NGUYEN THỊ HOI (Chủ biên MOT SO VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰP TIEN HP NHÀ XUẤT BẢN TƯ PHÁP ÁP DỤNG PHÁP LUẬT Ở VIỆT NAM HIỆN NAY MỘT Số VẤN BỀ LY LUẬN VÀ THỰ TIEN ý: TPC/K - 99 - 16 698-2009/CXB/01-237/TP. NGUYEN THỊ HOI (Chủ biên) ÁP DỤNG PHÁP LUẬT Ở VIỆT NAM HIỆN NAY MỘT SỐ WAN ĐỀ LÝ LUẬN VA THỰC TIEN [die ope Vv s04 nA NO! NHA XUAT BAN TU PHAP HÀ NỘI - 2009 * CHỦ BIEN: TS. Nguyén Thi Héi Khoa Hành chính - Nhà nước - Đại học Luật Hà Nội * TẬP THỂ TÁC GIẢ: TS. Nguyễn Thị Vân Anh Khoa Pháp luật kính tế - Đại học Luật Hà Nội TS.
Nguyễn Hồng Bắc Khoa Luật quốc tế - Đại học Luật Hà Nội TS. Nguyễn Hữu Chí Khoa Pháp luật kinh tế - Đại học Luật Hà Nội TS. Bùi Thi Đào Khoa Hành chính - Nhà nước - Đại học Luật Hà Nội TS. Đỗ Đức Hồng Hà Khoa Luật hình sự- Đại học Luật Hà Nội ThS.
Trần Vũ Hải Khoa Pháp luật kinh tế - Đại học Luật Hà Nội on TS. Nguyễn Thị Hồi Khoa Hành chinh - Nhà nước - Đại học Luật Hà Nội TS. Trần Quang Huy Khoa Pháp luật kinh tế - Đại học Luật Hà Nội ThS. Phan Lan Hương Khoa Hành chinh - Nhà nước - Đại học Luật Hà Nội TS.
Ngô Thị Hường Khoa Luật dân sự - Đại học Luật Hà Nội TS. Lê Vương Long Khoa Tại chức - Đại học Luật Hà Nội TS. Phùng Trung Tập Khoa Luật dân sự- Đại học Luật Hà Nội LOI TÁC GIA Trong sự phát triển của khoa học pháp lý nước ta hiện nay, viée hoàn thiện các khái niệm pháp lý cơ bản có ý nghĩa rất lớn đối voi uiệc nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ pháp lý, hoàn thiện hệ thống pháp luật uà nâng cao hiệu quả của pháp luật. Ap dụng pháp luật là một khái niệm cơ bản của khoa học pháp lý, song ở nước ta cho đến nay, các công trình nghiên cứu vé áp dụng pháp luật chưa nhiễu.
Các uấn đề lý luận uà thực tiễn uê áp dụng pháp luật mới chỉ được giới thiệu một cách khái quát trong giáo trình Lý luận chung uê nhà nước uà pháp luật, các giáo trình của các môn khoa học pháp lý chuyên ngành uà một số công trình nghiên cứu chuyên biệt nên chưa được trình bày một cách day đủ, thấu đáo vd toàn diện. Với mong muốn làm sáng tỏ va hoàn thiện hơn một số uấn dé lý luận va thực tiễn vé dp dụng pháp luật nhằm cung cấp thêm tài liệu tham khảo cho uiệc giảng dạy, học tập của giáo uiên vd sinh vién các trường luật cũng như cho các cơ quan, nhân uiên nhà nước có thẩm quyên trong quá trình giải quyết các vu uiệc pháp lý xảy ra trong thực tế, nhóm giảng uiên Trường Đại học Luật Hà Nội đã cùng nghiên cứu, biên soạn uà giới thiệu tới bạn đọc cuốn sách: “Ap dụng pháp luật ở Việt Nam hiện nay - một số uấn dé lý luận va thực tiễn". Nội dung cuốn sách giới thiệu một số uấn đề lý luận chung vé áp dụng pháp luật, những uấn đề liên quan đến lý luận uà thực tiễn áp dụng pháp luật trong một số lĩnh vie cụ thể như hình sự, dân sự, hành chính, đất đai, hôn nhân uà gia đình. ở nước ta hiện nay, những thành tựu dat được va cần được phát huy, những điểm hạn chế, bất cập trong các quy định của pháp luật cũng như thực tế thực hiện các quy định đó để khắc phục nhằm hoàn thiện va nông cao hiệu quả của pháp luật.
Tuy nhiên, áp dụng pháp luật là một uấn dé có phạm vi rất rộng va phức tạp, cuốn sách chỉ dé cập đến một số nội dung hẹp, lại được biên soạn lẫn đâu nên khó tránh khỏi những thiếu sói, nhóm tác giả rất mong nhận được ý kiến đóng góp của bạn đọc để cuốn sách có thể hoàn thiện thêm ở lần xuất bản sau. Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách cùng bạn đọc. Hà Nội, tháng 9/2009 Thay mặt tập thể tác giả TS. Nguyễn Thị Hồi PHẨN I MỘT SO VẤN DE LÝ LUẬN CHUNG VỀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT Phan - I.
Khái niệm áp dụng pháp luật 1. KHÁI NIỆM ÁP DỤNG PHÁP LUẬT 1. Khái niệm thực hiện pháp luật Trong khoa học pháp lý, áp dụng pháp luật được coi là một trong các hình thức thực hiện pháp luật, do vậy, trước khi tìm hiểu khái niệm áp dụng pháp luật, chúng ta cùng xem xét khái niệm thực hiện pháp luật. Trong thực tế cuộc sống hiện đại, thực hiện pháp luật là hoạt động không thể thiếu va tha chí là hoạt động cực kỳ quan trọng vì nó có vai trò hiện thực hoá các quy định của pháp luật, biến các quy định ấy từ trong văn bản thành cách xử sự thực tế hợp pháp của các chủ thể khi tham gia vào những quan hệ pháp luật cụ thể.
