Trách nhiệm pháp lý của nhà nước ở Việt Nam: Phân tích lý luận và thực tiễn

Bài viết phân tích trách nhiệm pháp lý của Nhà nước tại Việt Nam, đề cập vấn đề lý luận và thực tiễn, phục vụ nghiên cứu khoa học cấp trường.

• Tác giả: Lê Đình Doanh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Minh Đoan
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Pháp lý
• Đề tài: Nghiên cứu trách nhiệm pháp lý của nhà nước tại Việt Nam: Lý luận và thực tiễn
• Loại tài liệu: Đề tài nghiên cứu khoa học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. PHẦN BÁO CÁO TỔNG QUAN
• 1.1. MỞ ĐẦU
• 1.2. Khái quát về trách nhiệm pháp lý của nhà nước
• 1.3. Các loại trách nhiệm pháp lý và thực tiễn áp dụng ở Việt Nam
• 1.4. Nâng cao hiệu quả trách nhiệm pháp lý của nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• 2. PHẦN CÁC BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ
• 2.1. Cơ sở lý luận về trách nhiệm pháp lý của nhà nước
• 2.2. Những nhân tố có ảnh hưởng đến việc quy định và truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với nhà nước
• 2.3. Trách nhiệm hiến pháp của nhà nước ở Việt Nam
• 2.4. Trách nhiệm hành chính của nhà nước ở Việt Nam
• 2.5. Trách nhiệm kỷ luật của nhà nước ở Việt Nam
• 2.6. Trách nhiệm dân sự của nhà nước ở Việt Nam
• 2.7. Trách nhiệm bồi thường của nhà nước ở Việt Nam
• 2.8. Trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ ở Việt Nam
• 2.9. Trách nhiệm hình sự của cán bộ, công chức, viên chức nhà nước ở Việt Nam
• 2.10. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 2.11. Trách nhiệm pháp lý quốc tế của quốc gia
• 2.12. Những yêu cầu, đòi hỏi của việc xây dựng nhà nước pháp quyền đối với trách nhiệm pháp lý của nhà nước và những giải pháp nâng cao hiệu quả trách nhiệm pháp lý của nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát về trách nhiệm pháp lý của nhà nước

Trách nhiệm pháp lý của nhà nước là một vấn đề phức tạp, liên quan đến việc nhà nước phải chịu hậu quả pháp lý khi vi phạm pháp luật. Trách nhiệm pháp lý này bao gồm cả nghĩa tích cực (thực hiện yêu cầu pháp luật) và nghĩa tiêu cực (gánh chịu hậu quả bất lợi). Trong phạm vi nghiên cứu, trọng tâm là trách nhiệm pháp lý theo nghĩa tiêu cực, khi nhà nước, cơ quan, hoặc nhân viên nhà nước vi phạm pháp luật. Trách nhiệm pháp lý của nhà nước xuất hiện khi có hành vi vi phạm pháp luật và được quy định chặt chẽ trong hệ thống pháp luật. Đặc điểm của trách nhiệm pháp lý nhà nước bao gồm việc gắn liền với quy định pháp luật, chỉ xuất hiện khi có vi phạm, và liên quan đến các chủ thể như nhà nước, cơ quan, và nhân viên nhà nước.

1.1. Khái niệm và đặc điểm

Trách nhiệm pháp lý của nhà nước được hiểu là nghĩa vụ phải gánh chịu hậu quả pháp lý bất lợi khi vi phạm pháp luật. Đặc điểm chính của trách nhiệm pháp lý nhà nước là gắn liền với quy định pháp luật, chỉ xuất hiện khi có vi phạm, và liên quan đến các chủ thể như nhà nước, cơ quan, và nhân viên nhà nước. Trách nhiệm pháp lý này cũng bao gồm việc bồi thường thiệt hại và trừng phạt các hành vi vi phạm pháp luật.

1.2. Mục đích và ý nghĩa

Mục đích của việc quy định và truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với nhà nước là bảo vệ trật tự pháp luật, bảo vệ quyền lợi của nhân dân, và đảm bảo sự công bằng trong xã hội. Trách nhiệm pháp lý giúp nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của các cơ quan và nhân viên nhà nước, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để xử lý các vi phạm.

II. Các loại trách nhiệm pháp lý và thực tiễn áp dụng

Trách nhiệm pháp lý của nhà nước được phân loại thành nhiều dạng, bao gồm trách nhiệm hiến pháp, trách nhiệm hành chính, trách nhiệm dân sự, và trách nhiệm hình sự. Mỗi loại trách nhiệm pháp lý có đặc điểm và quy trình truy cứu riêng, phù hợp với tính chất của hành vi vi phạm. Thực tiễn áp dụng các loại trách nhiệm pháp lý này tại Việt Nam cho thấy nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc truy cứu trách nhiệm đối với các cơ quan và nhân viên nhà nước.

