Khía cạnh tâm lý trong hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự: Lý luận và thực tiễn

Tài liệu nghiên cứu Kỷ yếu hội thảo khoa học cấp khoa khía cạnh tâm lý trong hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự lý, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: PGS. Đặng Thanh Nga
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học tư pháp
• Đề tài: Khám Phá Khía Cạnh Tâm Lý Trong Xét Xử Sơ Thẩm Vụ Án Hình Sự: Lý Luận Và Thực Tiễn
• Loại tài liệu: bài viết
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. Khia cạnh tâm lí trong hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự - lí luận và thực tiễn
• 1.1. Cấu trúc tâm lý của hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 1.2. Những khía cạnh tâm lý trong xét hỏi tại phiên tòa hình sự sơ thẩm
• 1.3. Tâm lý của kiểm sát viên khi tham gia phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 1.4. Khia cạnh tâm lý trong hoạt động tranh tụng của luật sư tại phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 1.5. Đặc điểm tâm lý của bị cáo tại phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 1.6. Đặc điểm tâm lý của bị hại tại phiên tòa xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự
• 1.7. Đặc điểm tâm lý của bị hại trong những vụ án mua bán người tại phiên tòa
• 1.8. Lời khai của người làm chứng tại phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự nhìn từ 1 góc độ tâm lý học
• 1.9. Oan sai trong xét xử vụ án hình sự nhìn từ góc độ tâm lý học
• 2. CẤU TRÚC TÂM LÝ CỦA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ
• 2.1. Hoạt động nhận thức trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.1.1. Khái niệm hoạt động nhận thức, mục đích và các giai đoạn của hoạt động nhận thức trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.1.2. Đặc điểm của hoạt động nhận thức trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.2. Hoạt động thiết kế trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.2.1. Khái niệm, mục đích và các bước của hoạt động thiết kế trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.2.2. Đặc điểm của hoạt động thiết kế trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.3. Hoạt động giáo dục trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.3.1. Khái niệm và mục đích của hoạt động giáo dục trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.3.2. Đặc điểm của hoạt động giáo dục trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.4. Hoạt động giao tiếp trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.4.1. Khái niệm, các thành phần của hoạt động giao tiếp và các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình giao tiếp trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.4.2. Đặc điểm của hoạt động giao tiếp trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

Tóm tắt

I. Tổng quan về khía cạnh tâm lý trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

Khía cạnh tâm lý trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính khách quan và công bằng của quá trình xét xử. Tâm lý học không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hành vi của các bên tham gia, mà còn ảnh hưởng đến quyết định của Hội đồng xét xử. Việc áp dụng lý luận tâm lý vào thực tiễn xét xử giúp nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động tư pháp.

1.1. Khái niệm tâm lý học trong pháp luật

Tâm lý học trong pháp luật là lĩnh vực nghiên cứu về cách mà tâm lý con người ảnh hưởng đến các quyết định pháp lý. Nó bao gồm việc phân tích hành vi của bị cáo, bị hại và nhân chứng trong quá trình xét xử.

1.2. Tầm quan trọng của tâm lý trong xét xử hình sự

Tâm lý có thể ảnh hưởng đến cách mà các bên tham gia phiên tòa tương tác với nhau. Sự hiểu biết về tâm lý giúp Hội đồng xét xử đưa ra quyết định chính xác hơn, từ đó đảm bảo công lý.

II. Những thách thức trong việc áp dụng tâm lý học vào xét xử sơ thẩm

Việc áp dụng tâm lý học vào xét xử sơ thẩm không phải là điều dễ dàng. Có nhiều thách thức mà Hội đồng xét xử phải đối mặt, bao gồm sự thiên lệch trong nhận thức, áp lực từ bên ngoài và sự thiếu hụt thông tin. Những yếu tố này có thể dẫn đến những quyết định không công bằng.

2.1. Thiên lệch trong nhận thức của Hội đồng xét xử

Thiên lệch trong nhận thức có thể xảy ra khi các thẩm phán hoặc hội thẩm nhân dân bị ảnh hưởng bởi cảm xúc hoặc định kiến cá nhân. Điều này có thể dẫn đến những quyết định không công bằng trong xét xử.

2.2. Áp lực từ bên ngoài và sự thiếu hụt thông tin

Áp lực từ dư luận hoặc các tổ chức có thể ảnh hưởng đến quyết định của Hội đồng xét xử. Hơn nữa, sự thiếu hụt thông tin có thể làm giảm khả năng đánh giá khách quan của các chứng cứ.

