiệm huyết học người Việt Nam trưởng thành (số lượng hồng cầu nam $5,05 \pm 0,38\text{ T/l}$, nữ $4,66 \pm 0,36\text{ T/l}$; nồng độ Hb nam 15 – 16 g/dl, nữ 13 – 14 g/dl; tỷ lệ hồng cầu lưới 1 – 2%; bạch cầu 6 – 10 G/l; tiểu cầu 150 – 300 G/l; thời gian đông máu 6 – 9 phút 30 giây); thực hiện quy trình định nhóm máu bằng huyết thanh mẫu và phản ứng chéo.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân tích cơ chế bệnh sinh của các rối loạn thường gặp như thiếu máu do thiếu yếu tố nội niêm mạc dạ dày hoặc thiếu sắt; hiện tượng ngưng kết hồng cầu do bất đồng nhóm máu ABO hoặc Rh; cơ chế xuất huyết khi tiểu cầu giảm dưới $50.000/\text{mm}^3$; phân biệt đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào (lympho T) và miễn dịch dịch thể (lympho B).
• Năng lực thực hành chuyên môn (Practical competencies): Áp dụng quy tắc truyền máu cơ bản và quy tắc truyền máu tối thiểu ($\le 250\text{ ml}$); thực hiện nguyên tắc truyền máu từng phần (hồng cầu rửa, huyết tương, tiểu cầu, yếu tố VIII) và truyền máu hoàn hồi trong cấp cứu vỡ tạng đặc; hiểu rõ chỉ định tiêm vitamin K dự phòng rối loạn đông máu cho trẻ sơ sinh và tiêm vitamin B12 cho bệnh nhân sau cắt dạ dày.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp sư phạm y học dựa trên mối liên hệ cấu trúc - chức năng, lấy hóa sinh và lý sinh làm cơ sở giải thích bản chất phân tử, kết hợp phân tích hoạt động đồng bộ của cơ thể toàn vẹn. Kiến thức được trình bày theo cấu trúc phân tích cơ chế, chỉ rõ nguyên nhân - kết quả của từng quá trình sinh lý.

Tài liệu tích hợp các ví dụ lâm sàng và nghiên cứu điển hình nhằm minh họa cho lý thuyết:

• Phân tích trường hợp ngộ độc khí CO tạo hợp chất cacboxyhemoglobin (HbCO) bền vững và giải pháp điều trị bằng oxy cao áp.
• Hiện tượng bất đồng nhóm máu Rh giữa mẹ và thai nhi gây tan máu ở các lần sinh sau.
• Cơ chế co mạch của thromboxan A2 và vai trò nút tiểu cầu Hayem trong việc cầm máu tại các tổn thương mạch máu nhỏ.
• Tình trạng suy gan, tắc mật hoặc loạn khuẩn ruột làm giảm hấp thu vitamin K, dẫn đến giảm tổng hợp các yếu tố đông máu II, VII, IX, X.

Phương pháp thực hành và tự lượng giá được thiết kế rõ ràng ở cuối mỗi bài học thông qua hệ thống câu hỏi tự luận yêu cầu người học:

1. Vẽ và giải thích các sơ đồ chức năng (sơ đồ hoạt động của bơm $Na^+-K^+-ATPase$, sơ đồ biệt hóa hồng cầu từ tiền nguyên hồng cầu, sơ đồ đông máu nội sinh/ngoại sinh).
2. Trình bày các chỉ số sinh lý chuẩn và phân tích nguyên nhân thay đổi sinh lý/bệnh lý.
3. Vận dụng nguyên lý sinh lý học để giải thích các biện pháp xử trí điều dưỡng trên lâm sàng.

Về phương pháp tự học, giáo trình yêu cầu sinh viên kết hợp nghiên cứu lại kiến thức giải phẫu, mô học liên quan trước khi đọc bài mới, đồng thời tra cứu các tài liệu tham khảo chuyên sâu để nắm vững cơ chế phân tử phức tạp.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình cập nhật các thành tựu khoa học từ thời kỳ sinh học phân tử đến nay, gắn liền với việc ứng dụng công nghệ kính hiển vi điện tử và các giải thưởng khoa học quốc tế:

Thời kỳ cổ xưa           Thời kỳ KHTN                  Thời kỳ Sinh học phân tử
- Thuyết hoạt khí        - Tuần hoàn máu, phản xạ       - Cấu trúc ADN/ARN, Bơm màng

