phần mở đầu và phần kết luận, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Những cảm hứng lớn trong thơ Hoàng Trung Thông. Chƣơng 2: Những xu hƣớng chính trong thơ Hoàng Trung Thông. Chƣơng 3: Một số phƣơng diện nghệ thuật thơ Hoàng Trung Thông. Sau cùng là danh mục tài liệu tham khảo.
9 PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: NHỮNG CẢM HỨNG LỚN TRONG THƠ HOÀNG TRUNG THÔNG 1. Đời sống lao động nông nghiệp: Hoàng Trung Thông là nhà thơ gắn bó sâu sắc với đời sống nông thôn. “Tuổi thơ của Hoàng Trung Thông sống ở nông thôn. Những ngày đầu kháng chiến chống Pháp, môi trƣờng công tác của anh cũng ở nông thôn.
Anh gắn bó mật thiết với cuộc sống nông thôn” [61,tr. Hoàng Trung Thông không phải là nhà thơ xuất thân từ nông dân nhƣng nhƣ đã từng gắn bó sâu sắc với đời sống nông thôn. Vì vậy, ngay từ bài thơ đầu tiên, ông đã đứng trên cƣơng vị ngƣời nông dân kháng chiến mà thể hiện cảm xúc, tình cảm của mình và càng về sau càng có nhiều bài thành công theo hƣớng đó. Bài ca vỡ đất đƣợc cất lên từ những ngày đầu kháng chiến, tuy còn đƣợm vẻ thanh bình của vùng tự do, nhƣng đã trở thành tiếng hát lạc quan của ngƣời nông dân đi khai hoang để phục vụ tiền tuyến.
Trong những ngày đi vào vùng địch hậu, nhà thơ đã viết Đồng bằng, quê hương chiến đấu. Với tình cảm sôi nổi và lòng tin sắt đá của những ngƣời nông dân mặc áo lính trở về giải phóng đồng bằng, giải phóng quê hƣơng. Trong năm đầu của cuộc vận động hợp tác hóa nông nghiệp (1958) ông viết Thăm lúa, Cho lúa ta lên tới ngang trời. Tƣ thế của ngƣời nông dân tập thể đƣợc thể hiện qua ý thơ chắc khỏe và dáng thơ thật phóng khoáng.
Nhờ gắn bó sâu sắc với đời sống nông nghiệp và mỗi chặng đƣờng thơ ông đều có những sáng tác xoay quanh đời sống nông nghiệp mà ngƣời đọc cảm nhận rất rõ: Đời sống nông nghiệp là một trong những cảm hứng lớn trong thơ Hoàng Trung Thông. Và trong cảm hứng này nhà thơ đã thể hiện khá phong phú các sắc độ, các phƣơng diện của đời sống nông nghiệp. 10 Hoàng Trung Thông thuộc thế hệ các nhà thơ ra đời từ sau Cách mạng tháng Tám 1945. Các nhà thơ thuộc thế hệ này có cái may mắn là vừa lớn lên là gặp cách mạng và đi theo Đảng cho nên họ có điều kiện thuận lợi trong sự tiếp thu những tình cảm mới.
Tình cảm của quần chúng cách mạng đến với họ tƣơng đối nhanh hơn và trực tiếp hơn, do đó cái lạc quan trong thơ họ thƣờng có tính chất cởi mở, tính chiến đấu trong thơ họ thƣờng mạnh mẽ. Đây là điểm khác với các nhà thơ lớp trƣớc. Ở các nhà thơ lớp trƣớc, “có nhà thơ vì cảm cái vui, cái hùng của hiện tại mà xót thƣơng cho ông cha ta thủa trƣớc đã từng sống trong tâm trạng dằn vặt, tủi cực, hay đã trải qua những cảnh đời oan nghiệt, bất công. Có nhà thơ càng sống với tình cảm rộng lớn nhân đạo của thời đại càng thấy thấm thía cái khổ của tâm hồn bé nhỏ, yếu hèn, bơ vơ thủa trƣớc.
Do đó cái vui trong thơ họ có phần chìm lắng hơn là phơi phới, tính chiến đấu trong họ thƣờng biểu hiện ở chỗ giành thắng lợi cho tâm hồn mới với những cái rớt của tình cảm lỗi thời” [38,tr. Qua các trang thơ viết về đời sống lao động nông nghiệp của Hoàng Trung Thông, ngƣời đọc luôn đƣợc sống trong không khí hăng say lao động và trong niềm tự hào về quá khứ và về hiện tại của đất nƣớc. Cả tập thơ nhƣ muốn nói lên với ngƣời đọc rằng: Cuộc sống lao động hoà bình trên miền Bắc thật vui, thật đẹp, thật hùng và cần đƣợc ca ngợi ngàn lần. Trong Những cách buồm ngƣời đọc thấy cái vui ở đây chủ yếu là thấy cái vui của thế hệ trẻ đang lao động quên mình vì Tổ quốc.
