ĐẶT VẤN ĐỀ Hiện nay, LSNG đƣợc quan tâm ở nhiều khía cạnh khác nhau, chúng có giá trị góp phần vào việc phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trƣờng, đa dạng sinh học. Giá trị về mặt kinh tế thể hiện ở nguồn thu nhập cho các cộng đồng ngƣời dân sống gần rừng. LSNG có thể là nguồn thu bằng tiền duy nhất để mua lƣơng thục thực phẩm, hàng tiêu dùng và trang trải chi phí thuốc men, chi phí học hành của con trẻ các hộ gia đình nghèo. Ngoài ra LSNG còn góp phần rất lớn vào kinh tế đất nƣớc.
Theo ông Phạm Đƣc Tuấn (2007), Phó Cục trƣởng cục kiểm lâm “ Lâm sản ngoài gỗ của Việt Nam đƣợc xuất khẩu sang 90 nƣớc và vùng lãnh thổ, với tổng kim ngạch gần 200 triệu USD/ năm. Tuy nhiên, việc xuất khẩu lâm sản ngoài gỗ chƣa tƣng xứng với tiềm năng của rừng Việt Nam”. Về giá trị xã hội, LSNG giúp ổn định về kinh tế và an ninh cho đời sống ngƣời dân phụ thuộc vào rừng, tạo việc làm, bảo tồn kiến thức bản địa và giá trị về mặt môi trƣờng, chúng góp phần bảo vệ, điều tiết nguồn nƣớc, chống xói mòn, bảo vệ môi trƣờng, tạo cảnh quan, bảo tồn đa dạng sinh học. Trƣớc xu thế suy giảm diện tích rừng ngày càng tăng cả về số lƣợng và chất lƣợng không những chỉ ở Việt Nàm mà còn diễn ra hầu hết ở các nƣớc trên thế giới đã làm cho tài nguyên LSNG cũng ảnh hƣởng nghiêm trọng.
Đã từ lâu, lâm sản ngoài gỗ đƣợc sử dụng đa mục đích trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội nhƣ làm dƣợc liệu, làm đồ trang sức, đồ gai dụng, hàng thủ công mĩ nghệ, thực phậm…, do vậy chúng đóng vai trò hết sức quan trọng trong đời sống của nhân dân. Nhiều loài dƣợc liệu quý nhƣ Lan Kim tuyến, Trầm hƣơng, Cốt toái bổ, Hà thủ ô,.các loài cây cho tinh dầu nhƣ Trầm hƣơng, Quế, Hồi,.hay các loài động vật cho da, lông, xƣơng, ngà,thịt, mật đang bị suy giảm nghiêm trọng ngoài tự nhiên cần đƣợc bảo tồn. Do đó, bảo tồn và phát triển LSNG phải gắn liền với bảo vệ, phục hồi và phát triển hệ sinh thái rừng nhằm sử dụng bền vững mà vẫn phát huy những nguồn lợi từ rừng là hƣớng đi cho những nhà nghiên cứu khoa học, sự vào cuộc của các cấp chính quyền và sự quan tâm của các tổ chức bảo tồn trong và ngoài nƣớc. 1 Xã Kim Bình là xã nghèo của huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang, đời sống văn hóa, y tế, giáo dục còn nhiều khó khăn, thiếu thốn.
Hầu hết ở các thôn đều là đồng bào các dân tộc cuộc sống của họ gặp rất nhiều khó khăn chủ yếu họ dựa vào tài nguyên rừng, nhất là nguồn LSNG. Các hoạt động khai thác và buôn bán LSNG xảy ra thƣờng xuyên không theo quy luật nào. Vì thế có rất nhiều loài LSNG sắp rơi vào tình trạng cạn kiệt. Nguyên nhân dẫn đến thực trạng này là do ngƣời dân chỉ biết khai thác cạn kiệt sản phẩm của các loài cây LSNG mà chƣa chú ý đến việc gây trồng, chăm sóc, quản lý và khai thác ,một cách hợp lý.
