Một Số Vấn Đề Cơ Bản Về Địa Lí Tự Nhiên Trên Trái Đất

Chuyên khảo phân tích Địa lý tự nhiên, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Địa Lí
• Đề tài: Khám Phá Địa Lí Tự Nhiên Trên Trái Đất: Những Vấn Đề Cơ Bản
• Loại tài liệu: Giáo Trình

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: VỊ TRÍ ĐỊA LÍ CÁC LỤC ĐỊA
• 1.1. Một số vấn đề cơ bản về địa lí tự nhiên trên Trái đất
• 1.2. Một số vấn đề cơ bản về Địa chất – Địa hình trên bề mặt trái đất
• 1.3. Một số vấn đề cơ bản về khí hậu trên bề mặt trái đất
• 1.4. Một số vấn đề cơ bản về cảnh quan trên bề mặt trái đất
• 1.5. Một số vấn đề cơ bản về sông ngòi trên bề mặt trái đất
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA CHẤT – ĐỊA HÌNH TRÊN THẾ GIỚI
• 3. CHƯƠNG 3: KHÍ HẬU TRÊN THẾ GIỚI
• 4. CHƯƠNG 4: CẢNH QUAN TRÊN THẾ GIỚI
• 5. CHƯƠNG 5: CÁC LƯU VỰC VÀ CÁC SÔNG CHÍNH TRÊN THẾ GIỚI

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khám Phá Địa Lí Tự Nhiên Trên Trái Đất

Khám phá địa lý tự nhiên trên Trái Đất là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố hình thành và phát triển của môi trường tự nhiên. Các yếu tố này bao gồm địa chất, khí hậu, và cảnh quan. Việc nắm vững kiến thức về địa lý tự nhiên không chỉ giúp sinh viên có cái nhìn tổng quát mà còn là cơ sở để nghiên cứu các lĩnh vực khác như địa lý kinh tế và môi trường.

1.1. Đặc Điểm Cơ Bản Của Địa Lí Tự Nhiên

Địa lý tự nhiên bao gồm các yếu tố như địa hình, khí hậu, và hệ sinh thái. Những yếu tố này tương tác với nhau, tạo nên sự đa dạng trong cảnh quan và điều kiện sống của sinh vật. Việc nghiên cứu các yếu tố này giúp xác định các vùng sinh thái và tài nguyên thiên nhiên.

1.2. Vai Trò Của Địa Lí Tự Nhiên Trong Phát Triển Kinh Tế

Địa lý tự nhiên ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế của một quốc gia. Các yếu tố như tài nguyên thiên nhiên và khí hậu quyết định đến khả năng sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và du lịch. Hiểu rõ mối quan hệ này giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Địa Lí Tự Nhiên

Nghiên cứu địa lý tự nhiên đối mặt với nhiều thách thức, từ việc thu thập dữ liệu đến phân tích các yếu tố phức tạp. Sự biến đổi khí hậu và sự phân bố dân cư cũng là những vấn đề cần được giải quyết. Những thách thức này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có phương pháp tiếp cận đa dạng và linh hoạt.

2.1. Sự Biến Đổi Khí Hậu Và Ảnh Hưởng Đến Địa Lí

Sự biến đổi khí hậu đang gây ra những thay đổi lớn trong hệ sinh thái và địa hình. Các hiện tượng như lũ lụt, hạn hán và bão ngày càng trở nên phổ biến, ảnh hưởng đến đời sống con người và môi trường. Nghiên cứu các tác động này là rất cần thiết.

2.2. Tác Động Của Hoạt Động Con Người Đến Địa Lí Tự Nhiên

Hoạt động của con người như khai thác tài nguyên và đô thị hóa đang làm thay đổi cấu trúc địa lý tự nhiên. Những thay đổi này có thể dẫn đến sự suy giảm tài nguyên thiên nhiên và làm mất cân bằng hệ sinh thái. Cần có các biện pháp bảo vệ và phục hồi môi trường.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Địa Lí Tự Nhiên Hiện Đại

Các phương pháp nghiên cứu địa lý tự nhiên hiện đại bao gồm sử dụng công nghệ GIS, phân tích dữ liệu lớn và mô hình hóa. Những công nghệ này giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn sâu sắc hơn về các hiện tượng tự nhiên và mối quan hệ giữa chúng.

3.1. Công Nghệ GIS Trong Nghiên Cứu Địa Lí

Công nghệ GIS cho phép thu thập, phân tích và hiển thị dữ liệu địa lý một cách hiệu quả. Việc sử dụng GIS giúp các nhà nghiên cứu dễ dàng theo dõi sự thay đổi của địa hình và khí hậu theo thời gian.

3.2. Mô Hình Hóa Trong Nghiên Cứu Địa Lí

Mô hình hóa là một công cụ quan trọng trong nghiên cứu địa lý tự nhiên. Nó giúp dự đoán các hiện tượng tự nhiên và đánh giá tác động của các yếu tố khác nhau đến môi trường. Các mô hình này có thể được sử dụng để lập kế hoạch phát triển bền vững.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Địa Lí Tự Nhiên

Nghiên cứu địa lý tự nhiên có nhiều ứng dụng thực tiễn trong quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Các ứng dụng này không chỉ giúp cải thiện chất lượng cuộc sống mà còn bảo vệ hệ sinh thái.

4.1. Quản Lý Tài Nguyên Thiên Nhiên

Quản lý tài nguyên thiên nhiên hiệu quả là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững. Các nghiên cứu về địa lý tự nhiên cung cấp thông tin cần thiết để xây dựng các chính sách quản lý tài nguyên hợp lý.

