CHƯƠNG 1: LỊCH SỬ KIẾN TRÚC CỦA THÁP PO KLONG GIARAI 1. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH QUẦN THỂ KIẾN TRÚC CỦA THÁP PO KLONG GARAI 1. Cảnh quan địa lý Tháp Po Klong Garai hay còn có tên gọi khác là tháp Po Klong Garai hay còn gọi la Tháp Chàm, đây được xem là cụm tháp đẹp nhất, nguyên vẹn nhất tại Ninh Thuận còn sót lại ở nước ta. Nhóm tháp Po Klong Garai được xây dựng trên ngọn đồi Trầu,nằm trên phường Đô Vinh – thành phố Phan Rang Tháp Chàm (Ninh Thuận),khoảng 7km về phía Tây Bắc.
Quần thể kiến trúc này mang đậm bản sắc văn hóa hóa Chăm,được xây dựng vào khoảng cuối thế kỉ 13 đầu thế kỉ 14 (thời vua Shihavaman, người Việt gọi là Chế Mân) thờ vua Po Klong Garai (1151 – 1205) người đã có công lao rất lớn trong việc xây dựng hệ thống dẫn thủy cho nhân dân Panduranga (tên gọi Phan Rang thời vương quốc Chăm). Hiện nay,đây là một nhóm tháp gồm có 3 loại tháp: tháp Cổng,tháp Chính và tháp Hỏa (Lửa). Tháp Cổng là hai cửa thông nhau theo trục Đông – Tây,đây được xem là nơi ra vào,hành lễ,tiếp đón khách của các vua ngày xưa,với lối kiến trúc mái vòm độc đáo tuy nhiên cổng tháp không có nhiều họa tiết nổi bật. Tháp Chính có cửa chính nằm ở phía Đông,trên cửa là mái vòm,mặt trụ đá có khắc chữ Chăm cổ,bên trên cửa có điêu khắc hình ảnh thần Siva đang múa.
Bên trong tháp Chính thờ vị vua có nhiều công lớn trong công cuộc cai trị đất nước với biểu tượng Mukha – Linga. Tháp Hỏa (Lửa) nằm ở phía Nam,nơi đây là nơi có kiến trúc đặc trưng của những ngôi nhà truyền thống của dân tộc Chăm,với kiến trúc hai mái cong cong hình chiếc thuyền nhìn sơ qua khá giống với mái nhà rông của những người dân tộc ở Tây Nguyên,đây là nơi để long bào,cúng tế của các tu sĩ,nơi để các vật dụng cần thiết của vua Champa xưa. 8 Dưới chân tháp có bảo tàng văn hóa Chăm,đây là nơi còn lưu trữ các vật dụng của người Chăm xưa,trang phục các vị vua,trang phục đời sống hằng ngày của dân tộc Chăm. Ngoài ra ở đây còn mô phỏng lại cuộc sống của dân tộc Chăm xưa như thế nào.
Bao quanh xung quanh nhóm tháp sẽ có hàng rào được xây dựng bằng gạch,hiện nay nhữn viên gạch đỏ được sản xuất như thế nào,mà trải qua biết bao biến cố lịch sử,sự bào mòn của thời gian mà những viên gạch đó vẫn còn nguyên vẹn,hàng rào này được xem như là miếng lót chắc chắn để bảo vệ không bị chiến tranh tàn phá,mà vẫn giữ được vẻ đẹp vốn có của nó đến tận ngày nay. Chính vì cách tọa lạc đặc biệt của mình mà mỗi lần nhắc đến hay đến với Ninh Thuận,người ta không thể nào đến để tham quan tìm hiểu về lối kiến trúc độc đáo này. Cùng với lối kiến trúc độc đáo,nghệ thuật điêu khắc đạt đến đỉnh cao,tháp Po Klong Garai đã được Bộ Văn hóa xếp vào hạng di tích quốc gia năm 1979 và được Thủ tướng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Truyền thuyết Núi Trầu Tháp Po Klong Garai gắn với một truyền thuyết, truyền thuyết về một ông vua bị bệnh lách hủi bán trầu,ông trị vì từ năm 1151 đến năm 1205,cho đến nay ngọn đồi dựng tháp có tên là Cơk Bala tức là hòn núi lá Trầu.
