Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỘI ĐỒNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm của Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 1. Khái niệm Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Hội đồng xét xử (HĐXX) là thuật ngữ pháp lý thường gặp trong hoạt động tư pháp. Một trong những chức năng quan trọng của HĐXX là nhân danh Nhà nước xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hành chính, kinh doanh thương mại, hôn nhân và gia đình…; qua đó, thiết lập lại các quan hệ xã hội bị xâm hại, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của tổ chức và cá nhân.
Tuy nhiên, cho đến nay khái niệm về HĐXX vẫn chưa được làm rõ trong các văn bản quy Trang 13/80 luan an phạm pháp luật hiện hành, đây là vấn đề cần đặt ra trong quá trình cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền mà Đảng ta đang chỉ đạo thực hiện. Về thuật ngữ pháp lý “Hội đồng xét xử”, theo các tài liệu khoa học, hiện nay có các giải thích sau: “HĐXX gồm các Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân tham gia xét xử một vụ án hình sự hoặc một vụ kiện dân sự…”. [46] “Theo tinh thần của BLTTHS và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân thì việc xét xử do một tập thể quyết định gọi là HĐXX thực hiện. Việc xét xử của Tòa án nhân dân có Hội thẩm nhân dân tham gia theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự…”.
“Hội đồng gồm các Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân do Tòa án có thẩm quyền lập ra để nhân danh Nhà nước trực tiếp xét xử tại phiên tòa các vụ án và ra bản án hoặc quyết định đối với các vụ án. Pháp luật quy định cụ thể thành phần của HĐXX xét xử…”. Các tác giả nêu trên đã không đưa ra khái niệm trực tiếp về HĐXX nhưng thông qua cách giải thích về thành phần, chức năng xét xử, thẩm quyền thành lập… để đưa ra một cách gián tiếp khái niệm về HĐXX. Theo quy định pháp luật hiện hành có liên quan: tại Điều 10 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014, quy định: “Tòa án nhân dân xét xử tập thể và quyết định theo đa số, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn.
Thành phần HĐXX ở mỗi cấp xét xử do luật tố tụng quy định”. Liên quan đến thành phần HĐXX, tại Điều 254 BLTTHS năm 2015 quy định về thành phần HĐXX: “1. HĐXX sơ thẩm gồm một Thẩm phán và hai Hội thẩm. Trường hợp vụ án có tính chất nghiêm trọng, phức tạp thì Hội đồng xét xử sơ thẩm có thể gồm hai Thẩm phán và ba Hội thẩm.
Đối với vụ án có bị cáo về tội mà Bộ luật hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là tù chung thân, tử hình thì Hội đồng xét xử sơ thẩm gồm hai Thẩm phán và ba Hội thẩm. Hội đồng xét xử phúc thẩm gồm ba Thẩm phán.” Trang 14/80 luan an Theo đó, chúng ta có thể thấy rằng: Không phải lúc nào cũng có sự tham gia của Hội thẩm vào HĐXX mà chỉ trong trường hợp xét xử ở cấp sơ thẩm thì sự tham gia của Hội thẩm với tư cách thành viên HĐXX là bắt buộc; còn đối với cấp xét xử phúc thẩm, pháp luật quy định sự tham gia của Hội thẩm vào HĐXX chỉ trong trường hợp cần thiết. Xét xử sơ thẩm là xét xử lần đầu một vụ án theo thẩm quyền của từng cấp Tòa án. Sau khi có bản án sơ thẩm, bị cáo, bị hại, người đại diện hợp pháp của bị hại và đương sự, có thể kháng cáo hoặc Viện kiểm sát có thể kháng nghị bản án của Tòa án, khi đó vụ án sẽ được xét xử phúc thẩm.
Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, xét xử sơ thẩm được xác định là một giai đoạn kết thúc một vụ án hình sự, mọi chứng cứ của vụ án do cơ quan điều tra thu thập được trong quá trình điều tra đều được xem xét công khai tại phiên tòa, người tham gia tố tụng được nghe trực tiếp lời khai của nhau, được tranh luận những điều mà tại cơ quan điều tra không có điều kiện thực hiện. Do đó, có thể nói xét xử sơ thẩm là trung tâm của quyền tư pháp, đòi hỏi những người tiến hành tố tụng phải tập trung trí tuệ, xử lý các tình huống một cách mau lẹ, các lý lẽ đưa ra không chỉ đòi hỏi sự chính xác mà phải có sức thuyết phục và đồng thời phải tuân theo những quy định của pháp luật. Thông qua chất lượng xét xử tại phiên tòa có thể đánh giá được trình độ nghiệp vụ của Thẩm phán, của Hội thẩm, của Kiểm sát viên, của Luật sư và những người tham gia tố tụng khác. Như vậy, HĐXX sơ thẩm vụ án hình sự, gồm Thẩm phán và Hội thẩm là những người được cơ quan có thẩm quyền bổ nhiệm theo quy định của pháp luật và có nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm tiến hành xét xử lần đầu các vụ án hình sự của Tòa án theo trình tự, thủ tục do Bộ luật Tố tụng hình sự quy định.