2.1. Trách nhiệm hiến pháp

Trách nhiệm hiến pháp liên quan đến việc nhà nước và các cơ quan nhà nước phải tuân thủ các quy định của Hiến pháp. Thực tiễn áp dụng tại Việt Nam cho thấy việc truy cứu trách nhiệm hiến pháp còn hạn chế, do thiếu cơ chế pháp lý cụ thể và sự phức tạp trong việc xác định vi phạm.

2.2. Trách nhiệm hành chính

Trách nhiệm hành chính áp dụng khi các cơ quan hoặc nhân viên nhà nước vi phạm các quy định hành chính. Thực tiễn áp dụng tại Việt Nam cho thấy việc truy cứu trách nhiệm hành chính thường gặp khó khăn do sự thiếu minh bạch và sự bao che giữa các cơ quan.

III. Nâng cao hiệu quả trách nhiệm pháp lý của nhà nước

Để nâng cao hiệu quả trách nhiệm pháp lý của nhà nước, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường tính minh bạch trong quản lý nhà nước, và đẩy mạnh việc truy cứu trách nhiệm đối với các vi phạm. Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy cần có các giải pháp cụ thể để đảm bảo trách nhiệm pháp lý được thực thi một cách công bằng và hiệu quả.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật

Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật là yếu tố quan trọng để nâng cao trách nhiệm pháp lý của nhà nước. Cần xây dựng các quy định pháp luật rõ ràng, cụ thể, và phù hợp với thực tiễn, đặc biệt là trong việc quy định trách nhiệm đối với các cơ quan và nhân viên nhà nước.

3.2. Tăng cường tính minh bạch

Tăng cường tính minh bạch trong quản lý nhà nước là giải pháp quan trọng để đảm bảo trách nhiệm pháp lý được thực thi hiệu quả. Cần đẩy mạnh việc công khai thông tin và tạo cơ chế giám sát độc lập đối với các hoạt động của nhà nước.

Nội dung chính

Nghiên cứu Trách nhiệm Pháp lý của Nhà nước ở Việt Nam: Một số vấn đề Lý luận và Thực tiễn

---

Tóm tắt nghiên cứu (Executive Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu chính (Research Questions): Bản chất pháp lý, cấu trúc các dạng thức và giới hạn của trách nhiệm pháp lý của Nhà nước (TNPLNN) trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam là gì? Những khoảng trống lý luận, rào cản thể chế và bất cập thực tiễn nào đang cản trở việc quy định và truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với bản thân Nhà nước, các cơ quan công quyền và đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức?
• Phương pháp tiếp cận (Methodology Snapshot): Đề tài kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng, phân tích quy phạm pháp luật thực định (Hiến pháp, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, Bộ luật Dân sự, Luật Cán bộ, công chức), luật học so sánh quốc tế cùng phương pháp điều tra xã hội học pháp luật và phỏng vấn chuyên sâu tại nhiều địa phương ở Việt Nam.
• Phát hiện then chốt (Key Findings): Công trình xác lập khung lý luận toàn diện phân định TNPLNN theo hai chiều kích: nghĩa vụ tích cực và trách nhiệm gánh chịu hậu quả bất lợi (chiều tiêu cực). Nghiên cứu chỉ rõ tình trạng "trách nhiệm tập thể dẫn đến không ai chịu trách nhiệm", sự thiếu vắng cơ chế tài phán bảo hiến độc lập, rào cản tâm lý "giơ cao đánh khẽ" cùng những vướng mắc phức tạp trong việc thương lượng bồi thường nhà nước và truy thu trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ.
• Hàm ý thực tiễn (Implications): Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ cải cách tư pháp, hoàn thiện thể chế phân công và kiểm soát quyền lực nhà nước, sửa đổi các đạo luật trọng yếu về bồi thường công vụ và nâng cao kỷ cương liêm chính trong bộ máy hành chính.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

1. Hiện trạng tri thức và khoảng trống lý luận

Trong khoa học pháp lý truyền thống, trách nhiệm pháp lý thường được tiếp cận chủ yếu từ giác độ đối tượng chịu sự quản lý – tức nghĩa vụ của cá nhân, công dân và tổ chức tư nhân trước quyền lực công. Rất ít công trình đặt Nhà nước vào vị trí chủ thể phải gánh chịu hậu quả pháp lý bất lợi khi có hành vi sai trái hoặc gây thiệt hại. Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam phần lớn tiếp cận đơn lẻ theo từng phân ngành luật (dân sự, hành chính hoặc trách nhiệm vật chất công chức), chưa hình thành được một hệ thống lý luận tổng thể, đa tầng về TNPLNN gắn liền với bản chất quyền lực công.

