Luận Văn Thạc Sĩ Về Hát Xẩm và Nghệ Nhân Hà Thị Cầu Ở Ninh Bình

Khám phá luận văn thạc sĩ về hát xẩm và nghệ nhân Hà Thị Cầu tại Ninh Bình, tìm hiểu giá trị văn hóa và nghệ thuật độc đáo của loại hình này.

• Tác giả: Phạm Thị Hà
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hằng Phương
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học - Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ, Văn Hóa Và Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Hát Xẩm Và Nghệ Nhân Hát Xẩm Hà Thị Cầu Ở Ninh Bình
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Những nghiên cứu chung về hát Xẩm
• 0.4. Những nghiên cứu về hát Xẩm ở Ninh Bình
• 0.5. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.5.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.5.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.6. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.6.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.6.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.7. Phương pháp nghiên cứu
• 0.8. Những đóng góp của luận văn
• 0.9. Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NINH BÌNH VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ HÁT XẨM
• 1.1. Khái quát về tự nhiên, lịch sử xã hội, văn hóa ở Ninh Bình
• 1.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.1.2. Đặc điểm lịch sử- xã hội
• 1.2. Một số vấn đề lí luận về hát Xẩm
• 1.2.1. Khái niệm, nguồn gốc hát Xẩm
• 1.2.1.1. Khái niệm hát Xẩm
• 1.2.1.2. Nguồn gốc của hát Xẩm
• 1.2.2. Đặc điểm của nghệ thuật hát Xẩm
• 1.2.2.1. Môi trường diễn xướng
• 1.2.2.2. Hệ thống làn điệu
• 1.2.2.3. Đặc điểm lời ca
• 1.2.3. Vài nét về Hát Xẩm ở Ninh Bình
• 1.2.3.1. Các “điểm sáng” về hát Xẩm
• 1.2.3.2. Hiện trạng sưu tầm lời ca hát Xẩm
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG KHÚC HÁT XẨM Ở NINH BÌNH
• 2.1. Hát Xẩm ở Ninh Bình nhìn từ phương diện nội dung
• 2.1.1. Xẩm là lời tâm sự về tình mẫu tử, tình vợ chồng
• 2.1.2. Xẩm là tiếng kêu than thân trách phận
• 2.1.3. Xẩm là tiếng nói đả kích, châm biếm những thói hư tật xấu trong xã hội
• 2.2. Hát Xẩm ở Ninh Bình nhìn từ phương diện nghệ thuật
• 2.2.1. Nhan đề và thể thơ
• 2.2.2. Nhân vật trữ tình
• 2.2.3. Một số biện pháp tu từ
• 2.2.3.1. Biện pháp so sánh tu từ
• 2.2.3.2. Biện pháp ẩn dụ tu từ
• 2.2.3.3. Biện pháp điệp từ ngữ
• 2.2.3.4. Biện pháp khoa trương
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỆ NHÂN HÁT XẨM HÀ THỊ CẦU
• 3.1. Cuộc đời và nghiệp diễn
• 3.2. Phương thức diễn xướng của nghệ nhân Hà Thị Cầu
• 3.3. Vị trí và những đóng góp của nghệ nhân Hà Thị Cầu với nghệ thuật hát Xẩm
• 3.4. Hà Thị Cầu với vấn đề bảo lưu và phát triển nghệ thuật hát Xẩm
• 4. CHƯƠNG 4: HÁT XẨM TRONG MÔI TRƯỜNG VĂN HÓA DÂN GIAN
• 4.1. Tổ chức các câu lạc bộ hát Xẩm ở Ninh Bình
• 4.2. Biểu diễn hát Xẩm ở Ninh Bình
• 4.3. Những lời Xẩm mới
• 4.4. Xẩm Ninh Bình trong cái nhìn đối sánh
• 4.4.1. Xẩm Ninh Bình xưa và nay
• 4.4.2. Xẩm Ninh Bình và Xẩm Hà thành
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám Phá Hát Xẩm và Di Sản Văn Hóa Ninh Bình

Hát Xẩm là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa của người dân Ninh Bình. Nghệ thuật này không chỉ là phương tiện giải trí mà còn là cách thể hiện tâm tư, tình cảm của người dân. Ninh Bình, với lịch sử văn hóa phong phú, là nơi lưu giữ nhiều giá trị nghệ thuật truyền thống, trong đó có Hát Xẩm. Việc tìm hiểu về Hát Xẩm và nghệ nhân Hà Thị Cầu không chỉ giúp bảo tồn di sản văn hóa mà còn góp phần nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa dân gian.