III. Phương pháp nghiên cứu tâm lý trong xét xử hình sự

Để hiểu rõ hơn về tâm lý trong xét xử hình sự, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học. Các phương pháp này bao gồm phỏng vấn, khảo sát và phân tích hành vi. Những phương pháp này giúp thu thập dữ liệu cần thiết để đánh giá tâm lý của các bên tham gia.

3.1. Phương pháp phỏng vấn và khảo sát

Phỏng vấn và khảo sát là những công cụ hữu ích để thu thập thông tin về tâm lý của bị cáo, bị hại và nhân chứng. Những thông tin này có thể giúp Hội đồng xét xử hiểu rõ hơn về động cơ và hành vi của các bên.

3.2. Phân tích hành vi trong phiên tòa

Phân tích hành vi của các bên tham gia trong phiên tòa giúp xác định các yếu tố tâm lý ảnh hưởng đến quyết định của họ. Điều này có thể bao gồm việc quan sát ngôn ngữ cơ thể và phản ứng cảm xúc.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tâm lý học trong xét xử hình sự

Tâm lý học có thể được ứng dụng trong nhiều khía cạnh của xét xử hình sự, từ việc đánh giá nhân chứng đến việc xác định mức độ tội phạm của bị cáo. Việc áp dụng tâm lý học giúp nâng cao tính chính xác và công bằng trong quyết định của Hội đồng xét xử.

4.1. Đánh giá nhân chứng và bị cáo

Việc đánh giá tâm lý của nhân chứng và bị cáo có thể giúp Hội đồng xét xử xác định tính xác thực của lời khai. Điều này rất quan trọng trong việc đưa ra quyết định cuối cùng.

4.2. Xác định mức độ tội phạm

Tâm lý học cũng có thể giúp xác định mức độ tội phạm của bị cáo dựa trên các yếu tố như động cơ, hoàn cảnh và hành vi trước đó. Điều này giúp đưa ra hình phạt phù hợp.

V. Kết luận và tương lai của tâm lý học trong xét xử hình sự

Tâm lý học sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong xét xử hình sự. Việc áp dụng các lý thuyết và phương pháp tâm lý vào thực tiễn sẽ giúp nâng cao chất lượng của hoạt động tư pháp. Tương lai của tâm lý học trong pháp luật hứa hẹn sẽ mang lại nhiều cải tiến tích cực.

5.1. Xu hướng phát triển của tâm lý học trong pháp luật

Xu hướng phát triển của tâm lý học trong pháp luật sẽ tập trung vào việc cải thiện quy trình xét xử và nâng cao tính công bằng. Các nghiên cứu mới sẽ giúp hiểu rõ hơn về tâm lý con người trong bối cảnh pháp lý.

5.2. Tác động của công nghệ đến tâm lý học trong xét xử

Công nghệ mới sẽ tạo ra nhiều cơ hội để nghiên cứu tâm lý trong xét xử hình sự. Việc sử dụng công nghệ sẽ giúp thu thập dữ liệu nhanh chóng và chính xác hơn, từ đó nâng cao chất lượng xét xử.

Nội dung chính

Khám Phá Khía Cạnh Tâm Lý Trong Hoạt Động Xét Xử Sơ Thẩm Vụ Án Hình Sự: Lý Luận Và Thực Tiễn