2. Tính cấp thiết và bối cảnh chính trị - xã hội

Việt Nam đang trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Quyền lực nhà nước bắt nguồn từ nhân dân và được nhân dân ủy thác, đòi hỏi Nhà nước không chỉ nắm giữ quyền năng quản lý mà phải chịu trách nhiệm giải trình và gánh chịu trách nhiệm pháp lý nghiêm minh trước xã hội. Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã chỉ rõ các hiện tượng quan liêu, tham nhũng, lãng phí, kỷ cương không nghiêm và khâu tổ chức thực hiện yếu kém cần phải được khắc phục triệt để. Tồn tại thực tế nơi "quan xử theo lễ, dân chịu hình pháp" làm xói mòn niềm tin công lý.

3. Tác động tiềm năng

Nghiên cứu có ý nghĩa cốt lõi trong việc tái xác lập mối quan hệ bình đẳng giữa Nhà nước và công dân trước pháp luật. Việc làm rõ cơ chế quy định và truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với cơ quan, nhân viên nhà nước là điều kiện tiên quyết để bảo vệ quyền con người, quyền công dân, minh bạch hóa môi trường đầu tư kinh doanh và hạn chế sự tha hóa quyền lực công trong quá trình hội nhập quốc tế.

---

Phương pháp luận và cách tiếp cận (Methodology & Approach)

• Thiết kế nghiên cứu (Research Design): Đề tài mã số LH-2012-449/DHL-HN do PGS. Nguyễn Minh Đoan chủ nhiệm được tổ chức thành cấu trúc nghiên cứu tích hợp: từ Báo cáo tổng quan xác lập khung lý thuyết cốt lõi đến 12 báo cáo chuyên đề chuyên sâu đi sâu vào từng dạng thức trách nhiệm pháp lý độc lập.
• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Nghiên cứu văn bản và quy phạm (Doctrinal Legal Research): Rà soát có hệ thống các văn bản pháp luật từ Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992), Luật Cán bộ, công chức, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đến Bộ luật Dân sự và các văn bản quy định xử lý kỷ luật, hoàn trả tài sản.
  • Nghiên cứu so sánh pháp luật (Comparative Law): Phân tích các công trình luật học kinh điển quốc tế (Brownlie I., Higgins R., Fitzmaurice M., Gasparon P.) về trách nhiệm quốc gia trong luật quốc tế, tài phán Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ), giải quyết tranh chấp WTO và kinh nghiệm bồi thường nạn nhân tại Thụy Điển, Australia, Hoa Kỳ.
  • Điều tra thực nghiệm (Empirical Research): Sử dụng phương pháp phỏng vấn chuyên sâu và phiếu khảo sát thực tiễn tại nhiều địa bàn đại diện trên toàn quốc để đo lường thực trạng áp dụng chế tài, thái độ xã hội và các rào cản phi chính thức trong quá trình xử lý công chức vi phạm.
• Kỹ thuật phân tích & Độ tin cậy: Kết hợp phân tích logic quy phạm với phân tích định tính dữ liệu khảo sát. Các nhận định lý luận được kiểm chứng chéo qua thực tế xét xử, giải quyết khiếu nại tố cáo và các vụ việc bồi thường oan sai thực tế, bảo đảm tính giá trị khoa học (validity) và độ tin cậy thực tiễn (reliability).

---

Các phát hiện chính của nghiên cứu (Key Research Findings)

1. Phân định bản chất hai chiều và phân tầng chủ thể của TNPLNN

Nghiên cứu khẳng định TNPLNN bao gồm cả chiều tích cực (nghĩa vụ pháp lý chủ động phục vụ nhân dân, bảo đảm trật tự xã hội) và chiều tiêu cực (nghĩa vụ bắt buộc phải gánh chịu những hậu quả bất lợi, biện pháp cưỡng chế khi có vi phạm pháp luật). Chủ thể TNPLNN được cấu trúc theo 3 tầng rõ rệt:

• Bản thân Nhà nước (tư cách pháp nhân công quyền tối cao trước nhân dân và cộng đồng quốc tế);
• Các cơ quan trong bộ máy nhà nước (lập pháp, hành pháp, tư pháp);
• Đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trực tiếp thừa hành công vụ.