1.1. Tổng Quan Về Hát Xẩm và Ninh Bình

Hát Xẩm có nguồn gốc từ các hình thức nghệ thuật dân gian khác, phát triển mạnh mẽ tại Ninh Bình. Nơi đây không chỉ nổi tiếng với các di tích lịch sử mà còn là cái nôi của nhiều nghệ nhân tài ba, trong đó có Hà Thị Cầu. Hát Xẩm phản ánh đời sống, tâm tư của người dân qua từng lời ca, điệu nhạc.

1.2. Ý Nghĩa Văn Hóa Của Hát Xẩm

Hát Xẩm không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân Ninh Bình. Nó giúp kết nối cộng đồng, truyền tải những giá trị văn hóa và lịch sử của dân tộc. Hát Xẩm còn là phương tiện để thể hiện những tâm tư, nguyện vọng của người dân.

II. Thách Thức Trong Việc Bảo Tồn Hát Xẩm

Mặc dù Hát Xẩm có giá trị văn hóa lớn, nhưng hiện nay nghệ thuật này đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển của xã hội hiện đại đã khiến cho nhiều người trẻ không còn mặn mà với các hình thức nghệ thuật truyền thống. Việc bảo tồn và phát triển Hát Xẩm trở thành một nhiệm vụ cấp bách.

2.1. Sự Giảm Dần Của Nghệ Nhân Hát Xẩm

Nghệ nhân Hà Thị Cầu là một trong những người cuối cùng giữ gìn nghệ thuật Hát Xẩm. Sự ra đi của bà để lại một khoảng trống lớn trong việc truyền dạy và bảo tồn nghệ thuật này. Việc thiếu hụt nghệ nhân có kinh nghiệm là một trong những thách thức lớn nhất hiện nay.

2.2. Thiếu Sự Quan Tâm Từ Cộng Đồng

Nhiều người dân, đặc biệt là giới trẻ, chưa nhận thức đầy đủ về giá trị của Hát Xẩm. Sự thiếu quan tâm này dẫn đến việc nghệ thuật này dần bị lãng quên. Cần có những hoạt động tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức về Hát Xẩm trong cộng đồng.

III. Phương Pháp Bảo Tồn Hát Xẩm Hiệu Quả

Để bảo tồn Hát Xẩm, cần có những phương pháp hiệu quả nhằm khôi phục và phát triển nghệ thuật này. Việc tổ chức các lớp học, buổi biểu diễn và các hoạt động giao lưu văn hóa sẽ giúp nâng cao nhận thức và sự quan tâm của cộng đồng.

3.1. Tổ Chức Các Lớp Học Hát Xẩm

Các lớp học Hát Xẩm cần được tổ chức thường xuyên để truyền dạy cho thế hệ trẻ. Việc này không chỉ giúp bảo tồn nghệ thuật mà còn tạo cơ hội cho các bạn trẻ thể hiện tài năng và đam mê của mình.

3.2. Tổ Chức Các Buổi Biểu Diễn

Các buổi biểu diễn Hát Xẩm cần được tổ chức định kỳ để thu hút sự chú ý của công chúng. Đây là cơ hội để nghệ nhân thể hiện tài năng và giới thiệu Hát Xẩm đến với đông đảo khán giả.

IV. Ứng Dụng Hát Xẩm Trong Cuộc Sống Hiện Đại

Hát Xẩm không chỉ là một loại hình nghệ thuật truyền thống mà còn có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Việc kết hợp Hát Xẩm với các hình thức nghệ thuật hiện đại sẽ tạo ra những sản phẩm văn hóa độc đáo và hấp dẫn.

4.1. Kết Hợp Hát Xẩm Với Nghệ Thuật Đương Đại

Việc kết hợp Hát Xẩm với các thể loại nghệ thuật hiện đại như múa, nhảy, hoặc nhạc điện tử sẽ tạo ra những sản phẩm mới mẻ, thu hút sự quan tâm của giới trẻ. Điều này không chỉ giúp bảo tồn mà còn phát triển nghệ thuật Hát Xẩm.

4.2. Sử Dụng Hát Xẩm Trong Giáo Dục

Hát Xẩm có thể được đưa vào chương trình giảng dạy tại các trường học để giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn hóa dân gian. Việc này không chỉ giúp bảo tồn nghệ thuật mà còn nâng cao nhận thức văn hóa cho thế hệ trẻ.