Ở Bài ca vỡ đất đó là một tiếng ca reo vui của ngƣời lao động nhƣng vẫn còn có phần vắng lặng. Ở đây, ta gặp cái hào hứng đến sôi nổi của nhà thơ trong Đường chúng ta đi: “Mặt trời chiều má đỏ hây hây Gió thổi hƣơng đồng sực nức Đi thăm lúa nhƣ cờ bay trƣớc ngực.Đi bên lúa nhƣ bên ngọn lửa Mừng đƣợc mùa bếp đỏ cơm thơm.” (Thăm lúa) Nắng thu vàng tháng tám. Gió heo may giải đồng. Bờ tre cò liệng trắng.
Lúa vờn xanh mênh mông Câu ca tung cánh bổng Mồ hôi đầm áo manh Yêu bao nhiêu cuộc sống Khoẻ nhƣ màu áo xanh. (Đồng tháng tám) Tiếng kẻng bay dồn nhƣ gió vang Nghe vui sao khúc nhạc xóm làng Nghìn năm mơ ƣớc giờ trông thấy Ruộng đất cày chung cấy tập đoàn. Ngƣời cán bộ ở xóm thôn là linh hồn và trụ cột của phong trào. Trong cuộc sống họ là những ngƣời luôn lo toan tất bật với công việc xóm làng.
Họ ít đƣợc nghỉ ngơi, sống không giờ giấc, khó khăn ở đâu cũng gọi tới, phúc lợi lại ít đƣợc chia phần. Hoàng Trung Thông đã dựng đƣợc hình ảnh chân thực 12 về anh chủ nhiệm trong thơ. Đến với Anh chủ nhiệm ngƣời đọc không chỉ thấy cái tƣ thế làm chủ, năng nổ tận tụy trong công việc của ngƣời nông dân cốt cán: Có mùa mạ cháy đồng khô cạn Mƣời bậc nƣớc leo lên ruộng hạn. Có mùa lúa chín, lụt tràn qua Lại phải nghiêng đồng hắt nƣớc ra.
Ngƣời nhiều, ruộng ít, trâu bò ít. Chạy ngƣợc chạy xuôi, lo rối rít. Ngoài ba mƣơi tuổi máu đƣơng sôi Không chịu khoanh tay đứng ngó trời… (Anh chủ nhiệm) Không phải chỉ là sự tháo vát năng động mà sâu sắc hơn là tinh thần cách mạng tiến công và niềm thiết tha mơ ƣớc thấm sâu vào trong suy nghĩ. Chi phối hành động của anh chủ nhiệm.
Cảm hứng về tƣơng lai đã đến khá rõ nét từ trong những vất vả lo toan của cuộc sống hiện tại: Anh giơ tay vẽ giữa đồng xanh Vẽ cả ngày mai thành bức tranh: (…) …Chân vẫn bƣớc đều, miệng vẫn nói, Phơi phới lòng anh cơn gió thổi. (Anh chủ nhiệm) 13 Hoàng Trung Thông nhiệt tình ca ngợi sức sống mới đang lên đâm chồi nảy lộc trong nông thôn hợp tác hóa. Tác giả không đứng ngoài cuộc mà nhìn ngắm thăm dò. Ông cũng không thi vị hóa nông thôn đang vƣợt qua những thử thách nặng nề.
Hiện thực cuộc sống đi vào thơ Hoàng Trung Thông qua những mạch chìm sâu và chắt lọc. Khi nói đến kết quả nhà thơ thƣờng chú ý đến nguyên nhân, nói về niềm vui thắng lợi lại nói đến những gian truân, nói về ngày mai từ những xây đắp cho cuộc sống hôm nay. Trong những năm đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội, Hoàng Trung Thông lại có những đóng góp mới đặc biệt qua mảng đề tài trên. Tác giả chú ý đến phần thú vị của cuộc sống nhƣng trƣớc hết vẫn là sự nhạy cảm với những khó khăn và trách nhiệm.