2. Sự thiếu hụt cơ chế tài phán bảo hiến và chế tài hiến pháp

Đề tài phát hiện một khoảng trống nghiêm trọng trong cơ chế thực thi Hiến pháp:

• Chưa tồn tại thiết chế kiểm tra tính hợp hiến độc lập (như Hội đồng Hiến pháp) để kiểm soát các văn bản luật do Quốc hội ban hành trước khi có hiệu lực.
• Quy định cử tri bãi nhiệm đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân khi "không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của nhân dân" (Điều 7 Hiến pháp 1992) hầu như bị tê liệt trên thực tế do thiếu vắng trình tự, thủ tục thi hành cụ thể.
• Thiếu quy định minh định hậu quả pháp lý trực tiếp của việc bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn.

3. Hiện tượng "Trách nhiệm tập thể" và cơ chế miễn trừ phi chính thức

Khảo sát thực tiễn chỉ ra nguyên nhân gốc rễ khiến hiệu lực truy cứu trách nhiệm công vụ đạt mức thấp:

• Bộ máy vận hành phổ biến theo chế độ hội đồng/hội nghị, quyết định theo đa số, dẫn đến hiện tượng chuyển hóa thành "trách nhiệm tập thể" – một dạng trách nhiệm vô hình, triệt tiêu trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu.
• Tình trạng "cả nể", bao che cục bộ nhằm "giữ uy tín cơ quan", kết hợp với nạn can thiệp phi chính thức ("thư tay", "điện thoại") làm sai lệch bản chất xử lý vi phạm, dẫn tới tình trạng xử phạt mang tính hình thức ("nghiêm túc rút kinh nghiệm", "tự kiểm điểm").

4. Bản chất kép của Trách nhiệm bồi thường nhà nước và Trách nhiệm hoàn trả

• Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước là một loại trách nhiệm dân sự đặc thù: Nhà nước đứng ra bồi thường trực tiếp cho cá nhân/tổ chức bị thiệt hại do hành vi trái luật của người thi hành công vụ trong hoạt động quản lý hành chính, tố tụng và thi hành án. Tuy nhiên, thủ tục thương lượng hiện hành còn đặt người dân vào thế yếu, mức bồi thường chưa thỏa đáng.
• Trách nhiệm hoàn trả là nghĩa vụ tài chính mang tính chất nội bộ - hành chính giữa người thi hành công vụ với Nhà nước (bồi hoàn lại khoản ngân sách Nhà nước đã chi trả). Nghiên cứu khẳng định người thi hành công vụ không phải bồi thường dân sự trực tiếp cho nạn nhân, tránh hiện tượng "hai lần bồi thường cho một hành vi", đồng thời tạo hành lang an tâm công vụ.

5. Áp lực chuẩn hóa từ pháp luật quốc tế và xu hướng xóa bỏ miễn trừ tuyệt đối

Quá trình hội nhập kinh tế toàn cầu và việc tham gia các điều ước quốc tế đa phương buộc Việt Nam phải tiếp cận các nguyên tắc pháp lý hiện đại: thu hẹp quyền miễn trừ tuyệt đối của quan chức, tăng cường minh bạch tài sản, tăng cường kiểm soát dòng tiền bất hợp pháp và tương trợ tư pháp quốc tế thông qua cơ chế Interpol nhằm ngăn ngừa quan chức vi phạm tẩu tán tài sản ra nước ngoài.

---

Đóng góp khoa học và giá trị học thuật (Scientific Contributions)

• Đóng góp lý luận: Đề tài là công trình nghiên cứu hệ thống và quy mô đầu tiên tại Việt Nam giải mã toàn diện phạm trù trách nhiệm pháp lý của Nhà nước. Công trình đã chuẩn hóa và phân định ranh giới rành mạch giữa 8 dạng thức trách nhiệm: Hiến pháp, Hành chính, Kỷ luật, Dân sự, Bồi thường nhà nước, Hoàn trả công vụ, Hình sự và Trách nhiệm quốc tế.
• Đổi mới phương pháp tiếp cận: Khắc phục lối nghiên cứu kinh viện thuần túy bằng cách tích hợp phân tích quy phạm với kiểm chứng xã hội học tư pháp, đặt việc kiểm soát quyền lực nhà nước trong mối quan hệ đa chiều với quyền lợi ích hợp pháp của công dân và doanh nghiệp.
• Giá trị ứng dụng chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn trực tiếp cho việc sửa đổi Hiến pháp năm 1992 (tiền đề cho việc ban hành Hiến pháp 2013), sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Luật Tố tụng hành chính và các quy chế về văn hóa công vụ, trách nhiệm giải trình của cán bộ lãnh đạo.