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Core Research Question): Cấu trúc tâm lý học tư pháp và các diễn biến tâm lý của những chủ thể tiến hành tố tụng (Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên) cùng người tham gia tố tụng (Bị cáo, Bị hại, Người làm chứng, Luật sư) vận hành như thế nào trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự nhằm bảo đảm phán quyết công minh, khách quan và không làm oan sai?
• Khái quát phương pháp luận (Methodology Snapshot): Công trình kết hợp phương pháp luận liên ngành giữa Tâm lý học tư pháp (Forensic/Legal Psychology) và Luật Tố tụng hình sự; sử dụng phương pháp phân tích cấu trúc chức năng tâm lý, nghiên cứu tình huống điển hình (case study analysis) và đối chiếu thực chứng tại các phiên tòa hình sự sơ thẩm tại Việt Nam.
• Phát hiện chính (Key Findings):
  1. Hoạt động xét xử sơ thẩm được định hình bởi 6 chức năng tâm lý cốt lõi: nhận thức, thiết kế, giáo dục, giao tiếp, tổ chức và chứng nhận — trong đó hoạt động thiết kế (lập mô hình, ra phán quyết) giữ vai trò trung tâm thay vì hoạt động nhận thức đơn thuần như ở giai đoạn điều tra.
  2. Hệ thống hóa ba chiến thuật xét hỏi tâm lý (cơ bản, xét hỏi chéo, xét hỏi bàn cờ) và cơ chế giải mã hai hình thái khai man (chủ động và thụ động).
  3. Làm sáng tỏ hiện tượng bão hòa cảm xúc cùng phản ứng đấu trí tâm lý phức tạp của bị cáo trước áp lực thẩm vấn và tranh tụng công khai.
• Hàm ý thực tiễn (Implications): Cung cấp cơ sở khoa học để tối ưu hóa kỹ năng điều hành phiên tòa cho Thẩm phán, nâng cao hiệu quả tranh tụng cho Luật sư/Kiểm sát viên, hiện thực hóa nguyên tắc “trọng chứng hơn trọng cung” và bảo vệ tối đa quyền con người trong tiến trình cải cách tư pháp.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

Trong khoa học pháp lý truyền thống, hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự thường được tiếp cận chủ yếu dưới lăng kính quy phạm pháp luật thuần túy và trình tự thủ tục tố tụng. Tuy nhiên, phiên tòa hình sự về bản chất là một môi trường tương tác xã hội - tâm lý đặc biệt gay cấn, nơi tập trung xung đột lợi ích sâu sắc và diễn ra sự va chạm trực tiếp giữa các trạng thái tâm lý phức tạp của con người.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) đặt ra là: Việc thiếu hụt các khung phân tích tâm lý học ứng dụng chuyên sâu cho giai đoạn xét xử sơ thẩm dễ dẫn đến xu hướng "án tại hồ sơ", Thẩm phán bị chi phối bởi định kiến nhận thức (cognitive bias) hoặc rơi vào bẫy tâm lý từ kết luận điều tra sơ bộ.

Nghiên cứu mang tính thời sự và cấp thiết cao trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh cải cách tư pháp theo tinh thần Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Việc chuyển dịch từ mô hình tố tụng thẩm vấn sang mô hình kết hợp tranh tụng dân chủ đòi hỏi Tòa án phải đóng vai trò là trọng tài khách quan, độc lập, đánh giá toàn diện chứng cứ tại phiên tòa công khai. Phân tích khía cạnh tâm lý giúp các cơ quan tiến hành tố tụng không chỉ nắm bắt sự thật khách quan thông qua ngôn ngữ mà còn qua vi nét mặt, cử chỉ, cảm xúc và động cơ hành vi, từ đó hạn chế tối đa nguy cơ oan sai và bỏ lọt tội phạm.

---

Phương pháp tiếp cận và cơ sở dữ liệu (Methodology & Approach)

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận chặt chẽ của Tâm lý học tư pháp thực nghiệm và Lý luận tố tụng hình sự hiện đại:

• Thiết kế nghiên cứu (Research Design): Tiếp cận phân tích cấu trúc hệ thống (systemic-structural approach). Phiên tòa sơ thẩm được phân tách thành các thành tố tâm lý liên kết chặt chẽ nhằm làm rõ tương tác qua lại giữa các chủ thể tố tụng.
• Phương pháp thu thập dữ liệu (Data Collection):
  • Tài liệu lý luận: Khảo cứu các công trình kinh điển về tâm lý học tư pháp của các học giả quốc tế (như A. Dulov, I. Shikhanov, A. Redlich) kết hợp giáo trình chuyên khảo của Đại học Luật Hà Nội.
  • Thực tiễn xét xử: Khảo sát các bản án, biên bản phiên tòa sơ thẩm, dữ liệu ghi âm/ghi hình công khai từ thực tiễn xét xử các đại án hình sự (điển hình như vụ án Đinh Công Tráng phạm tội "Giết người" và "Trộm cắp tài sản" tại Hưng Yên; vụ án xét xử lưu động về tội "Làm nhục người khác" tại Bắc Ninh).
• Kỹ thuật phân tích (Analysis Techniques):
  • Phân tích hành vi & nhận thức (Behavioral & Cognitive Analysis): Giải mã diễn biến tâm lý, sự căng thẳng tư duy và hiện tượng bão hòa cảm xúc của các đương sự.
  • Đối chiếu chéo (Triangulation): So sánh mức độ tương thích giữa lời khai giai đoạn điều tra với lời khai trực tiếp tại phiên tòa và hệ thống chứng cứ vật chất khách quan.
• Độ giá trị và độ tin cậy (Validity & Reliability): Nghiên cứu trải qua quá trình phản biện khoa học độc lập nghiêm ngặt tại Hội thảo khoa học cấp Khoa - Đại học Luật Hà Nội (12/11/2021), bảo đảm tính chuẩn xác về lý luận và giá trị kiểm chứng thực tiễn.