Truyền thuyết kể rằng: Ngày xưa,có hai vợ chồng già người Chăm sống tại Ninh Thuận,họ vốn không có con. Một hôm,ông đi qua bến dâu phía trên đập Nha Trinh,bỗng thấy một cái bọc trôi lềnh bềnh ở giữa sông. Ông già vớt cái bọc lên,mở ra trong bọc có một bé gái xinh xắn. Ông bà vui mừng khôn xiết,bèn đưa bé gái về nhà nuôi.175] Sau nhiều năm trôi qua,cô gái đó đã lớn khôn,cô thường theo bố mẹ vào rừng kiếm củi.
Một hôm trời nắng gắt,cô gái khát nước nhưng do khu rừng của ba đang chặt củi không có khe suối hay rãnh suối nào cả. Ông già đã khuyên con gái rang chịu về nhà rồi uống nước. Nhưng do không chịu nổi cơn khát cô gái bèn lén đi tìm nguồn nước uống. Đi một quãng đường khá xa,cô gái mới thấy một tảng đó rất to,ở giữa tảng có một vũng nước trong vắt,cô mừng rỡ liền cúi xuống lấy tay vục nước uống trong lành.
Khi ba mẹ 9 cô tìm thấy cô thì vũng nước đó dần cạn đi,ba người cho rằng đấy là điềm lạ nên đã vội vàng quay về nhà.176] Từ đó,cô gái tự nhiên thụ thai. Cô sinh ra một đứa trẻ ghẻ lỡ hết sức kinh tởm. Mặc dù vậy nhưng ông bà già vẫn rất thương yêu cháu của mình nuôi nấng cháu lớn lên rất cẩn thận và đã đặt tên tên cho cháu của mình là Pô Ong. Năm 7 tuổi,Pô Ong đi chăn bò cho nhà vua,ngày nào cũng như ngày nấy,Pô Ong bò chăn đều được ăn no và về chuồng đầy đủ.
Một hom vì mải chơi,Pô Ong đã để lạc mất một con bò,Pô Ong liền trèo lên một ngọn cây cao để nhìn thì thấy bò của mình đang bị cột trong một ngôi nhà lớn, sau khi trèo xuống ngọn cây cao đó liền biến thành một con rồng, nhìn Pô Ong một cách kính cẩn.176] Pô Ong nhờ một người lớn dẫn mình đi xin bò,chủ nhân của ngôi nhà ấy là một thầy tu,ông có một con gái rất là xinh đẹp. Nhìn thấy Pô Ong ghẻ lỡ đầy mình con gái của thầy tu bèn bảo cha mình trả bò cho Pô Ong và đuổi anh ta đi. Nhìn thấy Pô Ong thầy tu thấy trên người cậu có nhiều điều lạ nên đã hứa chọn ngày lành,tháng tốt để gả cho Pô Ong.176] Sau đó,Pô Ong đã kết thân với người bạn Pô Klong Chanh hai người cùng nhau đi buôn trầu. Từ ngày hai người đổi thúng trầu nghỉ ngơi ở một chỗ và thay phiên nhau về nhà lấy cơm ăn.
Một hôm, Pô Klong Chanh về nhà lấy cơm ăn, Pô Ong đã ngủ thiếp đi, sau khi Pô Klong chanh quay lại, thì thấy một cảnh tượng hiện ra trước mắt mình: một con rồng đang liếm toàn thân ghẻ lỡ của Pô Ong. Nhờ vậy, ghẻ lở trên người của Pô Ong biến mất. Pô Ong thức dậy lấy gói xôi chỉ mỗi người một nữa cho Pô Klong Chanh.177] Một hôm, vị thầy tu bỗng nhớ tới anh chàng chăn bò trên người đầy ghẻ lỡ, và tìm kiếm để kết thân. Pô Ong nhận con gái của thầy tu về làm vợ.
Ít lâu sau, nhà vua băng hà, không có hoàng tử kế vị. Bỗng nhiên con voi trắng của hoàng cung phá cửa chạy đến chỗ Pô Ong ở, quỳ xuống và đưa ra ý định mời. Tưởng rằng, con voi trắng có nguyện cầu gì, Pô Ong đã trèo lên mình voi. Con voi chẳng từ từ đứng dậy, rồi chạy về hướng kinh thành.
Khi đi được đến Sông Đà Rằng, con voi dừng lại uống nước nhân cơ hội đó Pô Ong chạy trốn, không thấy Pô Ong, con voi cứ mãi rống lên để tìm được Pô Ong. Thấy vậy, Pô Ong đành bất đắc dĩ trèo lên lưng gọi để nó chở đi. Dân chúng thế vậy hết sức vui mừng, bèn rủ nhau đi theo sau thành một hàng dài vô tận. Đến được kinh thành, Pô Ong được làm vua.