---

Đối tượng quan tâm và giá trị ứng dụng (Target Audience)

• Giới nghiên cứu học thuật, Giảng viên & Sinh viên Luật: Nguồn tài liệu tham khảo nền tảng cho công tác giảng dạy và nghiên cứu các học phần: Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Luật Hiến pháp, Luật Hành chính, Luật Dân sự và Khoa học quản lý công.
• Cơ quan hoạch định chính sách & Lập pháp (Quốc hội, Bộ Tư pháp, Ban Nội chính): Bộ công cụ tham chiếu tin cậy để thẩm định, xây dựng các dự án luật liên quan đến tổ chức bộ máy nhà nước, tài phán hành chính và phòng chống tham nhũng.
• Đội ngũ Thẩm phán, Kiểm sát viên, Cán bộ, Công chức công quyền: Cẩm nang pháp lý định hướng nhận thức rõ ranh giới quyền hạn, nghĩa vụ công vụ, các rủi ro pháp lý và trách nhiệm hoàn trả vật chất khi tác nghiệp chuyên môn.
• Luật sư, Doanh nghiệp và Công dân: Cung cấp cơ sở pháp lý vững chắc để thực hiện quyền khiếu nại, khởi kiện hành chính, yêu cầu bồi thường thiệt hại khi quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm bởi các quyết định hoặc hành vi hành chính trái luật.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện mang tính đột phá nhất của công trình nghiên cứu là gì?

Điểm đột phá là việc phá vỡ quan niệm truyền thống xem trách nhiệm pháp lý chỉ dành cho đối tượng bị quản lý, khẳng định Nhà nước là chủ thể bình đẳng chịu sự ràng buộc của pháp luật. Nghiên cứu đã hệ thống hóa hoàn chỉnh mô hình đa tầng về TNPLNN, chỉ ra bản chất của "trách nhiệm tập thể" đang là điểm nghẽn lớn nhất vô hiệu hóa trách nhiệm cá nhân trong bộ máy công quyền.

2. Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước và Trách nhiệm hoàn trả của công chức khác nhau như thế nào?

Hai trách nhiệm này có chủ thể và quan hệ pháp lý hoàn toàn khác biệt:

• Trách nhiệm bồi thường: Là quan hệ đối ngoại giữa Nhà nước (thay mặt công chức gây thiệt hại) với nạn nhân, giải quyết bồi thường toàn bộ thiệt hại vật chất và tinh thần theo thủ tục luật định.
• Trách nhiệm hoàn trả: Là quan hệ đối nội giữa Nhà nước với công chức có lỗi, buộc công chức phải nộp lại một khoản tiền vào ngân sách nhà nước theo quyết định hành chính, mang ý nghĩa giáo dục kỷ cương công vụ.

3. Tại sao việc truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với Nhà nước tại Việt Nam lại gặp nhiều khó khăn?

Do 4 rào cản chính: (1) Cơ chế ra quyết định tập thể làm mờ nhạt trách nhiệm cá nhân; (2) Tâm lý né nang, cục bộ, bao che vì sợ ảnh hưởng uy tín cơ quan; (3) Nạn can thiệp phi chính thức ("thư tay, điện thoại"); (4) Quy trình bãi nhiệm, khiếu kiện hành chính và thủ tục thương lượng bồi thường còn phức tạp, thiếu thiết chế bảo hiến độc lập.

4. Kết quả nghiên cứu có khả năng khái quát hóa và ứng dụng hiện nay không?

Hoàn toàn có giá trị khái quát cao. Khung lý luận và các giải pháp đề xuất không chỉ phản ánh đúng thực trạng giai đoạn nghiên cứu mà còn là nền tảng trực tiếp soi sáng các vấn đề cải cách thể chế, tinh gọn bộ máy, kiểm soát quyền lực và phòng chống tham nhũng, tiêu cực hiện nay.

5. Nghiên cứu đề xuất những bước đi tiếp theo nào để nâng cao hiệu quả TNPLNN?

Thành lập thiết chế bảo hiến phù hợp (như Hội đồng Hiến pháp); cụ thể hóa quy trình cử tri bãi nhiệm đại biểu dân cử; hoàn thiện cơ chế bỏ phiếu tín nhiệm tại Quốc hội; đơn giản hóa thủ tục bồi thường nhà nước; và quy định chặt chẽ trách nhiệm giải trình cá nhân của người đứng đầu cơ quan công quyền.