V. Kết Luận Về Hát Xẩm và Nghệ Nhân Hà Thị Cầu

Hát Xẩm và nghệ nhân Hà Thị Cầu là những biểu tượng quan trọng trong việc bảo tồn văn hóa dân gian Ninh Bình. Việc nghiên cứu và phát triển Hát Xẩm không chỉ giúp gìn giữ di sản văn hóa mà còn góp phần nâng cao giá trị văn hóa dân tộc. Cần có những nỗ lực từ cộng đồng và các cơ quan chức năng để bảo tồn và phát triển nghệ thuật này.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Hát Xẩm

Hát Xẩm không chỉ là một loại hình nghệ thuật mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân Ninh Bình. Nó phản ánh tâm tư, tình cảm và những giá trị văn hóa của dân tộc.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Của Hát Xẩm

Để Hát Xẩm có thể phát triển bền vững, cần có những chính sách hỗ trợ từ chính quyền và sự quan tâm từ cộng đồng. Việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại sẽ là chìa khóa để Hát Xẩm tiếp tục sống mãi trong lòng người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghệ thuật hát Xẩm là di sản văn hóa phi vật thể độc đáo với lịch sử hình thành hơn 700 năm, bắt nguồn từ thời nhà Trần và gắn liền với đời sống dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ. Tại vùng đất Ninh Bình, cái nôi phát tích của nghệ thuật Chèo và Xẩm cổ truyền, Xẩm từng phát triển cực thịnh vào nửa đầu thế kỷ XX với 6 gánh hát quy mô dưới sự dẫn dắt của các trùm Xẩm danh tiếng. Tuy nhiên, trước làn sóng đô thị hóa và sự mai một tự nhiên của các thế hệ nghệ nhân gạo cội sau khi Nghệ nhân Ưu tú Hà Thị Cầu qua đời năm 2013, nghệ thuật hát Xẩm đứng trước nguy cơ thất truyền nghiêm trọng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải mã toàn diện diện mạo văn học, phương thức diễn xướng dân gian và giá trị nghệ thuật của di sản Xẩm Ninh Bình thông qua cuộc đời và sự nghiệp của nghệ nhân Hà Thị Cầu.

Mục tiêu cụ thể của công trình tập trung vào việc hệ thống hóa 8 làn điệu Xẩm truyền thống, khảo sát giá trị nội dung tư tưởng cùng thi pháp ca từ, đồng thời đánh giá vai trò lưu giữ di sản của nghệ nhân dân gian trong không gian văn hóa cố đô. Phạm vi không gian nghiên cứu được xác định tại huyện Yên Mô (trọng tâm là xã Yên Phong và Yên Nhân), kết hợp khảo sát tư liệu văn bản và diễn xướng thực địa trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2018. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa học thuật sâu sắc khi bổ sung hệ thống dữ liệu văn bản học hoàn chỉnh cho ngành Văn học Việt Nam và cung cấp luận cứ thực tiễn phục vụ Đề án số 04/ĐA-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình nhằm nâng cao 100% hiệu quả bảo tồn văn hóa cơ sở và hoàn thiện hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận di sản.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết Folklore học hiện đại kết hợp lý thuyết diễn xướng dân gian (Performance Theory) và lý thuyết thi pháp học văn học dân gian để tiếp cận đối tượng nghiên cứu đa chiều. Ba khái niệm then chốt được xác lập xuyên suốt công trình gồm: "không gian diễn xướng dân gian" (môi trường sinh hoạt gắn liền với chợ quê, sân đình, bến nước), "làn điệu Xẩm" (cấu trúc âm nhạc - ca từ đặc thù gồm 8 thể loại chính) và "nhân vật trữ tình trong văn học dân gian" (tiếng nói đại diện cho thân phận người lao động nghèo).

Mô hình nghiên cứu phân tích mối quan hệ biện chứng giữa ba thành tố: bối cảnh lịch sử - xã hội Ninh Bình, cấu trúc văn bản ca từ nghệ thuật và chủ thể diễn xướng cá nhân mang tính đại diện văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua quá trình điền dã dân tộc chí, khảo sát văn bản lưu trữ tại Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình, Phòng Văn hóa huyện Yên Mô và các băng ghi âm, ghi hình trực tiếp từ nghệ nhân Hà Thị Cầu. Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu gồm 52 văn bản lời ca Xẩm cổ truyền và Xẩm mới, kết hợp phỏng vấn sâu 12 nghệ nhân, học trò kế cận và nhân chứng văn hóa tại địa phương. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng nhằm lựa chọn những bài bản chuẩn xác nhất về làn điệu và giá trị thi pháp.

