phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn bao gồm 03 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chƣơng 2: Đặc trƣng hình tƣợng hoa sen trong mỹ thuật thời Lý - Trần. Chƣơng 3: Vận dụng hình tƣợng hoa sen thời Lý - Trần vào giảng dạy môn trang trí cơ bản cho sinh viên ngành mỹ thuật. 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm 1.Tạo hình Tạo hình là thủ pháp sáng tạo nghệ thuật bằng ngôn ngữ hình khối, màu sắc, chất cảm, không gian, bố cục.
Theo nghĩa rộng, tạo hình bao gồm hoạt động hội họa và điêu khắc, mỹ thuật ứng dụng, kiến trúc, nhiếp ảnh. Theo nghĩa hẹp tạo hình là hoạt động thuộc hội họa giá vẽ và điêu khắc. Hội họa là nghệ thuật tạo hình trên mặt phẳng, các yếu tố đƣờng nét, màu sắc, hình diện. Điêu khắc là nghệ thuật tạo hình trong không gian ba chiều, bằng các khối thể tích.
Mĩ thuật ứng dụng và kiến trúc sử dụng các phƣơng diện tạo hình vào việc tạo dáng sản phẩm, sáng tạo môi trƣờng không gian mang giá trị thẩm mỹ và công năng [ 31- Tr 60]. Hình tƣợng Một đối tƣợng đƣợc sản sinh ra bằng hƣ cấu hay sự tƣởng tƣợng sáng tạo của nghệ sĩ theo những quan điểm thẩm mỹ nhất định giúp cho ngƣời hình dung đƣợc các sự vật, sự kiện, những con ngƣời, khả năng vốn có của chúng. Ở mỗi loại hình nghệ thuật, hình tƣợng đƣợc bộc lộ dƣới nhiều dạng khác nhau muôn hình muôn vẻ tùy theo lý tƣởng thẩm mỹ nói chung và quan điểm thẩm mĩ cụ thể của từng tác giả. Song dù khác nhau nhƣ thế nào, hình tƣợng vẫn có một cái chung, hình tƣợng là kết quả của một phƣơng thức tái tạo mộ đối tƣợng nào đó ( cong ngƣời, hoàn cảnh xã hội , cảnh vật, vv) với một dạng tƣơng đồng hoặc gần gũi và phù hợp với khả năng tồn tại khách quan của chúng.
Tùy theo tƣng thể loại, bộ môn có hình tƣợng con ngƣời nhƣ trong tác phẩm văn học, có hình tƣợng hoàn cảnh, hình tƣợng đồ vật, thiên nhiên vv. có cả hình tƣợng của những cảm xúc, cảm giác. Có hình tƣợng căn cứ vào hiện thực, lại có những hình tƣợng tuy cũng có sơ sở xa hoặc gân thực tế [30 tr 305]. Chạm khắc Chạm khắc là môn nghệ thuật mà ngƣời nghệ sĩ tác động vào hình khối gọn gàng, tinh tế nhất nhằm thể hiện 1 hay nhiều ý nghĩa của tác phẩm.
Chạm khắc với các kỹ thuật điêu khắc, đục xuống mặt các vật liệu (đá, gỗ, ngà, thạch cao…) để làm nổi bật lên các hình tƣợng nghệ thuật muốn diễn tả, ở sau phù điêu bằng chạm nổi. Các kỹ thuật chạm chủ yếu là chạm nổi (cao, vừa và thấp), chạm bong hay chạm kênh, chạm lộng hay chạm thủng. Những kỹ thuật này phổ biến trong mĩ thuật Việt Nam và Thế giới [29 – tr 401]. Không gian thị giác Phạm vi không gian hữu hình do con mắt nhìn thấy, có thể phản ánh sự thật hiện hữu, nhƣng cũng có thể là hệ quả của ảo giác.
Do đặc điểm nghệ thuật không nhất thiết diễn tả sự thật hiện hữu, mà có quyền hƣ cấu, nên các nghệ sĩ tạo hình từ lâu đã biết khai thác hiệu quả thị giác để tạo không gian giả. Nghệ thuật La mã cổ đại đã từng tạo nên phối cảnh vẽ lên vách tƣờng gây ấn tƣợng thoáng rộng hay uy nghi cho những căn phòng quy mô không lớn. Các họa sĩ, nhà điêu khắc và động hình Ôp-a (Op-Art) tận dụng tiềm năng thị giác của bố cục, ánh sáng, màu sắc để tạo dựng tác phẩm. Nhƣ vậy, nếu không gian nói chung là một thực thể khách quan, thì không gian thị giác của nghệ sĩ tạo hình là đối tƣợng xử lý, chủ động định hƣớng ngƣời xem tới một ý đồ định trƣớc [30; tr.