---

Kết luận (Conclusion)

Đề tài nghiên cứu khoa học "Trách nhiệm pháp lý của Nhà nước ở Việt Nam - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn" do PGS. Nguyễn Minh Đoan chủ nhiệm là một công trình khoa học công phu, có giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc. Bằng việc định danh rõ ràng các dạng thức trách nhiệm pháp lý của Nhà nước và mổ xẻ những rào cản thể chế, đề tài đã đặt nền móng lý luận vững chắc cho công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Trong giai đoạn đẩy mạnh cải cách tư pháp và hội nhập toàn cầu hiện nay, việc tiếp tục kế thừa, hiện thực hóa các luận điểm của công trình—đặc biệt là hoàn thiện cơ chế bảo hiến và minh bạch hóa trách nhiệm công vụ—chính là chìa khóa then chốt để xây dựng một nền quản trị quốc gia liêm chính, kiến tạo và phụng sự nhân dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BO T¯ PHAP TRUONG DAI HOC LUAT HA NOI DE TAI NGHIEN CUU KHOA HOC LH-2012-449/DHL-HN TRACH NHIEM PHAP LY CUA NHA NUOC O VIET NAM MOT SO VAN DE LY LUAN VA THUC TIEN CHỦ NHIEM DE TÀI: PGS. NGUYEN MINH DOAN | TRUNG TAM THONG TIN THY V | TR¯ỜNG ẠI HOC LUAT HA ! | PHÒNG ỌC _4£$— _—Í HÀ NỘI - 2012 LUC PHAN BAO CAO TONG QUAN DE TAI Mo dau po Khái quát về trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc t3 Các loại trách nhiệm pháp lý và thực tiễn áp dụng ở Việt Nam 11 WNh Nâng cao hiệu quả trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc ở Việt nam 28 hiện nay PHAN CAC BAO CÁO CHUYEN È Co sở lý luận về trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc 34 Những nhân tố có ảnh h°ởng ến việc quy ịnh và truy cứu trách 45 nhiệm pháp lý ối với nhà n°ớc 58 HNCOeW Trách nhiệm hiến pháp của nhà n°ớc ở Việt Nam Trách nhiệm hành chính của nhà n°ớc ở Việt Nam 68 Trách nhiệm kỷ luật của nhà n°ớc ở Việt Nam 94 Trách nhiệm dân sự của nhà n°ớc ở Việt Nam 105 Trách nhiệm bồi th°ờng của nhà n°ớc ở Việt Nam 119 Trách nhiệm hoàn trả của ng°ời thi hành công vụ ở Việt Nam 13] Trách nhiệm hình sự của cán bộ, công chức, viên chức nhà n°ớc 146 ở Việt Nam Trách nhiệm hình sự của pháp nhân 157 Trách nhiệm pháp lý quốc tế của quốc gia 170 Những yêu cầu, òi hỏi của việc xây dựng nhà n°ớc pháp quyên 188 ôi với trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc và những giải pháp nâng cao hiệu quả trách nhiệm pháp lý của Nhà n°ớc ở Việt Nam hiện nay Kêt quả khảo sát vê trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc ở một sô 201 ịa bàn của Việt nam hiên nay Danh mục tài liệu tham khảo 212 BO T¯ PHÁP TR¯ỜNG ẠI HỌC LUẠT HÀ NỌI DE TÀI NGHIÊN CUU KHOA HOC LH-2012-449/DHL-HN TRACH NHIEM PHAP LY CUA NHA NUOC O VIET NAM MOT SO VAN DE LY LUAN VA THUC TIEN CHU NHIEM DE TAI: PGS. NGUYEN MINH DOAN Những ng°ời thực hiện: 1. LE NG DOANH 2.

BUI THI DAO 3. NGUYEN MINH DOAN 4. TRAN NGOC DINH 5. VU THU HANH 6.

TRAN THI HIEN 7. CAO THI OANH 8. BUI XUAN PHAI 10. PHUNG TRUNG TAP 11.

NGUYEN TOAN THANG 12. NGUYEN THỊ THỦY HÀ NỘI - 2012 PHAN BAO CÁO TONG QUAN DE TÀI MỞ DAU 1. Tính cấp thiết của ề tài Trách nhiệm pháp lý là vấn ề phức tạp, trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc lại càng phức tạp h¡n. Trách nhiệm pháp lý gắn với pháp luật, do nhà n°ớc quy ịnh.

cho nên rất ít nhà n°ớc muốn quy ịnh trách nhiệm pháp lý ối với bản thân mình. Và nếu có quy ịnh trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc thì trong thực tiễn việc truy cứu cing rất khó khn. Các c¡ quan, nhân viên nhà n°ớc th°ờng tìm cách bao vệ, bao che cho nhau, chí it là cing né nang nhau khi ho vi phạm pháp luật. Do vay, họ th°ờng bó qua những lỗi cho nhau hoặc nếu có truy cứu cing chi là “gi¡ cao, ánh khé”.