---

Phát hiện nghiên cứu chính (Major Findings)

1. Xác lập mô hình 6 chức năng cấu trúc tâm lý trong xét xử sơ thẩm

Nghiên cứu chỉ rõ hoạt động xét xử của Hội đồng xét xử (HĐXX) là một dạng hoạt động tâm lý xã hội tổng hợp, bao gồm 6 thành tố có quan hệ biện chứng:

Cấu trúc tâm lý phiên tòa = Nhận thức + Thiết kế + Giáo dục + Giao tiếp + Tổ chức + Chứng nhận

Khác biệt căn bản so với giai đoạn điều tra (nơi hoạt động nhận thức là chủ yếu), tại phiên tòa sơ thẩm, hoạt động thiết kế giữ vai trò trọng tâm. Hoạt động thiết kế bao gồm: dự đoán diễn biến phiên tòa, lập kế hoạch thẩm vấn/tranh luận, và ra quyết định (tuyên án). HĐXX không được phụ thuộc máy móc vào hồ sơ điều tra mà phải thiết lập "sự hoài nghi khoa học" để thử nghiệm lại toàn bộ mô hình vụ án.

2. Phân loại 3 chiến thuật xét hỏi và cơ chế bóc trần lời khai gian dối

Nghiên cứu hệ thống hóa các phương thức tương tác tâm lý trong xét hỏi tại tòa:

• Xét hỏi cơ bản: Thiết lập khung thông tin nền tảng về từng tình tiết và tội danh.
• Xét hỏi chéo (Cross-examination): Các bên liên tục đặt câu hỏi nhằm kiểm tra tính nhất quán, làm bộc lộ mâu thuẫn hoặc củng cố điểm nghi vấn trong lời khai.
• Xét hỏi bàn cờ: Đồng thời đặt câu hỏi đối chất giữa nhiều chủ thể (bị cáo, bị hại, người làm chứng, giám định viên) để xác nhận hoặc phủ định một sự kiện.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vạch rõ hai dạng khai báo gian dối: thụ động (im lặng, che giấu) và chủ động (bịa đặt tình tiết ngoại phạm, ngụy tạo lời khai). Lời khai gian dối thường bộc lộ qua sự nghèo nàn về cảm xúc tự nhiên, sự gượng ép trong ngôn ngữ, thiếu khả năng chi tiết hóa bối cảnh không gian/thời gian và phản ứng né tránh câu hỏi trực diện.

3. Diễn biến tâm lý bị cáo và hiện tượng "bão hòa cảm xúc"

Tâm lý bị cáo biến đổi rõ rệt qua các giai đoạn tố tụng:

• Khi chuyển từ tư cách bị can sang bị cáo, nhận thức của họ mang tính chủ động và phòng vệ cao hơn do đã nắm rõ các chứng cứ buộc tội trong cáo trạng.
• Trạng thái bão hòa cảm xúc (emotional saturation) xuất hiện khi căng thẳng tâm lý kéo dài quá mức kết hợp với áp lực truyền thông, sự hiện diện của thân nhân và người bị hại. Khi rơi vào trạng thái này, bị cáo phản ứng máy móc, tư duy kém nhạy bén, dẫn đến lúng túng hoặc mất khả năng tự bào chữa mạch lạc.
• Với bị cáo có kiến thức pháp luật (điển hình như trường hợp Đinh Công Tráng), diễn biến tâm lý là một quá trình "đấu trí tư duy cao độ": bình tĩnh ứng phó, tận dụng sơ hở tố tụng, đưa ra lập luận ngoại phạm có vẻ logic nhưng dễ bộc lộ mâu thuẫn khi đối diện với các giám định khoa học khách quan (ADN, giám biệt hơi người).