Quá trình phân tích kết hợp phương pháp thống kê - phân loại ca từ, phương pháp phân tích văn học và phương pháp so sánh đối chiếu liên ngành giữa Xẩm Ninh Bình và Xẩm Hà thành. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này xuất phát từ đặc trưng tổng thể của Xẩm: vừa là một thể loại văn học dân gian truyền khẩu, vừa là hình thức diễn xướng âm nhạc tổng hợp đòi hỏi sự khảo sát đồng thời cả văn bản lời ca lẫn môi trường diễn xướng thực tế. Toàn bộ quy trình khảo sát, thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục trong khoảng thời gian 24 tháng từ năm 2016 đến đầu năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã khảo sát và phân loại toàn diện 52 bài ca Xẩm Ninh Bình, chỉ ra rằng nội dung ca từ tập trung vào ba chủ đề cốt lõi: tình cảm mẫu tử và đạo nghĩa gia đình chiếm 42,3% (tiêu biểu qua điệu Xẩm Thập ân với 10 điều ghi tạc công ơn sinh thành); tiếng nói than thân trách phận và đồng cảm với số phận người phụ nữ chiếm 34,6% (điển hình như bài "Dạt nước cánh bèo"); tiếng nói trào phúng, đả kích thói hư tật xấu trong xã hội phong kiến chiếm 23,1%.

Thứ hai, công trình làm rõ phong cách diễn xướng độc nhất vô nhị của nghệ nhân Hà Thị Cầu. Bà là nghệ nhân hiếm hoi kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật kéo đàn nhị điêu luyện, tay gõ sênh phách giòn giã cùng lối nhả chữ đậm chất bi tráng, lưu giữ nguyên vẹn 100% kỹ thuật hát nói và làn điệu cổ mà không cần qua trường lớp đào tạo chính quy.

Thứ ba, nghiên cứu ghi nhận sự chuyển dịch không gian văn hóa sau khi tỉnh Ninh Bình triển khai Đề án 04 từ cuối năm 2011. Tỷ lệ câu lạc bộ hát Xẩm tại huyện Yên Mô tăng từ 1 câu lạc bộ tự phát lên 5 câu lạc bộ chính quy vào năm 2018, thu hút hơn 80 hội viên ở nhiều độ tuổi tham gia học tập, đánh dấu bước chuyển mạnh mẽ từ môi trường hát rong đường phố sang hình thức câu lạc bộ và sân khấu hóa phục vụ du lịch.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CƠ CẤU NỘI DUNG CA TỪ XẨM NINH BÌNH                    |
+------------------------------------+------------------------------------+
| Chủ đề nội dung                    | Tỷ lệ phần trăm                    |
+------------------------------------+------------------------------------+
| Tình cảm mẫu tử, đạo nghĩa gia đình| 42.3%                              |
| Than thân trách phận, nỗi đau phụ nữ| 34.6%                             |
| Trào phúng, châm biếm xã hội       | 23.1%                              |
+------------------------------------+------------------------------------+

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa nội dung và hình thức của Xẩm Ninh Bình bắt nguồn từ đặc trưng địa văn hóa của vùng đất cố đô, nơi giao thoa giữa nền văn minh châu thổ sông Hồng và văn hóa Bắc Trung Bộ. Khi so sánh với dòng Xẩm Hà thành, dữ liệu có thể được hệ thống hóa qua bảng đối chiếu cấu trúc diễn xướng: Xẩm Ninh Bình giữ vững tính chất mộc mạc, đậm chất nông nghiệp thôn dã với các điệu Chợ, Thập ân, Phồn huê; trong khi Xẩm Hà thành phát triển mạnh thể loại Xẩm tàu điện với tiết tấu nhanh hơn khoảng 30%, kết hợp thơ ca lãng mạn đô thị của Á Nam Trần Tuấn Khải hay Nguyễn Bính.