Thông qua hoạt động thực hiện pháp luật, mục đích của Nhà nước khi ban hành pháp luật được hiện thực hoá, nhờ đó Nhà nước có thể điều hành và quản. lý xã hội, có thể thiết lập và giữ gìn trật tự xã hội trong những lĩnh vực nhất định. Do tầm quan trọng như vậy mà thực hiện pháp luật trở thành một trong những khái niệm cơ bản của khoa học pháp lý, được dé cập đến trong các giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật của các cơ sở đào tạo luật hoc} Trong một số giáo trình, cách diễn dat về khái niệm này hoàn toàn trùng khớp với nhau. Vi du, ca Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật của Trường Đại học Luật Hà Nội và Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội đều cùng một quan niệm rằng: “Thực hiện pháp luật là một quá trinh hoạt động có mục dich làm cho những quy định của a Ap dụng pháp luật ở Việt Nam hiện nay - một số vấn để lý luận và thực tiễn pháp luật đi uào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật".
Quan niệm này gần như đã được coi là "chân ly” vì nó đã tồn tại và được sử dụng trong một thời gian khá dài. Tuy nhiên, chưa thể nói đây là một định nghĩa hoàn thiện về thực hiện pháp luật bởi hai lý do. Thứ nhất, không phải hành vi thực hiện pháp luật nào cũng phải là một quá trình hoạt động. Theo tiếng Việt, quá trình có thể được hiểu là “trình tự phat triển, diễn biến của một sự uiệc nào dé”, nếu nói quá trình hoạt động thì có nghĩa đó là một xâu chuỗi các hoạt động diễn ra theo mộ trình tự nhất định.
Trong khi đó, có những trường hợp thực hiện pháp luật chỉ là những hành vi đơn lẻ, vf du, hành vi dừng lại trước đèn đỏ khi đi đường. Thứ hai, không phải trong tất cả các trường hợp, chủ thể thực hiện pháp luật đều nhằm mục đích đưa pháp luật vào cuộc sống mà đa số các chủ thể đều nhằm thực hiện những mục dich riêng của mình. Các tác giả của các giáo trình trên dường như cũng đồng tình với điều đó nên họ đều giải thích rằng “Thue hiện pháp luật là hành vi (hành ® Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật, Trường Đại học Luật Hà Nội. Nxb, Công an nhân dân, Hà Nội, 2003, tr.
463 và Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật. Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội Nxb, Dai học Quốc gia Hà Nội, 2006, tr. 494 © Tir điển tiếng Việt, Viện ngôn ngữ học, Nxb. Đà Nẵng, Hà Nội - Đà Nẵng, 2009, tr.
Khái niệm áp dụng pháp luật động hoặc không hành động) của con người phù hợp uới những quy định của pháp luật. Nói khác di, tất cả những hoạt động nào của con người, của các tổ chức mà thực hiện phù hợp uới quy định của pháp luật thì déu được coi là biểu hiện của uiệc thực hiện thực tế các quy phạm pháp luật"; “Hanh vi hợp pháp có thể được thực hiện trên cơ sở nhận thức sâu sắc của chủ thể là cần thiết phải xử sự như uậy va đo uậy họ tự giác làm theo. Cũng có thể chúng được thực hiện do ảnh hưởng của những người xung quanh (thấy người khác làm như thế thì cũng làm theo) chứ bản than người thực hiện hành vi đó chưa hoặc không nhận thức được đây đủ tại sao phải làm như uậy. Còn có thể có những hành vi hợp pháp được thực hiện do kết quả của uiệc áp dụng các biện pháp cưỡng chế nhà nước hoặc do sợ bị áp dụng những biện pháp đó"?.
Có thể thấy, trong các trường hợp được nêu trên thì chỉ hành vi hợp pháp được thực hiện trên cơ sở nhận thức sâu sắc của chủ thể là cần thiết phải xử sự như vậy mới có thể được coi là có mục dích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, còn những hành vi hợp pháp được thực hiện trong trường hợp chủ thể chưa hoặc không nhận © Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật, Trường Đại học Luật Hà Nội, sd, tr, 461-462 và Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, Khoa Luật, Dai học Quốc gia Hà Nội, sdd, tr. © Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật, Trường Đại học Luật Hà Nội, sdd tr. 462 và Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, Khoa Luật, Dai học Quốc gia Hà Nội, sdd, tr. 13 Ap dụng pháp luật ở nay - một số vấn dé lý luận và thực tiễn thức được tại sao phải làm như vậy hoặc do kết quả của việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế nhà nước hoặc do sợ bị áp dụng các biện pháp đó thì không thể được coi là có mục đích đưa các quy định của pháp luật đi vào cuộc sống.
Do vậy, định nghĩa thực hiện pháp luật nêu trên chỉ phù hợp với hình thức áp dụng pháp luật mà chưa hoàn toàn phù hợp với các hình thức thực hiện pháp luật khác. Vậy, quan niệm về thực hiện pháp luật như thế nào cho phù hợp? Chúng tôi cho rằng, có thể xây dựng khái niệm thực hiện pháp luật xuất phát từ nghĩa của từ “¿ke hiện” trong tiếng Việt và theo cách xây đựng khái niệm vi phạm pháp luật - một khái niệm hầu như không còn sự tranh cãi bởi vì nó đã được thừa nhận bởi đa số các nhà nghiên cứu về vấn để này. O Việt Nam, từ thực hiện có thể được hiểu theo nghĩa là “Lam cho thành ra sự thực", hoặc “Bang hoạt động lam cho trở thành sự thật.