4. Rào cản tâm lý trong hoạt động tranh tụng của Luật sư và Kiểm sát viên

Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt động tranh tụng chỉ đạt hiệu quả tối ưu khi các bên vượt qua các rào cản tâm lý nghề nghiệp:

• Tình trạng "mất lửa" của Luật sư khi bị HĐXX ngắt lời thiếu căn cứ hoặc khi đại diện Viện kiểm sát đối đáp mang tính hình thức.
• Áp lực đối với Thẩm phán chủ tọa trong việc duy trì phong cách lãnh đạo dân chủ, tôn trọng tính độc lập của các Hội thẩm nhân dân và không để định kiến cá nhân chi phối phán quyết.

---

Đóng góp khoa học và giá trị ứng dụng (Scientific & Practical Contributions)

Trụ cột	Đóng góp cụ thể
Đóng góp Lý luận (Theoretical)	Bổ sung và hoàn thiện hệ thống lý luận Tâm lý học tư pháp tại Việt Nam; phân định ranh giới và mối quan hệ biện chứng giữa hoạt động nhận thức điều tra và hoạt động thiết kế phán quyết của Tòa án.
Đổi mới Phương pháp (Methodological)	Cung cấp khung phân tích tâm lý học hành vi ứng dụng trong phòng xử án; chuẩn hóa kỹ thuật xét hỏi chéo và giải mã ngôn ngữ phi ngôn ngữ (non-verbal cues).
Ứng dụng Thực tiễn (Practical)	Trang bị cho Thẩm phán bộ kỹ năng điều khiển phiên tòa khoa học; giúp Luật sư và Kiểm sát viên xây dựng chiến lược tranh tụng thuyết phục; hướng dẫn phương pháp tiếp xúc tâm lý đặc thù đối với người dưới 18 tuổi.
Hàm ý Chính sách (Policy)	Làm luận cứ khoa học phục vụ hoàn thiện các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự về thủ tục tranh tụng, ghi âm/ghi hình phiên tòa và bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội.

---

Đối tượng quan tâm và giá trị mang lại (Target Audience & Benefits)

• Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Tòa án: Nâng cao kỹ năng tổ chức phiên tòa, nhận diện bẫy tâm lý chủ quan, kiểm soát xung đột trong phòng xử án và đưa ra phán quyết độc lập, thấu tình đạt lý.
• Kiểm sát viên: Nắm vững nghệ thuật xét hỏi và kỹ năng đối đáp linh hoạt; chủ động điều chỉnh dự thảo luận tội sát với diễn biến tâm lý thực tế tại phiên tòa thay vì phụ thuộc cứng nhắc vào đề cương chuẩn bị trước.
• Luật sư và Giới bào chữa: Hoàn thiện kỹ năng giải tỏa rào cản tâm lý tự thân, nghệ thuật đặt câu hỏi khai thác chứng cứ gỡ tội và kỹ năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ một cách chuyên nghiệp.
• Các nhà nghiên cứu, Giảng viên và Học viên ngành Luật/Tâm lý học: Tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu liên ngành Luật học – Tâm lý học tư pháp.

---

Câu hỏi thường gặp (Frequently Asked Questions)

1. Khám phá quan trọng nhất của nghiên cứu này là gì?

Điểm cốt lõi là việc xác định hoạt động thiết kế (dự đoán, lập kế hoạch và ra phán quyết) mới chính là trung tâm tâm lý của hoạt động xét xử sơ thẩm, đồng thời chứng minh rằng bản án công minh chỉ có thể đạt được khi HĐXX độc lập tư duy, thực hiện "sự hoài nghi khoa học" đối với tài liệu điều tra và đánh giá chứng cứ trực tiếp, toàn diện tại phiên tòa.

2. Điểm đặc thù trong phương pháp tiếp cận tâm lý học tư pháp ở đây là gì?

Nghiên cứu không nhìn nhận phiên tòa như một chuỗi thủ tục tố tụng khô cứng, mà tiếp cận nó như một hệ thống giao tiếp tâm lý đa chiều (chiều dọc giữa Thẩm phán với các bên; chiều ngang giữa Kiểm sát viên và Luật sư, giữa các Thẩm phán và Hội thẩm). Qua đó, phân tích sâu sắc các yếu tố tâm lý vô thức, sự bão hòa cảm xúc và hành vi đối kháng.

3. Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng chung cho mọi vụ án hình sự không?

Các quy luật tâm lý cơ bản (cấu trúc 6 chức năng, chiến thuật xét hỏi) có giá trị phổ quát cao. Tuy nhiên, khi ứng dụng vào từng vụ án cụ thể, người tiến hành tố tụng cần cá thể hóa theo đặc điểm nhân thân của bị cáo (trình độ học vấn, độ tuổi, tiền án tiền sự, đặc điểm tâm lý lứa tuổi người dưới 18 tuổi).