Kết quả nghiên cứu chứng minh rằng nghệ nhân Hà Thị Cầu chính là "báu vật nhân văn sống", chiếc cầu nối lịch sử lưu giữ hồn cốt Xẩm cổ truyền thế kỷ XX. Việc phục hồi nghệ thuật Xẩm thông qua việc truyền dạy trực tiếp cho 100% học viên nòng cốt tại Nhà hát Chèo Ninh Bình đã chứng minh tính khả thi của mô hình bảo tồn di sản dựa vào cộng đồng, tạo tiền đề khoa học vững chắc để khẳng định chủ quyền văn hóa dân gian địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Số hóa và xây dựng ngân hàng dữ liệu di sản số: Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình chủ trì thực hiện số hóa 100% các băng ghi âm, thước phim tư liệu và 52 văn bản lời ca của nghệ nhân Hà Thị Cầu trước quý IV năm 2027 nhằm xây dựng kho lưu trữ số công khai phục vụ nghiên cứu và giáo dục.
2. Đưa dân ca Xẩm vào chương trình giáo dục phổ thông: Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Ninh Bình triển khai giảng dạy tích hợp tối thiểu 4 tiết văn học - âm nhạc địa phương về hát Xẩm tại 100% các trường trung học cơ sở và trung học phổ thông trên địa bàn huyện Yên Mô giai đoạn 2026 - 2028.
3. Mở rộng mô hình Câu lạc bộ Xẩm gắn với du lịch di sản: Ủy ban nhân dân huyện Yên Mô phối hợp với Hiệp hội Du lịch Ninh Bình thành lập thêm 3 câu lạc bộ Xẩm truyền thống, tổ chức 2 buổi biểu diễn định kỳ hàng tuần tại không gian phố cổ Hoa Lư và khu du lịch Tràng An để nâng mức tiếp cận khán giả quốc tế lên 25% mỗi năm.
4. Hoàn thiện hồ sơ quốc gia trình UNESCO: Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam phối hợp cùng cơ quan quản lý văn hóa tỉnh Ninh Bình hoàn tất hồ sơ khoa học đệ trình UNESCO ghi danh Nghệ thuật hát Xẩm vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào năm 2029.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và âm nhạc học dân tộc: Cung cấp nguồn tư liệu chuẩn xác về 8 làn điệu Xẩm, phân tích thi pháp ca từ và mô hình diễn xướng của nghệ nhân cung đình - dân gian cuối cùng.
• Giảng viên và giáo viên bộ môn Ngữ văn: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chính thống để biên soạn giáo án giảng dạy văn học địa phương cho học sinh các cấp tại tỉnh Ninh Bình và khu vực đồng bằng Bắc Bộ.
• Cán bộ quản lý văn hóa và hoạch định chính sách di sản: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để đánh giá hiệu quả triển khai Đề án bảo tồn văn hóa cơ sở, định hướng xây dựng chính sách đãi ngộ nghệ nhân dân gian.
• Nghệ sĩ biểu diễn, nhạc công truyền thống và người sáng tạo nội dung văn hóa: Nắm bắt trọn vẹn kỹ thuật lấy hơi, nhả chữ, phương pháp diễn tấu đàn nhị kết hợp sênh phách nguyên bản để ứng dụng trong biểu diễn đương đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguồn gốc của nghệ thuật hát Xẩm bắt đầu từ thời điểm nào?

Nghệ thuật hát Xẩm có lịch sử hình thành khoảng 700 năm trước dưới thời nhà Trần, gắn liền với truyền thuyết về hoàng tử Trần Quốc Đĩnh. Ông được tôn vinh là ông tổ nghề Xẩm khi sáng tạo ra cây đàn và dạy tiếng hát cho những người khiếm thị mưu sinh. Hàng năm vào ngày 22 tháng 2 và 22 tháng 8 âm lịch, giới nghệ nhân đều tổ chức ngày giỗ tổ nghề trang trọng.

2. Nghệ nhân Hà Thị Cầu đóng vai trò như thế nào đối với nghệ thuật Xẩm Ninh Bình?

Nghệ nhân Hà Thị Cầu là người hát Xẩm cuối cùng của thế kỷ XX, lưu giữ trọn vẹn kho tàng bài bản Xẩm cổ truyền mà không cần văn bản chép tay. Bà là vợ thứ 18 của trùm Xẩm Chánh Trương Mậu, tiếp thu trọn vẹn tinh hoa của 6 gánh hát Xẩm đất Ninh Bình, trực tiếp truyền dạy kỹ năng biểu diễn độc đáo cho các thế hệ nghệ sĩ ưu tú kế cận trước khi qua đời năm 2013.

3. Hát Xẩm Ninh Bình có bao nhiêu làn điệu chính?

Hát Xẩm truyền thống gồm 8 làn điệu cơ bản: Xẩm chợ, Chênh bong (Xẩm xoan), Riềm Huê (Xẩm Huê tình), Ba Bậc (Xẩm nhà trò), Phồn Huê (Nữ oán), Hò bốn mùa, Hát ai và Xẩm Thập ân. Mỗi làn điệu sở hữu một cấu trúc tiết tấu và thang âm riêng biệt, phù hợp với từng không gian diễn xướng và chủ đề cảm xúc từ vui tươi, trữ tình đến ai oán, bi thương.

4. Điểm khác biệt lớn nhất giữa Xẩm Ninh Bình và Xẩm Hà thành là gì?

Xẩm Ninh Bình mang đậm tính chất nông nghiệp thôn dã với môi trường diễn xướng gắn liền bến sông, chợ quê và nội dung sâu nặng tình nghĩa gia đình qua các điệu Thập ân, Phồn huê. Ngược lại, Xẩm Hà thành mang tính thị dân rõ nét, thích nghi với nhịp sống đô thị sôi động, hình thành nên làn điệu Xẩm tàu điện với tiết tấu nhanh và diễn ca các bài thơ lãng mạn hiện đại.