Trang trí Trang trí là một hình thái nghệ thuật đặc biệt của con ngƣời, là một phạm trù thẩm mỹ phục vụ cuộc sống con ngƣời, là nghệ thuật làm ra cái đẹp để thỏa mãn nhu cầu trƣớc hết là thông tin, giao tiếp với những ký hiệu gắn liền cùng sự tiến bộ và phát triển tất yếu của cuộc sống vật chất và tinh thần của con ngƣời. Trang trí là nghệ thuật bố trí, sắp xếp hình mảng, đƣờng nét, màu sắc, khối lƣợng. để tạo nên một vật phẩm đẹp và tiện nghi phục vụ cho nhu cầu đời sống tinh thần, thuận tiện cho lao động sản xuất, vui chơi, 9 giải trí của con ngƣời hàng ngày. Trang trí là nhu cầu trí tuệ, nó phản ánh sự phát triển về mặt văn hóa của mỗi ngƣời, xã hội, mỗi thời đại [].
Bối cảnh lịch sử và mỹ thuật thời Lý - Trần Triều đại nhà Lý từ (1010 - 1225) trong lịch sử dân tộc Việt Nam triều đại nhà Lý là một triều đại phát triển rực rỡ nhất với những thành tựu về văn hóa, kinh tế, đặc biệt là nghệ thuật mà trong đó mỹ thuật phát triển nhất với khối lƣợng tác phẩm đồ sộ. Ta phải kể đến sự phát triển của nghệ thuật trang trí với những nét khéo léo, uyển chuyển và tinh tế, sức sáng tạo vô biên và mới lạ của những ngƣời thợ chạm khắc. Tất cả đã tạo nên giá trị to lớn cho mỹ thuật thời Lý nói riêng và nền mỹ thuật Việt nam nói chung. Hoàn cảnh lịch sử của đất nƣớc đã tạo điều kiện thuận lợi cho nghệ thuật trang trí nói chung, trang trí thời Lý nói riêng phát triển không ngừng.
Thời Lý là giai đoạn thịnh đạt nhất của lịch sử phật giáo Việt Nam “ Nhân dân quá nửa làm sƣ sãi, trong nƣớc chỗ nào cũng có chùa” (theo nhà sử học Lê Văn Hƣu - Đời Trần). Các công trình nghệ thuật đƣợc xây dựng trong giai đoạn này chủ yếu là phục vụ Phật giáo, rất nhiều chùa tháp đƣợc xây dựng khắp nơi trong nƣớc. Ngay từ những triều vua đầu thời Lý, đế đô Thăng Long đã đƣợc xây dựng với quy mô rộng lớn, có thể là rộng lớn nhất trong các triều đại phong kiến, với nhiều kiến trúc trạm trổ trang sức khéo léo, công trình gỗ mộc đẹp đẽ xƣa chƣa từng có, cung điện nguy nga tráng lệ cao bốn tầng, “ các tầng gác đều sơn son, cột có vẽ rồng, hạc và tiên nữ” trong sử sách và bia kí còn mô tả lại nhiều ngôi chùa lớn trong nội thành nhƣ chùa Thắng Nghiêm (xây dựng năm 1010), chùa Tứ Đại Thiên Vƣơng (xây dựng năm 1011), chùa Chân Giáo (xây dựng năm 1024) chùa Diên Hựu hay cò gọi là chùa Một cột (xây dựng năm 1049), chùa Nhị Thiên Vƣơng (xây dựng năm 1070)… Tháp Báo Thiên (xây dựng năm 1057) là một trong “tứ đại khí” của nƣớc Đại việt, cao vài mƣơi trƣợng (khoảng trên 60 mét) gồm 12 tầng, các tầng trên đều bằng đồng, ở trong bày nhiều tƣợng 10 phật, kim cƣơng, vũ nữ và chim thú. Đặc biệt trong thành nhà Lý (Khu Ba Đình – Hà Nội ngày nay) vẫn còn tìm đƣợc nhiều di vật quý giá – những tác phẩm trang trí phục vụ kiến trúc – bằng đá, đất nung và gốm sứ.