4. Đâu là định hướng nghiên cứu tiếp theo từ công trình này?

Mở rộng nghiên cứu sang tâm lý học tư pháp trong giai đoạn xét xử phúc thẩm, giám đốc thẩm; ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và khoa học thần kinh (neuroscience) trong việc hỗ trợ nhận diện vi biểu cảm và phân tích hành vi tại phiên tòa.

5. Ứng dụng thực tiễn lớn nhất của nghiên cứu đối với công tác phòng chống oan sai là gì?

Nghiên cứu cung cấp kỹ thuật bóc tách lời khai giả dối thông qua xét hỏi chéo và đối chất bàn cờ, giúp người xử án không bị phụ thuộc vào lời nhận tội đơn thuần ("trọng chứng hơn trọng cung"), từ đó triệt tiêu nguy cơ bức cung, mớm cung từ giai đoạn trước biến thành án oan tại tòa.

---

Kết luận (Conclusion)

Công trình nghiên cứu về khía cạnh tâm lý trong hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là một đóng góp học thuật và thực tiễn giá trị cho nền khoa học pháp lý Việt Nam. Bằng việc làm sáng tỏ cấu trúc tâm lý đa tầng và các quy luật tương tác hành vi tại phiên tòa, nghiên cứu khẳng định rằng việc nâng cao năng lực tâm lý học tư pháp cho đội ngũ Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư là điều kiện tiên quyết để xây dựng một nền tư pháp văn minh, dân chủ và thượng tôn pháp luật.

Các cơ quan tư pháp và cơ sở đào tạo luật cần tiếp tục đẩy mạnh việc tích hợp kỹ năng tâm lý học ứng dụng vào chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên môn, góp phần hiện thực hóa mục tiêu bảo vệ công lý và quyền con người trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI HỘI THẢO KHOA HOC CAP KHOA (Tat cả các bài đăng déu được phản biện độc lập) HÀ NỘI, NGÀY 12 THÁNG 11 NĂM 2021 MỤC LỤC KỶ YÊU HỘI THẢO Khia cạnh tâm lí trong hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự - lí luận và thực tiễn STT CHUYEN DE TRA NG | Cấu trúc tâm lý của hoạt động xét xử sơ thâm vụ án hình sự 3 PGS. Đặng Thanh Nga - Trường ĐH Luật HN 2. Những khía cạnh tâm ly trong xét hỏi tại phiên toà hình sự sơ thâm 12 PGS. Đặng Thanh Nga - Trường ĐH Luật HN 3.

| Tâm lý của kiêm sát viên khi tham gia phiên tòa xét xử sơ thầm vụ án hình sự ce) TS. Tran Thi Thanh Dai hoc Kiểm sát Hà Nội 4 | Khia cạnh tâm lý trong hoạt động tranh tung của luật su tại phiên tòa xét xử sơ|_ 33 thấm vu án hình su ThS. Phan Kiều Hạnh - Truong ĐH Luật Hà Nội 5. | Đặc điểm tâm lý của bị cáo tại phiên tòa xét xử sơ thâm vụ án hình sự 44 PGS.

Đặng Thị Van - Trường ĐH Luật Hà Nội 6. | Đặc điểm tâm lý của bị hại tại phiên tòa xét xử sơ thâm các vụ án hình sự 54 PGS. Đặng Thị Vân - Tran Thị Hong — TAND. TP Hà Nội 7.

| Đặc điêm tâm lý của bị hại trong những vụ án mua bán người tại phiên tòa 63 TS. Nguyễn Đắc Tuân- Trường ĐH Luật Hà Nội 8. | Loi khai của người làm chứng tại phiên tòa xét xử sơ thâm vụ án hình sự nhìn từ 1 góc độ tâm ly học TS. Chu Văn Đức - Truong ĐH Luật Hà Nội 9.

| Oan sai trong xét xử vụ án hình sự nhìn từ góc độ tâm lý học 84 ThS. Nguyễn Thi Hà - Truong ĐH Luật Hà Nội CÁU TRÚC TÂM LÝ CỦA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ SƠ THAM VU AN HÌNH SỰ PGS. Đặng Thanh Nga Trưởng Đại học Luật Hà Nội Tóm tat: Bài viết tập trung làm rõ đặc điểm đặc thù của các chức năng tâm lý tạo nên cấu trúc tâm ly của hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, đó là hoạt động nhận thức, hoạt động thiết kế, hoạt động giáo dục, hoạt động tổ chức và hoạt động chứng nhận. Từ khoá: Cầu trúc tâm lý; hoạt động xét xử; hình sự.