5. Chính quyền tỉnh Ninh Bình đã có đề án cụ thể nào để bảo tồn hát Xẩm?

Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình đã ban hành Đề án số 04/ĐA-UBND ngày 14/11/2011 về "Khôi phục, bảo tồn và phát triển nghệ thuật hát Xẩm". Đề án đã phối hợp cùng Nhà hát Chèo Ninh Bình tổ chức sưu tầm làn điệu cổ, mở các lớp truyền dạy trực tiếp từ nghệ nhân Hà Thị Cầu cho hàng chục học viên và phát triển hệ thống câu lạc bộ Xẩm tại các xã thuộc huyện Yên Mô.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa trọn vẹn 8 làn điệu Xẩm cổ truyền và phân tích chuyên sâu 52 văn bản lời ca tiêu biểu tại vùng đất Ninh Bình.
• Công trình khắc họa sắc nét chân dung nghệ thuật và phương thức diễn xướng độc nhất của cố Nghệ nhân Ưu tú Hà Thị Cầu – "báu vật sống" của di sản dân tộc.
• Nghiên cứu chỉ ra quy luật biến đổi không gian văn hóa Xẩm từ hình thức hát rong mưu sinh sang mô hình câu lạc bộ và nghệ thuật sân khấu phục vụ du lịch.
• Luận văn hoàn thành việc xây dựng khung giải pháp 4 nhóm chiến lược phục vụ trực tiếp cho Đề án bảo tồn văn hóa phi vật thể của địa phương.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật quan trọng, tạo tiền đề vững chắc cho lộ trình đệ trình UNESCO công nhận hát Xẩm là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp trước năm 2030.

Hãy cùng chung tay bảo tồn, lan tỏa và phát huy giá trị của nghệ thuật hát Xẩm Ninh Bình bằng cách tích cực tham quan các không gian diễn xướng truyền thống và ủng hộ các chương trình số hóa di sản văn hóa dân tộc ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ NINH BÌNH VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ HÁT XẨM 1. Khái quát về tự nhiên, lịch sử xã hội, văn hóa ở Ninh Bình 1. Điều kiện tự nhiên Ninh Bình là tỉnh nằm ở cực Nam của đồng bằng sông Hồng. Phía Bắc giáp các tỉnh Hà Nam và Hòa Bình, phía Tây giáp tỉnh Thanh Hóa, phía Đông giáp Nam Định, phía Nam giáp biển Đông.

Tọa độ địa lý của Ninh Bình là 19º55’39” – 20º26’25” B, 105º32’27” – 106º10’15” Đ. Đây là một tỉnh giàu tiềm năng tài nguyên thiên nhiên, dân cư đông đúc, nguồn lao động dồi dào. Ninh Bình có vị trí chiến lược quan trọng, là nơi tiếp nối giao lưu kinh tế, văn hóa giữa lưu vực sông Hồng với lưu vực sông Mã, hai cái nôi văn hóa – văn minh của người Việt, là nơi “yết hầu” của Bắc-Nam, là địa bàn chiến lược quan trọng của mọi thời đại, nhà nước trong lịch sử Việt Nam. Ninh Bình nằm trên con đường giao thông huyết mạch (quốc lộ 1A), tuyến đường sắt Thống Nhất Bắc – Nam, quốc lộ 10.

nối liền vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc với các tỉnh Duyên Hải miền Trung, Tây Nguyên và các tỉnh phía Nam. Đây còn là cửa ngõ giao lưu của các tỉnh phía Nam với vùng Tây Bắc giàu tiềm năng về tài nguyên. Vị trí điạ lý đó đã tạo cho Ninh Bình một diện mạo văn hóa độc đáo và một điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế xã hội. Tuy là một tỉnh có diện tích và mật độ dân cư không lớn nhưng Ninh Bình là một vùng đất có địa hình rất đa dạng: có núi, đồng bằng, vùng ven biển, mang đầy đủ sắc thái địa hình Việt Nam thu nhỏ.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 12 Tất cả những điều đó vừa là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế vừa là bức tranh thu nhỏ trong các bài hát Xẩm, là nguồn cảm hứng bất tận cho các nghệ nhân sáng tác thơ ca. Đặc điểm lịch sử - xã hội Ninh Bình là một vùng đất đã trải qua quá trình lịch sử xây dựng và bảo vệ quê hương lâu dài. Khoa học đã chứng minh Ninh Bình là một vùng đất cổ, có con người cư trú từ rất sớm. Các di tích khảo cổ học Thung Lang (Tam Điệp), chợ Ghềnh (Tam Điệp), Đồng Vườn (Yên Mô).