Nhưng cũng có người 10 không phục, vì ông chỉ là một tên chăn bò bẩn thiểu. Thấy thế, ông bỏ đi tu. Nhưng sau khi ông đi, đất nước liên tiếp xảy ra nhiều vụ thiên tai, dịch bệnh. Vì thế, quan lại và dân chúng đã lên núi rước vua về.
Từ đó, dân chúng gọi ông là Pô Klong Garai.178] Po Klong Garai là một vị vua anh quân, có tài trong việc dẫn thủy nhập điền, ruộng vườn trước kia khô cạn nhờ có ông mà trở nên tươi tốt, nhờ đó dân chúng ấm no hơn xưa. Một lần,người Khơme xâm chiếm lãnh thổ Chiêm Thành, Po Klong Garai ra điều kiện thi xây tháp. Nếu ngài xong truớc thì người Khơme phải rút quân về, còn nếu ngài thua thì sẽ nhuợng đất cho họ. Ý vào số đông và tài xây tháp của mình,người Khơme nhận lời thách.
Po Klong Garai đã cho dân chúng lấy tre làm khung. Lấy giấy phết làm gạch. Chờ người Khơme sấp hoàn thành tháp của họ, nhân đêm tối ngài cho dựng mấy cây tháp làm bằng tre, giấy lên. Sáng sớm tinh sương, nguời Khơme ngủ dậy thấy tháp của người Chăm đã mọc lèn sừng sững nên họ đành chịu thua và rút quân về nuớc.179] Sau khi đã hoàn thành nhiêhm vụ lo cho dân được ấm no, vua Pô Klaung Garai đã hóa thân về trời và trở thành một vị thần che chở cho dân chúng.
Nhớ ơn vua, dân chúng tạc tượng ngài, thờ trong ngôi tháp mà chính ngài đã dựng lên trong cuộc đo tài với Pô Dam. Từ đó,ngôi tháp mang luôn tên ngài – tháp Po Klong Garai. Tất nhiên,truyền thuyết, bao giờ cũng mang tính hoang đường nhiều hơn là sự thật,thế nhưng,vị vua Po Klong Garai trong truyền thuyết về tháp Po Klong Garai của người Chăm vẫn có những cốt lõi lịch sử. Đập nước Nha Trinh, núi Trầu và ngôi tháp Po Klong Garai đều là những di tích vật chất có thật.
Kiến giải lịch sử Theo như mô tả ở trên, quần thể kiến trúc tháp Po Klong Garai được xây dựng vào cuối thế kỉ XIII đầu thế kỉ XIV. Tháp được lấy tên vị vua mà theo sử sách Việt Nam gọi là vua Chế Mân (1151-1205). Tháp Po Klong Garai được xây dựng dưới thời vua Jaya Shimhavarman III (thế kỉ XIII-XIV). Po Klong Garai được đồng hóa với thần Shiva thể hiện tín ngưỡng thể hiện tín ngưỡng thờ Thần-vua của Champa vào thế kỉ XIV.
11 Nhóm tháp Po Klong Garai là nhóm tháp được xây dựng hoàn chỉnh và cuối cùng trong tổng thể kiến trúc tháp Champa. Bên trong lòng tháp hiện nay vẫn còn nguyên vẹn bệ thờ Yony-Linga,trên Linga còn thể hiện Mukalinga. Theo như truyền thuyết đã kể ở trên, đấy chính là hình ảnh vua Po Klong Garai đã được hóa thân vào trong biểu tượng thờ của thần Shiva. Theo tác giả Lê Đình Phụng, nhóm tháp Po Klong Garai được xây dựng vào giữa thế kỉ XIV dưới thời vua Chế Anam (1318-1342), phù hợp với điều kiên kinh tế xã hội của Champa lúc bấy giờ.
Ông đã nêu rõ rằng,như vậy có thể thấy niên đại (thế kỉ XII-XIV) của việc xây dựng tháp và mối quan hệ với vị vua được thờ là Po klong Garai là như thế nào,có cùng thời gian. Theo thế thứ các đời vua của vương triều Vijaya trị vì từ năm 1000 đến ănm 1471 gồm 36 đời vua,trong thế kỉ XIV trong tên của các vị vua thì không có tên của vua Po Klong Garai.