ĐẶT VAN DE Hoạt động xét xử sơ thâm vụ án hình sự là hoạt động tư duy tích cực của Hội đồng xét xử. Trong hoạt động xét xử, Tham phán, Hội thắm nhân dân hoàn toàn không bị phụ thuộc vào các chứng cứ đã được thu thập trong quá trình điều tra, mà cần áp dụng các biện pháp dé xem xét, đánh giá tính khách quan của các chứng cứ đó và thu thập các chứng cứ mới, bố sung cho những thiếu sót của Cơ quan điều tra. Hội đồng xét xử không phụ thuộc vào việc buộc tội trong kết luận điều tra, mà căn cứ vào kết quả của phiên toà có thé thay đổi việc buộc tội và ra quyết định đối với vụ án. Hội đồng xét xử cũng không bị phụ thuộc vào việc buộc tội của Viện kiểm sát mà tiễn hành xem xét, đánh giá vụ án một cách độc lập toàn diện và khách quan.

Từ đó, Hội đồng xét xử có thể đưa ra được bản án, quyết định một cách khách quan, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. Tu góc độ tâm lý, hoạt động xét xử sơ thâm vụ án hình sự có nhiều đặc điểm giống với hoạt động điều tra vụ án hình sự, đều là một dạng hoạt động tâm lý xã hội, được cấu trúc bởi các thành tô nhận thức, thiết kế, giáo dục, giao tiếp, tổ chức và chứng nhận. Tuy nhiên, sự kết hợp của các thành tố này có tinh đặc thù. Trong bài viết này, tác giả xin đề cập đến cấu trúc tâm lý của hoạt động xét xử sơ thâm vụ án hình sự.

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 2. Hoạt động nhận thức trong xét xử sơ thẩm vu án hình sự 2. Khái niệm hoạt động nhận thức, mục dich và các giai doan của hoạt động nhận thức trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Hoạt động nhận thức là quá trình tâm lý phản ánh hiện thực khách quan và bản thân con người thông qua các cơ quan cảm giác và dựa trên những hiểu biết vốn liếng kinh nghiệm đã có của bản than, Trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, hoạt động nhận thức là cơ bản và chủ yếu, thì đến giai đoạn xét xử vụ án hình sự, hoạt động thiết kế lại là cơ bản và chủ yeu. Vi muc dich cuối cùng ma giai đoạn xét xử hướng tới là đưa ra được bảnán va quyết định về vụ án chính xác, đúng pháp luật.

Dé đạt được mục đích này, Hội đồng xét phải thông qua hoạt động thiết kế là chủ yếu. Tuy nhiên, Hội đồng xét xử chỉ có thể thực hiện hoạt động thiết kế sau 0 Đặng Thanh Nga (Chủ biên), Gido trinh Tam lý học tu pháp, Nxb Tư pháp, 2019, tr. khi đã thực hiện hoạt động nhận thức trên cơ sở xem xét, đánh giá các chứng cứ đã được Cơ quan điều tra thu thập. Mục đích chính của hoạt động nhận thức trong giai đoạn xét xử là tiếp nhận các chứng cứ dé thực hiện hoạt động thiết kế.

Thông qua hoạt nhận thức trong giai đoạn xét xử sơ thâm vụ án hình sự, Hội đồng xét xử có thể đạt được các mục đích sau đây: - Xác minh, thu thập, bô sung các chứng cứ liên quan đến vụ án; - Phân tích, đánh giá các chứng cứ để làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án; - Tìm hiểu thái độ, hành vi xử sự của bị cáo, bị hại, người làm chứng và của những người tham tố tụng khác; - Nắm bắt đặc điểm tâm lý của bị cáo, bị hại, người làm chứng và của những người tham tố tụng khác; - Đưa ra các cách thức, phương pháp tác động tâm lý đến bị cáo, bị hại, người làm chứng và của những người tham tổ tụng khác. Dé dat được các mục đích trên, đòi hỏi Hội đồng xét xử cần tiến hành hoạt động nhận thức thông qua các giai đoạn: Giai đoạn 1. Hội đồng xét xử tri giác các sự việc, sự kiện liên quan đến vụ án bằng các giác quan; giai đoạn 2. Hội đồng xét xử thiết lập và tìm ra các cách thức phương hướng xác minh, thu thập, bổ sung các chứng cứ liên quan đến vụ án; giai đoạn 3.