Việc quy ịnh và truy cứu trách nhiệm pháp lý ối với nhà n°ớc ở Việt Nam giai doạn vừa qua là rất khó khn và ch°a thật sự hiệu quả. Vẫn còn có hiện t°ợng vi phạm pháp luật, nh°ng “quan thì xứ theo lễ. còn dân thì chịu hình pháp”. ánh giá tong quát về những yếu kém của ất n°ớc ại hội lần thứ XI Dang Cộng san Việt Nam ã chỉ rõ: “(ệ quan liêu, tham những, lãng phi, tội phạm, tệ nạn xã hội, suy thoái ạo ức, lối sống.

ch°a °ợc ngn chan, day lùi. Những hạn chế yếu kém ó có nguyên nhân khách quan, song */rực tiếp và quyết ịnh nhát vẫn là nguyên nhân chu quan: Công tác nghiên cứu lý luận, tông kết thực tiễn nhìn chung vẫn ch°a áp ứng °ợc yêu câu. kỳ luật, ky c°¡ng không nghiêm. Tô chức thực hiện van là khâu yeu.” Việt Nam ang trong quá trình xây dựng nhà n°ớc pháp quyên của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, òi hỏi phải củng cố trách nhiệm pháp ly của nhà n°ớc, nhất là trong mối quan hệ giữa nha n°ớc với cá nhân, với các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh.

Do vậy, việc nghiên cứu dé củng cố, nâng cao trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc ở n°ớc ta là van dé cấp thiết trong giai oạn hiện nay. Tình hình nghiên cứu Ở những góc ộ và khía cạnh nhất ịnh trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc ã °ợc nhiều học giả trong và ngoài n°ớc nghiên cứu. Có thể nêu ra một số công trình quan trọng sau ây: - Trong giáo trình Ly luận nhà n°ớc và pháp luật của các c¡ sở ào tạo luật nh° Dai học Luật Hà Nội, Khoa Luật ại học quốc gia Hà Nội. luôn dé cập tới những van dé lý luận về vi phạm pháp luật va trách nhiệm pháp lý nói chung nh° khái niệm, mục ích ý ngh)a việc truy cứu trách nhiệm pháp lý, cn cứ truy cứu trách nhiệm pháp lý.

và ly luận về các loại trách nhiệm nh° trách Dang Cộng san Việt Nam. Vn kiện ại hội dại biêều toàn quốc lần thứ XI. Nxb Chính trị quốc gia. ˆ ang Cong san Việt Nam.

nhiệm hình sự. trách nhiệm hành chính, trách nhiệm dân sy, trách nhiệm ky luật. trong những môn khoa học pháp lý chuyên ngành: - Trong sách chuyên khảo: “Trach nhiệm pháp lý- một số van dé lý luận và thực tiễn ở n°ớc ta hiện nay”, Nxb Công an nhân dân 2008 do TS. Lé V°¡ng Long làm chu biên dé cập tới trách nhiệm pháp ly nói chung.

các loại trách nhiệm pháp lý trong một số l)nh vực của các tô chức, cá nhân trong xã hội Việt Nam; - Luận vn thạc sỹ luật học: “Trách nhiệm pháp lý những vấn ề lý luận và thục tiễn” của học viên Bùi Xuân Phái dé cập nhiều ến khía cạnh lý luận về trách nhiệm pháp lý và các giải pháp nâng cao trách nhiệm pháp ly; Luận án tiến sỹ luật học của nghiên cứu sinh Trần Thị Hiền: “Trach nhiệm vật chất cua công chức nhà n°ớc” ề cập ến trách nhiệm vật chất của công chức trong tr°ờng hợp có ý thực hiện hành vi gây thiệt hại cho các tô chức và cá nhân; Luận án tiễn sỹ luật học của nghiên cứu sinh Nguyễn Vn Thạch: “Trách nhiệm hành chính” nghiên cứu các vẫn ề lý luận và thực tiễn về trách nhiệm hành chính ở Việt Nam; - Một số bài viết trên các tạp chí chuyên ngành nh°: Trách nhiệm của chính quyền, tạp chí Luật học của TS. Nguyễn Minh Doan dé cập tới trách nhiệm của chính quyền ở các khía cạnh chính trị, ạo ức và pháp lý.; “Một 56 suy ngh) về trách nhiệm pháp ly và trách nhiệm ạo ức” của GS. Hoàng Thị Kim Qué phân tích các van dé lý luận về trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm dao dức, cing nh° mối liên hệ giữa chung; “Trach nhiệm hiển pháp” của Bùi Ngọc S¡n bàn về trách nhiệm hiến pháp và kinh nghiệm của n°ớc ngoải về trách nhiệm hiến pháp; "Giúp ỡ ng°ời bi hại và việc bồi th°ờng nạn nhân trong hoạt ộng tố tụng ở Australia và Thụy Dién" của ỗ Dinh L°¡ng trên tạp chí Thông tin khoa hoc pháp lý 2001; "Vẫn ề trách nhiệm của Nhà n°ớc bồi th°ờng thiệt hại trong pháp luật Hoa Ky" của Cao Xuân Phong trên tạp chi Thông tin khoa học pháp lý 2001 và nhiều công trình khác nữa. - Trong các tài liệu sách báo n°ớc ngoai có các công trình quan trọng sau: Tac gia Brownlie I.