Nông thôn trong những năm xây dựng chủ nghĩa xã hội bề bộn sự sống và gợi nhiều cảm hứng thi ca. Huy Cận miêu tả một nông thôn đang lao động cần cù và sáng tạo, một nông thôn đang sinh sôi nảy nở không ngừng. Những con gà béo tròn, mẹ gà ấp ủ đàn con, những chú nghé vui chơi nhảy nhót… Có lúc suy nghĩ về sự hoà hợp giữa con ngƣời và thiên nhiên đƣợc thể hiện trong niềm vui lao động, trong cảnh trời nƣớc mênh mông. Cảnh trong bài Đoàn thuyền đánh cá óng ánh nhƣ một bức tranh sơn mài: Cá nụ, cá chim, cùng cá đé Cá song lấp lánh đuốc đen hồng Cái đuôi em quẫy trăng vàng chóe Đêm thở sao lùa nƣớc Hạ Long.
(Đoàn thuyền đánh cá) Hoàng Trung Thông cũng nói về nhịp sống đang lên đó. Hình ảnh huyện ủy miền núi về họp từ các nơi trong không khí nhộn nhịp, vui vẻ để rồi lại trở về trong những trách nhiệm khác nhau: Huyện ủy chia nhau về bản 14 Gấp gấp vó ngựa lên đƣờng Ngƣời về lũng xa chống hạn Ngƣời lên biên giới mua lƣơng. Ông nhiệt tình ca ngợi sức sống mới đang đâm chồi nảy lộc trong phong trào nông thôn hợp tác hóa: Anh trỏ: Đây ruộng mình hợp tác Lúa tƣơi vàng nhƣ dáng nhƣ mây Tôi nói lúa làm chung phải khác Hạt mẩy bông dài cây sát cây Mặt trời chiếu má đỏ hây hây Gió thổi hƣơng đồng sực nức Đi thăm lúa nhƣ cờ bay trƣớc ngực Xắn tay lên ta gặt mùa đầu. (Thăm lúa) “Khi viết về con ngƣời mới, cuộc sống mới, nhà thơ tỏ ra có nhiều suy nghĩ.
Cái mới mà tác giả ca ngợi, khẳng định đã có sức thuyết phục. Bao hợp tác xã có đƣợc những dòng suối thóc lấp lánh” là vì đã trải qua bao đêm “Chong đèn giải quyết việc vào ra” và bao ngày “cày vỡ vai trâu tát thủng gầu” (Gửi Thái Thụy). Bao đồng chí chủ nhiệm đã kiên trì vật lộn với nhiều khó khăn để cùng xã viên “Xốc cả phong trào vững tiến lên” (Anh chủ nhiệm). Tác giả đã giải thích (bằng thơ) rằng cái mới ngày nay vốn có quan hệ với truyền thống đấu tranh sản xuất [38,tr.
Nhƣng con ngƣời trong phong trào hợp tác hóa ấy chính là những con ngƣời nông dân tập thể. Con ngƣời 15 nông dân ngày nay chính là hiện thân của Tài Ngào, một nhân vật thần thoại tiêu biểu cho truyền thống lao động vì nhân dân: Có sức nào bằng sức ngƣời hợp tác Có thác gì bằng ngọn thác cần lao? Cảm ơn ông hỡi ông Tài Ngào! Ông có một trái tim nóng hổi Ông đem sức đào khe đục núi Mà không vì lợi lộc riêng tây. Viết về đời sống nông thôn, về lao động nông nghiệp, Hoàng Trung Thông không chỉ ca ngợi cuộc sống đang lên với những niềm vui phơi phới, ca ngợi những con ngƣời lao động mới, con ngƣời nông dân tập thể mà ông còn chú ý đến những nỗi gian khổ, nhọc nhằn. Lớn lên trong thực tế chiến đấu và xây dựng của dân tộc, lại sẵn có niềm vui trong lòng, Hoàng Trung Thông có cách nhìn, cách cảm đúng đắn trƣớc cuộc sống còn nhiều khó khăn gian khổ, mà cũng thấy đƣợc sức ta, thế ta, lòng ta lạc quan phấn chấn: Ôi cái đất này vất vả sao Đồng chua nƣớc mặn thấp liền cao Vùng kế bên hạn muôn tay chống Cày vỡ vai trâu tát thủng gầu.
Hay: Có đêm nằm nghĩ cảnh gieo neo Vợ yếu con đông chƣa hết nghèo. Nhƣng rồi thấy rõ đƣờng đi tới Nƣớc nổi lo chi bèo chẳng nổi. 16 Lại lao vào việc lòng say sƣa Hết sớm thôi chiều, nắng lại mƣa. (Anh chủ nhiệm) Không phải chỉ Hoàng Trung Thông mới có cảm hứng về đời sống nông nghiệp.