đã chứng minh điều đó. Ninh Bình là nơi chuyển tải các ảnh hưởng văn hóa từ lưu vực sông Mã ra phía Bắc, từ lưu vực sông Hồng vào phía Nam, từ miền núi xuống miền ven biển. Chính vì vậy, chắc hẳn “bộ mặt văn hóa Ninh Bình thời tiền sử văn hóa khá phong phú, đa dạng” (Trương Đình Tưởng, Sdd), góp phần tạo dựng nền văn minh Văn Lang – Âu Lạc. Bước vào thời kỳ Bắc thuộc trải qua hơn 1000 năm, Ninh Bình lúc thuộc về quân Giao Chỉ (Bắc Bộ), lúc thuộc về quận Cửu Chân (Thanh Hóa), mãi đến thời Đường mới thành một đơn vị hành chính độc lập là Trường Châu[1] Thời kỳ phong kiến độc lập, Ninh Bình là vùng đất có kinh đô đầu tiên của đất nước Đại Cồ Việt – nhà nước phong kiến tập quyền đầu tiên trong lịch sử Việt Nam.

Kinh đô này tồn tại được 41 năm với sự chuyển tiếp ba thời đại Đinh – Tiền Lê – Lý. Sau khi Lý Công Uẩn dời đô về Đại La (Thăng Long), năm 1010, Hoa Lư không còn giữ vai trò là trung tâm đất nước nữa, nhưng vẫn là địa bàn chiến lược quan trọng trong các cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc. Đến thế kỉ XV, Ninh Bình lại là nơi Trần Ngỗi – Giản Thịnh Đế dấy quân khởi nghĩa đánh đổ quân đô hộ nhà Minh, rồi là điạ bàn giao tranh ác liệt của các tập đoàn phong kiến Lê Trịnh – Mạc. vào thế kỷ XVI.

Từ thế kỉ XVIII, nhà Lê – Trịnh suy yếu, khởi nghĩa nông dân Tây Sơn nổi lên, quân Mãn Thanh với 29 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 vạn quân xâm lược nước ta. Mảnh đất Ninh Bình lại một lần nữa là lá chăn vững chắc cho cuộc kháng chiến của dân tộc. Là nơi Ngô Thì Nhậm dựng phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn, nơi vua Quang Trung hội quân, tổ chức cho lính ăn tết sớm rồi thần tốc tiến về giải phóng Thăng Long mùa xuân năm Kỷ Dậu (1789). Thế kỷ XIX, Ninh Bình có tên làThanh Hoa ngoại trấn, năm Gia Long thứ 5 (1806) đổi thành đạo Thanh Bình.

Năm 1822, đổi thành trấn Ninh Bình, cái tên Ninh Bình có từ đây. Năm 1829, đổi thành tỉnh Ninh Bình, thành lập thêm huyện Kim Sơn. Tháng 12 năm 1873, thực dân Pháp đánh chiếm Ninh Bình nhưng chúng phải rút lui do gặp phải sự chiến đấu anh dũng của nhân dân. Mười năm sau, năm 1883, thực dân Pháp chiếm được Ninh Bình, ách đô hộ của chúng mãi đến năm 1945 mới bị cuộc Cách mạng Tháng Tám của nhân dân ta lật đổ.

Trong cuộc kháng chiến chống Pháp (1946-1954), các chiến dịch Lê Lợi (1950), Tây Nam Ninh Bình, Quang Trung (1951) đã một lần nữa chứng tỏ khí thế hiên ngang, anh dũng chống giặc của nhân dân Ninh Bình, góp phần cùng nhân dân cả nước đi đến thắng lợi cuối cùng, giải phóng quê hương vào năm 1954. Cuộc kháng chiên chống Mỹ và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội của nhân dân Ninh Bình đã được cả nước công nhận với nhiều danh hiệu cao quý dành cho các cá nhân và tập thể. Từ năm 1986 đến nay, Ninh Bình đang cùng cả nước thực hiện đường lối đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Trong suốt một cuộc hành trình gần hai thiên niên kỉ, người dân Ninh Bình đã sinh sống và tồn tại từ xa xưa trên mảnh đất cổ này.

Qua quá trình phát triển ấy, Ninh Bình tự hào đã từng là kinh đô nước Đại Cồ Việt của ba vương triều Đinh – Lê – Lý từ cuối thế kỷ Xđến đầu thế kỉ XVI và là mảnh đất đã từng sản sinh ra những nhân vật lịch sử anh hùng, làm rạng danh quê hương đất nước. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 14 Có thể nói, Ninh Bình là lịch sử của một vùng đất anh hùng, giàu truyền thống yêu nước. Đó là lịch sử dựng nước và giữ nước, lúc vẻ vang rực rỡ, là trung tâm của cả nước, nơi lan tỏa những giá trị văn hóa, âm thầm đóng góp sức mình làm nên lịch sử vẻ vang của dân tộc. Những giá trị đó kết tinh thành truyền thống, để hôm nay được phát huy trong công cuộc xây dựng quê hương cố đô xưa, ngày một giàu đẹp.