với công trình: System of the law of nations: States responsibility, vol. I, Oxford, Clarendon press, 1983, trong ó tác gia di sâu phân tích hệ thống pháp luật của các quốc gia va trách nhiệm của quốc gia. với bài viết: "Le fait générateur de la responsabilité e l°Etat", RCADI, 1984, trong ó tác giả nêu lên sự cần thiết phải nâng cao trách nhiệm của nhà n°ớc. Van dé thay ôi nguyên tắc trách nhiệm quốc gia thành viên trong quan hệ quốc tế °ợc dé cập trong công trình : "The transposition of the principle of member state liability into the context of external relations" của tac gia Gasparon P., EJIL, 1999, Tác gia Higgins R.

với công trình: "The No International Court of Justice: Selected issues of state responsibility", Melunges Schachter, 2005 ề cập tới Tòa án công lý quốc tế và một số van dé về trách nhiệm của quốc gia. với bài viết: Le réglement des différends au sein de l'OMC et le droit de la responsabilité internationale, LGDJ, 2007, trong ó trình bày việc giải quyết tranh chấp trong WTO va trách nhiệm pháp lý của quốc gia. Sách của hai tác giá Fitzmaurice M. /ssues of state responsibility before international judicial institutions, Hart.

Oxford, 2004 dé cập dén các van dé về trách nhiệm của quốc gia tr°ớc các thiết chế t° pháp quốc tế. với bài viết: "Current issues of responsibility in international law", CE8DI, 2000 trong ó nghiên cứu các van ề lý luận hiện ại về trách nhiệm pháp lý trong luật quốc tế. ề cập tới trách nhiệm pháp lý hình sự của các tập oàn có Wells Celia với: Corporations and Criminal responsIbility, The second edition, Oxford University Press. Byers với: General Corporate Criminal Liability, 60 Tex.

Tuy vậy, ch°a có công trình quốc gia cing nh° quốc tế nào nghiên cứu một cách day ủ, toàn diện về trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc ở Việt Nam, nhất là trong giai oạn xây dựng nhà n°ớc pháp quyển của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, những ảnh h°ởng của việc xây dựng nhà n°ớc pháp quyền ến trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc ở Việt Nam hiện nay. Do vậy, trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc ở Việt Nam hiện nay về lý luận và thực tiễn vẫn cần °ợc tiếp tục nghiên cứu một cách toàn diện và ầy ủ h¡n. Ph°¡ng pháp nghiên cứu ề tài °ợc triển khai nghiên cứu trên c¡ sở chủ ngh)a Mác- Lénin và t° t°ởng Hồ Chí Minh về trách nhiệm pháp lý của nhà n°ớc. Lý luận và thực tiễn việc quy ịnh và thực hiện trách nhiệm pháp lý ối với các c¡ quan nhà n°ớc.

nhân viên nhà n°ớc ở Việt Nam, ặc biệt là trong iều kiện xây dựng nhà n°ớc pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Các ph°¡ng pháp nghiên cứu °ợc chú ý h¡n là: Ph°¡ng pháp phân tích, ph°¡ng pháp tổng hop °ợc sử dụng dé phân tích, nghiên cứu các van dé lý luận về trách nhiệm pháp ly của nhà n°ớc; ph°¡ng pháp phỏng vấn. °ợc sử dụng dé nghiên cứu thực tiễn truy cứu trách nhiệm pháp lý dối với nhà n°ớc ở n°ớc ta thời gian qua.