Đề tài chạm khắc thƣờng mô tả thiên nhiên với những họa tiết sóng nƣớc, hoa sen, hoa cúc, hoa mẫu đơn đã đƣợc cách điệu hóa cao; hình các con vật nhƣ rồng, phƣợng, sƣ tử, … hoặc hình các vũ nữ uyển chuyển, thanh thoát. Những di vật phong phú này đƣợc chạm trổ hết sức công phu với những đƣờng cong mềm mại, dẻo và chắc, có năng lực diễn tả rất sinh động. Trình độ tay nghề của ngƣời thợ khá cao, có một phong cách nghệ thuật đặc sắc riêng của thời Lý. Qua nhiều biến động của lịch sử, đặc biệt qua các cuộc chống ngoại xâm liên tiếp ở các thế kỷ sau, những công trình nghệ thuật thời Lý ở đế đô Thăng Long đã bị phá hoại hết sức nặng nề.
Nay còn lại một số công trình, tiêu biểu là chùa Phật Tích (huyện Tiên Sơn – Bắc Ninh) đƣợc xây dựng vào năm 1057. Giữa chùa “dựng tháp báu cao ngàn trƣợng” “trang hoàng rực rỡ nhƣ ngọc”. Trong đó có pho tƣợng Phật Adida tĩnh tọa trên tòa sen bằng đá, là pho tƣợng lớn nhất và cổ nhất còn lại tƣơng đối nguyên vẹn đến ngày nay. Trong chùa cũng có tƣợng Adida bằng đá để ở giữa gian thờ chính.
Dụng ý táo bạo thể hiện trong nhịp điệu tƣơng phản giữa phần thân tƣợng và bệ đã chứng minh khả năng sáng tạo của ngƣời thợ chạm thời Lý. Đây là một công trình chạm khắc tinh xảo, mà quan sát thật kĩ ta có thể thấy lại hình vẽ khởi đầu của việc chạm [Pl 1a,b,c,d; tr. Nhà Lý phát triển thịnh trị vào đời vua Lý Nhân Tông (1072 - 1127), sau đó bắt đầu đi vào con đƣờng suy yếu. Ngày 12 tháng chạp năm Ất Dậu (11/1/1226) dƣới sự chỉ đạo của Trần Thủ Độ, Lý Chiêu Hoàng tuyên bố nhƣờng ngôi cho chồng là Trần Cảnh, Trần Cảnh lên ngôi lấy hiệu là Trần Thánh Tông.
Triều Trần chính thức đƣợc thành lập, thực sự thay thế nhà Lý 11 trên vũ đài chính trị, nắm quyền điều hành đất nƣớc từ 1226 đến 1400. Mỹ thuật thời nhà Trần thực tế là sự nối tiếp và phát triển mỹ thuật thời nhà Lý nhƣng cách tạo hình lại khoáng đạt và khỏe khoắn hơn. Yếu tố mà đã tạo nên nét đặc trƣng đó là sự giao lƣu văn hoá rộng rãi, tinh thần thƣợng võ đƣợc phát huy mạnh mẽ qua các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm chống quân Mông Nguyên (Trung Quốc). Trong giai đoạn nắm giữ quyền lực, nhà Trần vẫn đóng đô ở Thăng Long - kinh đô triều cũ, tiếp tục mở rộng và phát triển sự hƣng thịnh có từ đời nhà Lý.
Về chính sách chính trị, các hoàng đế nhà Trần cũng xây dựng bộ máy nhà nƣớc hoàn thiện hơn so với nhà Lý, họ tạo nên một hệ thống đặc biệt trong đó các Hoàng đế sẽ sớm nhƣờng ngôi cho Thái tử mà lui về làm Thái thƣợng hoàng, tuy nhiên vẫn cùng vị Hoàng đế mới điều hành chính sự. Việc này đƣợc đánh giá là tích cực, khi ngôi Hoàng đế sớm có chủ, tránh đƣợc việc tranh giành ngôi vua nhƣ triều đại nhà Lý trƣớc đó; và bản thân vị Hoàng đế sẽ tiếp xúc và làm quen việc cai trị cho đến khi trƣởng thành. Các mặt kinh tế, xã hội, giáo dục và nghệ thuật cũng hoàn chỉnh hơn và cho thấy Nho giáo, Đạo giáo đã có ảnh hƣởng rõ rệt tới triều đại, tạo ra cục diện Tam giáo đồng nguyên, sự cân bằng ảnh hƣởng của Phật giáo - Nho giáo - Đạo giáo.