Tỉnh Ninh Bình có trên 90 vạn dân sinh sống ở 8 huyện, thành phố, thị xã với 2 dân tộc Kinh và Mường. Mỗi dân tộc, mỗi địa phương trong tỉnh có một bản sắc truyền thống riêng, song đều hội tụ một phẩm chất chung đó là cần cù, sáng tạo trong lao động sản xuất, đoàn kết, dũng cảm trong đấu tranh chống các thế lực thù địch, chống thiên tai, gắn bó và yêu quê hương tha thiết. Nhân dân Ninh Bình có truyền thống đấu tranh chống giặc ngoại xâm, góp phần xứng đáng vào công cuộc dựng nước và giữ nước vĩ đại của dân tộc Việt Nam. Người dân đất Ninh Bình không những có truyền thống đấu tranh anh dũng chống giặc ngoại xâm mà còn rất cần cù, sáng tạo và giàu kinh nghiệm trong lao động sản xuất, đấu tranh với thiên nhiên.

Các thế hệ người dân Ninh Bình đã khai sơn phá thạch tạo dựng quê hương, phát triển nền sản xuất nông nghiệp đa dạng, bạt núi xẻ đồi, mở mang làng bản, quai đê lấn biển xây dựng vùng quê trù phú, màu mỡ với núi sông, rừng biển kỳ thú. Đặc biệt nhân dân Ninh Bình đã phát huy khả năng khéo léo của đôi bàn tay và trí tuệ của mình tạo nên nhiều nghề thủ công lâu đời, nổi tiếng như nghề chạm khắc đá, thêu ren, dệt chiếu,. Đó là những nghề truyền thống có giá trị thẩm mĩ và giá trị kinh tế cao. Mảnh đất Ninh Bình đã sản sinh ra những người con tuấn kiệt.

Đinh Tiên Hoàng cờ lau dẹp loạn, thống nhất giang sơn, mở nước, định đô, đặt nền móng đầu tiên cho kỉ nguyên phục hưng và văn minh Đại Việt. Nguyễn Minh Không LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 15 được nhà Lý phong Quốc sư, nhân dân tôn là bậc Thánh. Trương Hán Siêu, nhà văn nổi tiếng thời Trần được các vua Trần gọi bằng thầy. Truyền thống yêu nước, chống giặc ngoại xâm và tinh thần cần cù, sáng tạo trong lao động là nét nổi bật nhất và cũng là di sản tinh thần vô giá của nhân dân các dân tộc ở Ninh Bình trong công cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước.

Truyền thống quý báu đó được kế tục và phát huy từ đời này sang đời khác và càng được phát huy cao độ từ có Đảng cộng sản Việt Nam ra đời và nó đã trở thành các cao trào cách mạng của nhân dân trong tỉnh. Đây chính là nguồn cảm hứng cho các nghệ nhân lưu giữ và phát huy loại hình nghệ thuật cổ truyền của dân tộc. Đời sống văn hóa Ninh Bình nằm ở vùng giao thoa giữa các khu vực: Tây Bắc, đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung Bộ. Chính đặc điểm đó đã tạo ra một nền văn hóa Ninh Bình khá năng động, phát triển trên nền tảng văn minh châuthổ sông Hồng.

Đây là vùng đất phù sa cổ ven chân núi có con người cư trú từ rất sớm. Vùng đất Ninh Bình là kinh đô của ViệtNam thế kỷ X, mảnh đất gắn với sự nghiệp của 6 vị vua thuộc ba triều đại Đinh - Lê – Lý với các dấu ấn lịchsử: Thống nhất giang sơn, đánh Tống - dẹp Chiêm và phát tích quá trình định đô Hà Nội. Do ở vào vị trí chiến lược ra Bắc vào Nam, vùng đất này đã chứng kiến nhiều sự kiện lịch sử oai hùng của dân tộc mà dấu tích lịch sử còn để lại trong các đình, chùa, đền, miếu, từng ngọn núi, con sông. Đây còn là vùngđất chiến lược để bảo vệ ThăngLong của triều đại TâySơn với phòngtuyến Tam Điệp, là căn cứ để nhà Trần 2 lần chiến thắng giặc Nguyên - Mông với hành cung Vũ Lâm,.

Thế kỷ XVI - XVII, đạo Công giáo được truyền vào Ninh Bình, dần dần hình thành trung tâm Công giáo Phát Diệm, nay là giáophận Phát Diệm đặt tại KimSơn với 60% tổng số giáo dân toàn tỉnh. Bên cạnh văn hoá của cư dân Việt LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 16 cổ, Ninh Bình còn có "văn hoá mới" của cư dân ven biển. Dấu ấn về biển tiến còn in đậm trên đất Ninh Bình.