Vị trí, vai trò của Hội đồng xét xử sơ thẩm HĐXX sơ thẩm vụ án hình sự gồm Thẩm phán và Hội thẩm là những người được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền bổ nhiệm theo quy định của pháp Trang 15/80 luan an luật có nhiệm vụ, quyền hạn của Nhà nước, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của xã hội, của tổ chức và công dân. Về bản chất, đây là hoạt động giải quyết mối quan hệ giữa Nhà nước và người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, nhằm xác định trách nhiệm hình sự của người đó, có thể đưa đến một hậu quả pháp lý bất lợi cho người bị xét xử cũng như những người khác có liên quan. Bản án, quyết định của Tòa án phải đảm bảo chính xác, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Do đó, pháp luật quy định các thủ tục xét xử ở các cấp khác nhau nhằm nhằm mục đích giải quyết đúng đắn vụ án hình sự, bảo đảm các nhiệm vụ cơ bản của TTHS.
Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được xác định như là một công đoạn trong quá trình giải quyết vụ án hình sự nhưng là một công đoạn đặc biệt quan trọng. Việc xét xử sơ thẩm chỉ được tiến hành khi cơ quan điều tra đã điều tra vụ án, Viện kiểm sát đã truy tố bị can ra trước Tòa án bằng bản cáo trạng. Trên cơ sở hồ sơ vụ án và quyết định truy tố do Viện kiểm sát chuyển sang, Tòa án có thẩm quyền xét xử lần đầu tiên sẽ nghiên cứu để quyết định có đưa vụ án ra xét xử hay không? Như vậy, vụ án hình sự lần đầu tiên sẽ được đưa ra xem xét công khai tại phiên tòa. Tất cả các tài liệu, chứng cứ thu thập được trong giai đoạn điều tra cùng với các chứng cứ mới được đưa ra tại phiên tòa sẽ được kiểm tra, xem xét một cách khách quan, toàn diện, trực tiếp, công khai tại phiên tòa.
Nếu như bản kết luận điều tra của Cơ quan điều tra, bản cáo trạng của Viện kiểm sát chỉ là những kết luận sơ bộ về vụ án thì bản án của Tòa án mới là kết luận chính thức và công khai về việc bị cáo có tội hay không có tội? Nếu có tội thì bị cáo phạm tội gì? theo quy định tại điều nào, khoản nào của BLHS? và mức hình phạt cụ thể được áp dụng đối với bị cáo. Với vị trí là hoạt động trung tâm của quá trình giải quyết vụ án hình sự, giai đoạn xét xử có mối quan hệ chặt chẽ với các giai đoạn tố tụng khác. Khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu tiên của quá trình tố tụng, là cơ sở để các cơ quan có thẩm quyền tiến hành các hoạt động tố tụng tiếp theo, cụ thể là cơ sở để Cơ quan điều tra tiến hành các hoạt động điều tra, Viện kiểm sát ra quyết định truy Trang 16/80 luan an tố và có như vậy, Tòa án mới tiến hành xét xử được. Tuy nhiên, các hoạt động trong giai đoạn khởi tố, điều tra chỉ nhằm thu thập chứng cứ phục vụ cho việc xét xử tại Tòa án.
Giai đoạn thi hành án chỉ có thể được thực hiện khi Tòa án đã ra phán quyết bằng bản án hay quyết định có hiệu lực pháp luật. Trên cơ sở các quy định pháp luật hiện hành, chúng ta có thể đưa ra các đặc trưng pháp lý của HĐXX như sau: - Một là, HĐXX là tập thể những người do Thẩm phán được phân công làm Chủ tọa phiên tòa ra quyết định đưa vụ án ra xét xử thành lập theo sự phân công của Chánh án; - Hai là, thành phần HĐXX bao gồm: Thẩm phán, có sự tham gia của Hội thẩm nhân dân hay Hội thẩm quân nhân tùy theo phiên tòa; - Ba là, HĐXX chịu sự điều hành của Thẩm phán chủ tọa phiên tòa. - Bốn là, HĐXX có chức năng xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hành chính, kinh doanh thương mại, hôn nhân và gia đình…, tại các phiên tòa sơ thẩm, phúc thẩm đều quyết định theo nguyên tắc đa số; đồng thời thực hiện các chức năng khác theo quy định pháp luật. Ngoài ra, số lượng, thành phần của HĐXX trong pháp luật TTHS còn phụ thuộc vào tính chất nghiêm trọng, phức tạp của vụ án.
Về mặt lý luận, vị trí và vai trò của một chủ thể quan hệ pháp luật (tổ chức, cá nhân) được hiểu là tổng hợp các quy định của pháp luật làm cơ sở cho sự tồn tại, tổ chức và hoạt động, cũng như thực hiện chức năng, nhiệm vụ của chủ thể đó, làm căn cứ để phân biệt chủ thể đó với các chủ thể khác. Vị trí, vai trò của HĐXX xử sơ thẩm về nguyên tắc phải thống nhất, không thể tách rời vị trí, vai trò của các cơ quan tiến hành tố tụng. Trong hoạt động TTHS, để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình, các cơ quan tiến hành tố tụng không thể hoạt động tập thể mà phải thông qua các cá nhân đại diện thường xuyên. Những cá nhân này trong cơ quan Tòa án là Chánh án, Phó Trang 17/80 luan an Chánh án, Thẩm phán và Hội thẩm được phân công thực hiện nhiệm vụ trong từng giai đoạn tố tụng tương ứng mà pháp luật TTHS quy định.
Việc xác định vị trí, vai trò của HĐXX sơ thẩm vụ án hình sự phải xuất phát từ vị trí, vai trò, chức năng và nhiệm vụ của cơ quan tiến hành tố tụng.