Vì thế, việc trang bị kiến thức về bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên LSNG là một việc làm cấp thiết. Để bảo vệ và phát triển bền vững LSNG cho sinh kế của cộng đồng địa phƣơng, việc tìm hiểu thực trạng khai thác, sử dụng các loại lâm sản này là cần thiết. Vì vậy tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu thành phần loài và thực trạng khai thác, sử dụng lâm sản ngoài gỗ của người dân xã Kim Binh-huyện Chiêm Hóa-tỉnh Tuyên Quang”. 2 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Một số đặc điểm về thực vật cho LSNG Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) bao gồm những sản phẩm không phải gỗ có nguồn gốc sinh vật đƣợc khai thác từ rừng tự nhiên, rừng trồng, và có nhiều giá trị sử dụng.
Lâm sản ngoài gỗ không những góp phần quan trọng về kinh tế xã hội mà còn có giá trị lớn đối với sự giàu có của hệ sinh thái và sự đa dạng sinh học của rừng. LSNG thƣờng đƣợc phân chia theo nhóm giá trị sử dụng nhƣ sau: - Nhóm LSNG dùng làm nguyên liệu công nghiệp. - Nhóm LSNG dùng làm vật liệu thủ công mỹ nghệ. - Nhóm LSNG dùng làm lƣơng thực, thực phẩm và chăn nuôi.
- Nhóm LSNG dùng làm dƣợc liệu. - Nhóm LSNG dùng làm cảnh. LSNG đa dạng về giá trị sử dụng do đó nó có vai trò quan trọng đối với đời sống xã hội: + LSNG có tầm quan trọng về kinh tế và xã hội. Chúng có giá trị lớn và có thể tạo ra nhiều công ăn việc làm.
+ LSNG có giá trị đối với sự giàu có của hệ sinh thái rừng. Chúng đóng góp vào sự đa dạng sinh học của rừng. Chúng là nguồn gen hoang dã quí, có thể bảo tồn phục vụ gây trồng công nghiệp. + LSNG hiện bị cạn kiệt cùng với sự suy thoái của rừng bởi ảnh hƣởng của sự tăng dân số, mở rộng canh tác nông nghiệp, chăn thả gia súc không kiểm soát, khai thác gỗ, thu hái chất đốt.
Ở Việt Nam, khung phân loại LSNG đầu tiên đƣợc chính thức thừa nhận bằng văn bản “Danh mục các loài đặc sản rừng đƣợc quản lý thống nhất theo ngành”. Đây là văn bản kèm theo nghị định số 160-HĐBT ngày 10/12/1984 của Hội đồng bộ trƣởng (nay là Chính phủ) về việc thống nhất quả lý các đặc sản của rừng (nay gọi là LSNG). 3 Theo quy định này, đặc sản của đƣợc chia làm hai nhóm: hệ cây rừng và hệ động vật. Mỗi nhóm mỗi nhóm lớn đƣợc chia thành nhiền nhóm phụ: Hệ cây rừng Nhóm cây rừng cho nhựa, ta nanh, dầu và tinh dầu: thông, quế, hồi, tràm, đạch đàn,.
Nhóm cây rừng cho dƣợc liệu nhƣ: ba kích, hà thủ ô, thảo quả,. Nhóm cây rừng cho nguyên liệu làm các loại hàng thủ công ngiệp và mỹ nghệ nhƣ song mây, tre nứa, lá buông,. Các sản phẩm công nghiệp đƣợc chế biến có nguồn gốc từ các loại rừng nhƣ cánh kiến, dầu thông, tùng hƣơng,. Hệ động vật Bao gồm các nhóm động vật cho da, lông, xƣơng, ngà, thịt, xạ, mật, dƣợc liệu: voi, hổ, báo, gấu, trâu rừng, huơu, nai, trăn, rắn, tắc kè, khỉ vƣợn, các loài chim quý, các nhóm động vật rừng đặc rụng khác,.
Các sản phẩm đƣợc chế biến từ nguyên liệu do các loài động vật trên cung cấp.2 Những nghiên cứu về LSNG trên thế giới Từ những năm 1980 trở lại đây có nhiều nghiên cứu trên thế giới đã chứng minh đƣợc giá trị thực của thực vật cho LSNG, cũng nhƣ đã chỉ rõ vai trò to lớn của nó đối với sự nghiệp phát triển rừng bền vững. Đầu tiên phải kể đến những phát hiện về khả năng đặc biệt của thực vật LSNG nhƣ phục hồi nhanh, cho thu hoạch sớm, năng suất kinh tế cao, ổn định, có thể kinh doanh liên tục và việc khai thác chúng thƣờng ít phá hủy hệ sinh thái. Vì vậy, bằng cách duy trì tính nguyên vẹn của rừng tự nhiên, việc bảo tồn có khai thác có thể nuôi dƣỡng đƣợc tính đa dạng sinh học cơ thôn và bảo vệ môi trƣờng sinh thái. Bảo tồn có khai thác sẽ cung cấp những sản phẩm cần thiết cho một bộ phận của xã hội một cách bền vững (Mendelsohn, 1992).