• Tích hợp cơ chế màng và phân tử: Trình bày chi tiết cơ chế cấu tạo phân tử của màng sinh chất theo mô hình khảm lỏng, đặc tính tích điện âm của lớp glycocalix, cấu trúc kênh protein chọn lọc ion ($Na^+$, $K^+$) và cơ chế phân tử của enzym ATPase màng trong việc biến đổi hình thể để vận chuyển ion ngược gradient nồng độ (đưa 3 $Na^+$ ra ngoài và 2 $K^+$ vào trong).
• Cập nhật quan điểm miễn dịch học: Phân định rõ vai trò của dòng lympho T (biệt hóa tại tuyến ức, đáp ứng miễn dịch tế bào thông qua tiết lymphokin) và dòng lympho B (biệt hóa tại mô bạch huyết ruột, chuyển dạng thành lymphoblast và tương bào plasmablast để sản xuất kháng thể với công suất khoảng 200 phân tử/tế bào).
• Chuẩn hóa thực hành y khoa hiện đại: Giáo trình cập nhật quan điểm chuyển dịch từ "truyền máu toàn phần" sang "truyền máu từng phần" nhằm sử dụng hiệu quả nguồn máu và hạn chế tai biến miễn dịch; phân tích cơ chế hình thành các phân nhóm máu hiếm ($A_1$, $A_2$, $A_1B$, $A_2B$) để tránh sai sót trong định nhóm máu lâm sàng.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học ngành Điều dưỡng và Hộ sinh: Giáo trình là tài liệu học tập chính khóa của sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai trình độ cử nhân tại Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định cùng các cơ sở đào tạo khối ngành khoa học sức khỏe trên toàn quốc.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học bắt buộc phải hoàn thành các học phần khoa học tự nhiên (Vật lý, Hóa học đại cương) và các môn y học cơ sở hình thái gồm Giải phẫu học người, Mô - Phôi học và Sinh học đại cương.
• Giảng viên y dược: Tài liệu cung cấp khung chuẩn kiến thức để giảng viên bộ môn Sinh lý học xây dựng bài giảng lý thuyết, biên soạn tình huống dạy học tích hợp lâm sàng và thiết lập ngân hàng câu hỏi đánh giá kết quả học tập.
• Học viên sau đại học và điều dưỡng viên lâm sàng: Dùng làm tài liệu tra cứu hệ thống các chỉ số sinh lý người Việt Nam, cơ chế điều hòa dịch thể - thần kinh phục vụ công tác theo dõi dấu hiệu sinh tồn, thực hiện y lệnh truyền dịch, truyền máu và lập kế hoạch chăm sóc người bệnh tại các cơ sở y tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên đào tạo đại học ngành Điều dưỡng và Hộ sinh, đồng thời là tài liệu tham khảo chuẩn cho cán bộ y tế, điều dưỡng viên và học viên sau đại học khối ngành chăm sóc sức khỏe.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình?

Người học cần nắm vững kiến thức các môn khoa học cơ bản (Vật lý, Hóa sinh) và các môn hình thái học (Giải phẫu học, Mô học) để hiểu rõ mối quan hệ giữa cấu tạo mô học và hoạt động chức năng sinh lý của cơ quan.

3. Giáo trình này có điểm khác biệt gì so với các sách sinh lý học y đa khoa?

Giáo trình tinh gọn các nội dung lý thuyết hàn lâm, tập trung sâu vào các kiến thức sinh lý chức năng cơ bản gắn liền với thực hành điều dưỡng như: hằng số sinh lý bình thường của người Việt Nam, cân bằng nước - điện giải, nguyên tắc an toàn truyền máu từng phần và các kỹ thuật can thiệp chăm sóc người bệnh.

4. Phương pháp tự học giáo trình đạt hiệu quả cao nhất là gì?

Sinh viên cần học tuần tự theo logic từ sinh lý tế bào đến từng hệ cơ quan; vẽ sơ đồ hóa các cơ chế điều hòa (cung phản xạ, chuỗi đông máu, bơm ion); làm đầy đủ các câu hỏi tự lượng giá ở cuối mỗi bài học và liên hệ lý thuyết với các dấu hiệu lâm sàng.

5. Giáo trình có tài liệu bổ trợ nào đi kèm không?

Giáo trình có hệ thống câu hỏi tự lượng giá sau mỗi bài và danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành ở trang 257 để người học mở rộng kiến thức chuyên sâu về sinh lý học phân tử và bệnh học.