Hội đồng xét xử xây dựng mô hình tư duy năng động về vụ án đã xảy ra trên cơ sở các chứng cứ buộc tội cũng như gỡ tội đã được xác minh đầy đủ, khách quan tại phiên toà. Đặc điểm của hoạt động nhận thức trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Đặc điểm của hoạt nhận thức trong xét xử vụ án hình sự biểu hiện ở chỗ tài liệu của Cơ quan điều tra giúp cho Hội đồng xét xử hình dung được mô hình vụ án. Trên cơ sở tài liệu này, Hội đồng xét xu co thé nhận thức các tình tiết của vụ án một cách dé dang hơn. Tuy nhiên, Hội đồng xét xử cần coi mô hình này chỉ là khả năng có thể xảy ra chứ chưa được khăng định một cách chắc chăn.

Bởi vì, kết luận của Cơ quan điều tra mới chỉ mang tính chất sơ bộ, nó có thé thay đôi vì những lý do khác nhau như có sự thay đối lời khai của người làm chứng, bị hại, bị cáo, sự thiếu sót của Điều tra viên. Chính vì vậy, đòi hỏi Hội đồng xét xử phải có sự độc lập khi xem xét, đánh giá các chứng của vụ án và nhất thiết phải xác minh, kiêm tra lại mô hình này tại phiên tòa một cách toàn diện, công khai, khách quan, đúng pháp luật. Hoạt động nhận thức của Cơ quan điều tra tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xét xử của Toà án, đồng thời không làm giảm đi tầm quan trọng và trách nhiệm của Toà án đối với việc xác minh, thu thập các chứng cứ của vụ án. Xét hỏi về các chứng cứ của vụ án là giai đoạn quan trọng và độc lập trong hoạt động xét xử được tiến hành theo nguyên tắc công khai, bằng lời nói và trực tiếp.

Đây chính là yêu tố tìm kiếm của hoạt động nhận thức. Mặc dù phần công việc này cần được thực hiện ở giai đoạn điều tra, nhưng theo quy định của pháp luật tố tụng thì Toà án không bị tước quyền này, thậm chi còn có nghĩa vụ bố sung chứng cứ, theo quy định tại khoản 6 Điều 252 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015: “Trưởng hop Toà án đã yêu cau Viện kiểm sát bồ sung chứng cứ nhưng Viện kiểm sát không bồ sung được thì Toà án có thể tiễn hành xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ để giải quyết vụ an”. Đối với hội đồng xét xử điều quan trọng không chỉ là dé nghiên cứu các chứng cứ của vụ án, cũng nhưng đặt ra các giả thuyết khác có thê xảy ra, lý giải các sự việc mà điều tra viên đã chưa cân nhắc đến hay đơn giản là đã bỏ qua. Mà điều quan trọng là đòi hỏi hội đồng xét xử phải có sự hoài nghi về giả thuyết của cơ quan điều tra, thử nghiệm lại tính chắc chắn và xác thực của nó thì mới có thê xác minh được sự thật khách quan của vụ án.

Hoạt động nhận thức của Tòaán không chỉ hướng đến nghiên cứu các chứng cứ mà còn nghiên cứu cả các nguôn chứng cứ. Tại Tòa án, phân lớn thông tin được thu thập thông qua lời khai của bi cáo, người làm chứng, bi hại và những người khác. Thông qua cách khai báo của họ về các tình tiệt của vụ án, có thê đánh giá được bản chat của sự việc, hoặc thu thập được các thông tin cân thiệt từ thái độ cảm xúc của họ. Hội đông xét xử cân phải bình tinh, sáng suôt trước những tac động từ bên ngoài, phải nhận biệt được những tình huông ngụy trang, giả tạo hoặc khai man của bị cáo, người làm chứng và những người khác.

Bên cạnh đó, cân phải chú ý đên những kinh nghiệm xã hội của họ. Thông qua ngôn ngữ của họ, Hội đông xét xử có thê đánh giá được thái độ của họ, mục đích mà họ đặt ra. Đê phân tích tâm ly tại phiên tòa, đòi hỏi Hội đông xét xử không chỉ có hiệu biệt sâu sac ve pháp luật, ma còn phải có hiệu biệt vê tâm ly con người, hiệu biết vê các quy luật của hoạt động nhận thức.