Nghiên cứu của Mendelsohn (1992) đã chỉ rõ vai trò của thực vật LSNG, theo ông: thực vật LSNG quan trọng cho bảo tồn bởi việc khai thác chúng có thể luôn đƣợc thực hiện với sự tổn hại ít nhất đến 4 rừng. Thực vật LSNG quan trọng cho tính bền vững vì trong quá trình khai thác chúng vẫn đảm bảo cho rừng ở trạng thái tự nhiên. Thực vật LSNG quan trọng trong đời sống bởi nó có thể cung cấp nhiều dạng sản phẩm nhƣ thực vật ăn đƣợc, nhựa, thuốc nhuộm, tanin, sợi, cây làm thuốc,… và ngoài sử dụng trực tiếp ngƣời thu hái có thể đem bán, trao đổi (một trong các yếu tố không thể thiếu của xã hội). Do đó, ông khẳng định rừng nhƣ là một nhà máy quan trọng của xã hội và thực vật LSNG là một trong những sản phẩm quan trọng của nhà máy này.
LSNG đƣợc hiểu theo nhiều cách dựa vào định nghĩa của các nhà khoa học đƣa ra ở các thời điểm khác nhau: De.Beer (1989) đã quan niệm LSNG là “tất cả các vật liệu sinh học khác gỗ mà chúng đƣợc khai thác từ rừng tự nhiên để phục vụ nhu cầu tiêu dùng của loài ngƣời. LSNG bao gồm thực phẩm, thuốc, gia vị, tinh dầu, nhựa cây, keo dán, chất đốt và các nguyên liệu thô, song, mây, nứa, trúc, gỗ nhỏ và gỗ cho sợi…”. Theo Wicken (1991): “LSNG bao gồm tất cả sản phẩm sinh vật (trừ gỗ tròn công nghiệp), gỗ làm dăm, gỗ làm bột giấy, có thể lấy ra từ hệ sinh thái tự nhiên, rừng trồng đƣợc dùng trong gia đình, mua bán hoặc có ý nghĩa tôn giáo, văn hóa xã hội, việc sử dụng hệ sinh thái cho mục đích giải trí, bảo tồn thiên nhiên, quản lý vùng đệm thuộc về lãnh vực dịch vụ của rừng.” Theo FAO (1999): “LSNG là các lâm sản có nguồn gốc sinh vật,loại trừ gỗ lớn có ở rừng, ở đất rừng và ở các cây bên ngoài rừng.DeBeer định nghĩa về LSNG nhƣ sau: “LSNG bao gồm các nguyên liệu có nguồn gốc sinh vật, không phải là gỗ đƣợc khai thác từ rừng để phục vụ con ngƣời. Chúng bao gồm thực phẩm, thuốc, gia vị, tinh dầu, nhựa, nhựa mủ, tanin, thuốc nhuộm, cây cảnh, động vật hoang dã (động vật sống hoặc các sản phẩm của chúng), củi và các nguyên liệu thô nhƣ tre, nứa, song mây, gỗ nhỏ và sợi.” Nhƣ vậy, việc định nghĩa cho rõ ràng thế nào là LSNG là vấn đề khó khăn và không thể có một định nghĩa duy nhất đúng.
Nó có thể thay đổi chút ít phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, xã hội, quan điểm và nhu cầu khác nhau của các địa 5 phƣơng cũng nhƣ các thời điểm. Tuy nhiên qua các khái niệm trên có thể đƣa ra những cách nhìn chung về LSNG, và qua đó giúp chúng ta nhận thức một cách đúng đắn về giá trị của nó. Cũng đã có nhiều nghiên cứu cho thấy giá trị của LSNG về kinh tế rất lớn. Nghiên cứu của Peter (1989) đã chỉ ra giá trị thu nhập hiện tại từ LSNG có thể lớn hơn giá trị thu nhập hiện tại từ bất kì loại hình thức sử dụng đất nào.