---

Kết luận

Giáo trình Sinh lý học dùng cho đào tạo ngành Điều dưỡng, Hộ sinh trình độ đại học của Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định cung cấp hệ thống tri thức cơ bản về cơ chế hoạt động chức năng và điều hòa chức năng của cơ thể sống. Tài liệu xác lập các hằng số sinh lý tiêu chuẩn của người Việt Nam, tạo nền tảng lý luận trực tiếp cho việc nhận định rối loạn bệnh lý, chẩn đoán và can thiệp chăm sóc điều dưỡng. Lộ trình học tập được dẫn dắt khoa học từ cấp độ tế bào, hằng tính nội môi đến các hệ thống cơ quan hoàn chỉnh. Người học được khuyến nghị kết hợp chặt chẽ việc trả lời câu hỏi tự lượng giá với tra cứu danh mục tài liệu tham khảo (trang 257) để hoàn thiện năng lực chuyên môn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH ThS. ĐINH QUỐC BẢO (Chủ biên) SINH LÝ HỌC DÙNG CHO ĐÀO TẠO NGÀNG ĐIỀU DƯỠNG, HỘ SINH TRÌNH ĐỘ ĐẠI HỌC NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM 3 LỜI NÓI ĐẦU Sinh lý học là một môn quan trọng của y học. Các kiến thức sinh lý học sẽ cung cấp cơ sở lý luận để nghiên cứu các quá trình bệnh lý, cơ chế bệnh sinh, sơ sở chẩn đoán, điều trị và chăm sóc bệnh có hiệu quả. Để đáp ứng nhu cầu học tập phù hợp cho sinh viên điều dưỡng, tập thể giảng viên bộ môn Sinh Lý – Sinh Lý Bệnh – Miễn Dịch trường đại học Điều Dưỡng đã cùng nhau biên soạn cuốn giáo trình Sinh Lý Học dành cho sinh viên đại học Điều Dưỡng.

Trong khuôn khổ trương trình khung đào tạo cử nhân điều điều dưỡng chúng tôi chỉ đưa ra những kiến thức cơ bản, phù hợp với trình độ và thời gian học tập của sinh viên, do đó sinh viên nên đọc các tại liệu tham khảo để có kiến thức chuyên sâu hơn. Lần đầu tiên biên soạn mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng không tránh được sai sót và khiếm khuyết. Chúng tôi rất mong được sự góp ý chân thành từ quý Thầy, Cô, các bạn đồng nghiệp và độc giả để cuốn sách được hoàn chỉnh hơn trong những lần tái bản lần sau. CHỦ BIÊN Đinh Quốc Bảo 4 MỤC LỤC Lời nói đầu 3 Bài 1.

Giới thiệu đại cương môn sinh lý học 3 Bài 2. Đại cương cơ thể sống và hằng tính nội môi 10 Bài 3. Sinh lý tế bào 16 Bài 4. Sinh lý tuần hoàn 54 Bài 6.

Sinh lý hô hấp 78 Bài 7. Sinh lý tiêu hóa 98 Bài 8. Sinh lý chuyển hóa năng lượng 123 Bài 9. Sinh lý điều hòa thân nhiệt 135 Bài 10.

Sinh lý thận 146 Bài 11. Sinh lý nội tiết 167 Bài 12. Sinh lý sinh sản 192 Bài 13. Sinh lý nơron 219 Bài 14.

Sinh lý chức năng vận động của thần kinh 227 Bài 15. Sinh lý chức năng cảm giác của thần kinh 244 Bài 16. Sinh lý hệ thần kinh thực vật 252 Tài liệu tham khảo 257 5 BÀI 1 GIỚI THIỆU ĐẠI CƯƠNG MÔN SINH LÝ HỌC MỤC TIÊU 1. Trình bày được vai trò của sinh lý học trong y học.

Trình bày được phương pháp học tập và nghiên cứu môn sinh lý học. NỘI DUNG Sinh lý học là một ngành của sinh học. Nhiệm vụ của chuyên ngành này là nghiên cứu hoạt động chức năng từ mức phân tử, tế bào đến mức cơ quan, hệ thống các cơ quan của cơ thể sống. Sinh lý học nghiên cứu cơ chế điều hoà các hoạt động chức năng sống cũng như mối liên hệ giữa các cơ quan với nhau và giữa cơ thể với môi trường nhằm đảm bảo sự tồn tại, phát triển thích nghi của cơ thể sống trong môi trường luôn biến động.

Đối tượng nghiên cứu của sinh lý học y học Sinh lý y học là một lĩnh vực chuyên sâu của sinh lý học, nó mang sắc thái riêng, chuyên nghiên cứu về các hoạt động chức năng của cơ thể người và động vật thực nghiệm từ đó tìm ra giới hạn của các chỉ số chức năng sinh lý bình thường của các cơ quan trong cơ thể người. Các chỉ số chức năng bình thường này được sử dụng làm cơ sở để phân biệt với các giới hạn bệnh lý giúp cho công tác chuẩn đoán, điều trị và phòng bệnh trong y học. Trên cơ sở những chỉ tiêu sinh lý bình thường này, nó giúp cho việc xây dựng chế độ và khẩu phần dinh dưỡng hợp lý, phù hợp với từng đối tượng như: người bình thường ở các lứa tuổi khác nhau, các loại lao động khác nhau, các tình trạng bệnh lý khác nhau. Ngoài ra sinh lý học còn nghiên cứu các vấn đề về sinh lý sinh sản và kế hoạch hoá gia đình trong chăm sóc sức khoẻ sinh sản.

Nghiên cứu các lĩnh vực về sinh lý lứa tuổi, sinh lý lao động, sinh lý thể dục thể thao, sinh lý sức khoẻ môi trường biển, sinh lý sức khoẻ môi trường vũ trụ. Chính vì vậy, sinh lý học được coi là môn “Triết học của y học”, nó có thể nghiên cứu xuyên suốt các lĩnh vực của y học từ bản chất và chức năng của hoạt động sống, đến các rối loạn hoạt động chức năng và cơ chế điều hoà chức năng làm tiền đề cho công tác chữa bệnh, phòng bệnh và dự báo dịch bệnh. trong y học một cách khoa học và hiệu quả hơn. Vị trí môn sinh lý học trong các ghành khoa học tự nhiên và y học 2.

Vị trí của môn sinh lý học trong các ghành khoa học tự nhiên Sinh lý học là một ngành của sinh học, nó có liên quan đến các ngành khoa học khác như hóa học, vật lý học, toán học, môt trường học. Những thành tựu nghiên cứu về sinh lý học thường bắt nguồn từ những thành tựu của các ngành khoa học khác đặc biệt là hóa học và vật lý học. Ngược lại, những kết quả nghiên cứu hoặc yêu cầu phát triển của sinh lý học lại có tác dụng thúc đẩy các ngành khoa học khác phát triển. Trong ngành sinh học, sinh lý y học cũng có mối quan hệ với các chuyên ngành sinh lý khác như sinh lý virut, sinh lý vi khuẩn, sinh lý những động vật ký sinh, sinh lý động vật.

Các chuyên ngành sinh lý học này thường có mối quan hệ qua lại, kết quả nghiên cứu của chuyên ngành này có thể tạo tiền đề nghiên cứu cho chuyên ngành kia hoặc ngược lại. Vị trí của môn sinh lý học trong y học Sinh lý học là một ngành khoa học chức năng vì vậy nó có liên quan chặt chẽ với các ngành khoa học như giải phẫu, mô học. Trong quá trình phát triển của sinh vật, chức năng quyết định cấu trúc. Tuy nhiên để hiểu được chức năng của từng cơ quan, bộ phận trong cơ thể cần có những hiểu biết về hình thái, cấu tạo và mối liên quan về giải phẫu giữa chúng với nhau.

Sinh lý học là một ngành khoa học có liên quan chặt chẽ với hóa sinh học và lý sinh học. Những hiểu biết về hóa sinh học và lý sinh học sẽ giúp chuyển ngành sinh lý học tìm hiểu được bản chất của các hoạt động sống, hoạt động chức năng và góp phần giải thích các cơ chế hoạt động chức năng và điều hòa chức năng. Sinh lý học là môn y học cơ sở quan rất quan trọng của y học. Những kiến thức về sinh lý học trực tiếp phục vụ cho các môn bệnh và là cơ sở để giải thích và phát hiện các rối loạn chức năng trong tình trạng bệnh lý.

Dù sắp xếp thứ tự các môn học theo niên học hoặc bài giảng tích hợp theo chủ đề, sinh viên bao giờ cũng được học sinh lý học sau khi đã tiếp thu nội dung giải phẫu học, mô học và học trước các môn sinh hóa, sinh lý bệnh, bệnh học 3. Lịch sử phát triển của sinh lý y học 3. Thời kỳ cổ xưa Từ thời xa xưa, con người đứng trước các hiện tượng, sự vật trong tự nhiên cũng như hiện tượng của chính bản thân con người, họ đều luôn đặt ra những câu 7 hỏi tại sao? Để giải thích cho các hiện tượng sự việc này, họ đều dựa vào những thuyết tự nhiên huyền bí như: con người sống được là nhờ linh hồn, khi chết đi, linh hồn lìa khỏi xác và nó sẽ tồn tại mãi mãi, hoặc thuyết âm dương ngũ hành, hay thuyết vạn vật trong vũ trụ do thượng đế sinh ra. Cuối thế kỷ thứ V trước công nguyên, Hyppocrate đưa ra thuyết hoạt khí để giải thích hiện tượng không khí từ môi trường vào phổi, vào máu, và lưu thông trong hệ tuần hoàn.

Đến cuối thế kỷ thứ II, Galien đã phát triển thêm học thuyết này để giải thích một số hiện tượng khác của sự sống. Thời kỳ phát triển khoa học tự nhiên Khoảng thế kỷ XVI đến nửa đầu thế kỷ XX, nhờ sự phát triển như vũ bão của khoa học tự nhiên và khoa học kỹ thuật, mà đã có những bước tiến quan trọng trong nghiên cứu khoa học nói chung và y học nói riêng. Lần đầu tiên, qua nghiên cứu khám phá, nhà khoa học Copernic (1473 - 1543) và Galliee (1564 - 1642) đã tuyên bố quả đất xoay quanh mặt trời, Servet (1511- 1553) phát hiện ra hệ tuần hoàn phổi, Harvey (1578 - 1657) phát hiện ra tuần hoàn máu, Malpighi (1628 - 1694) tìm ra tuần hoàn mao mạch phổi nhờ có kính hiển vi, Boe de Sylvius (1614 - 1672), Lavoisier (1713 – 1794), Galvani (1737 - 1798) đã tìm ra dòng điện sinh vật. Nửa sau thế kỉ XIX, một số nhà khoa học đã có những nghiên cứu sâu hơn về chức năng sinh lý của các cơ quan nhờ sự sáng chế ra những công cụ nghiên cứu như: Dubois Raymond (1818 - 1896), Marey (1830 - 1904), Ludwig (1816 - 1895) đã sáng chế ra một số dụng cụ phục vụ cho nghiên cứu kích thích điện gồm trống Marey, huyết áp kế Ludvig.

nhờ đó mà tìm hiểu rõ được những hoạt động chức năng của hệ tuần hoàn, hệ hô hấp, hệ tiêu hoá. và các cơ quan, hệ thống cơ quan trong cơ thể toàn vẹn. Những năm cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, nhờ sự phát triển của khoa học kỹ thuật mà nhiều ngành khoa học và nhiều lĩnh vực kinh tế phát triển là tiền đề cho những nhà sinh lý đi sâu vào nghiên cứu các lĩnh vực như: nghiên cứu về hằng tính nội môi của Claude Bernard (1813 - 1873), nghiên cứu về sinh lý thần kinh của Sheington (1859 - 1947), của Setchenov (1829- 1905), của Broca (1861). Đặc biệt là những công trình nghiên cứu thực nghiệm trên cơ thể toàn vẹn của I.Paplov, từ đó ông đưa ra học thuyết thần kinh để giải thích và điều hoà chức năng sống của cơ thể con người.

Thời kỳ sinh học phân tử Năm 1940, kính hiển vi điện tử ra đời, hàng loạt các công trình nghiên cứu về sinh học phân tử với những giải thưởng Nobel cho những phát minh khoa học có tính đột phá như: Phát minh ra cấu trúc xoắn kép của acid nhân nucleic của 2 nhà khoa học Waston và Crick (1953); phát minh ARN thông tin của 2 nhà khoa học Jacob và Monod (1965); hoặc Thuyết sao chép ngược của 3 nhà bác học Temine, Dulberco và Baltimore (1965 - 1975) ARN là chất liệu di truyền trên virus theo sơ đồ: ARN ARNTT Protein; phát minh về mã di truyền của 3 nhà khoa học Nirenberg, Holdey, Korana; hoặc phát minh ra cơ chế tác dụng hormon của Sutherland.