4.2. Bảo Vệ Môi Trường Và Ứng Phó Với Biến Đổi Khí Hậu

Bảo vệ môi trường là một trong những ứng dụng quan trọng của nghiên cứu địa lý tự nhiên. Các biện pháp ứng phó với biến đổi khí hậu cần được xây dựng dựa trên các nghiên cứu khoa học để đảm bảo hiệu quả.

V. Kết Luận Về Khám Phá Địa Lí Tự Nhiên Trên Trái Đất

Khám phá địa lý tự nhiên trên Trái Đất là một lĩnh vực nghiên cứu đa dạng và phong phú. Những kiến thức thu được từ nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về môi trường mà còn đóng góp vào sự phát triển bền vững của xã hội. Tương lai của nghiên cứu địa lý tự nhiên sẽ tiếp tục phát triển với sự hỗ trợ của công nghệ và các phương pháp nghiên cứu hiện đại.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Địa Lí Tự Nhiên

Tương lai của nghiên cứu địa lý tự nhiên sẽ được định hình bởi sự phát triển của công nghệ và nhu cầu bảo vệ môi trường. Các nhà nghiên cứu cần tiếp tục đổi mới phương pháp và công nghệ để đáp ứng các thách thức mới.

5.2. Vai Trò Của Giáo Dục Trong Nghiên Cứu Địa Lí

Giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về địa lý tự nhiên. Việc đào tạo các thế hệ nhà nghiên cứu và chuyên gia sẽ giúp phát triển lĩnh vực này và ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Địa lí tự nhiên các lục địa (Địa lí tự nhiên thế giới) là tài liệu học tập cốt lõi thuộc khối kiến thức cơ sở ngành trong chương trình đào tạo Cử nhân Địa lí và chuyên ngành Địa lí Du lịch tại các trường đại học. Bên cạnh việc tạo nền tảng lý thuyết trực tiếp cho các học phần chuyên sâu như Địa lí kinh tế - xã hội các nước và Địa lí tự nhiên Việt Nam, tài liệu còn cung cấp tri thức cơ bản cho các ngành khoa học liên ngành gồm Du lịch học, Lịch sử thế giới, Quốc tế học, Văn hóa thế giới và công tác giảng dạy Địa lí tại trường phổ thông.

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung trang bị cho người học hệ thống hiểu biết toàn diện về điều kiện tự nhiên của từng lục địa và các khu vực địa lí trên thế giới; làm rõ vai trò, mối tương tác giữa điều kiện tự nhiên với sự phát triển kinh tế - xã hội; đồng thời rèn luyện phương pháp nghiên cứu chuyên ngành thông qua phân tích bản đồ, biểu đồ và hệ thống hóa dữ liệu địa lí.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo 3 phần chính. Giáo trình tiếp cận tự nhiên theo quan điểm địa lí hiện đại: xem tự nhiên là một thể tổng hợp (địa hệ) gồm cấu trúc thẳng đứng (các hợp phần tự nhiên) và cấu trúc ngang (các đơn vị phân hóa lãnh thổ) vận động trong thế cân bằng động. Sự phân hóa không gian của các địa hệ được phân tích dựa trên hai nhóm quy luật cơ bản: quy luật địa đới (bắt nguồn từ nhân tố hành tinh - vũ trụ như hình dạng Trái Đất, độ nghiêng mặt phẳng hoàng đạo, khoảng cách tới Mặt Trời) và quy luật phi địa đới (bắt nguồn từ nguồn năng lượng nội sinh trong lòng đất gây ra các chuyển động kiến tạo). Điểm đặc sắc của tài liệu là việc ứng dụng nhất quán hệ thống phân vị cảnh quan của GS. Vũ Tự Lập, kết hợp thuyết kiến tạo mảng của Alfred Wegener và quan điểm phân vùng khí hậu của B. P. Alisov.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung phần đặc điểm tự nhiên chung của thế giới được triển khai qua 5 chương hợp phần với tiến trình logic chặt chẽ:

• Chương 1: Vị trí địa lí các lục địa: Trình bày 3 ô kiến thức gồm vị trí toán học (tọa độ các điểm cực bắc - nam, phổ vòng đai tự nhiên), mối quan hệ với lãnh thổ kề bên (đại dương tiếp giáp, các dòng biển nóng/lạnh, các trung tâm áp cao/thấp) và hình dạng kích thước (diện tích, độ vươn dài theo kinh - vĩ tuyến, mức độ chia cắt bờ biển) của 6 lục địa: Phi, Nam Cực, Ôxtrâylia, Nam Mỹ, Bắc Mỹ và Á - Âu.
• Chương 2: Địa chất – Địa hình trên thế giới: Phân loại cấu trúc vỏ Trái Đất thành 2 đơn vị hình thái: nền (khu vực ổn định hình thành bình nguyên, cao nguyên, sơn nguyên) và địa tạo/địa tào (khu vực hoạt động hình thành các hệ thống núi theo các chu kỳ uốn nếp Caledoni, Hecxini và Tân kiến tạo).
• Chương 3: Khí hậu trên thế giới: Khái quát các nhân tố hình thành khí hậu (vị trí, địa hình, dòng biển, hoàn lưu khí quyển) và phân tích đặc điểm 7 đới khí hậu (xích đạo, cận xích đạo, nhiệt đới, cận nhiệt đới, ôn đới, cận cực, cực) cùng các kiểu khí hậu phân hóa theo hướng đông - tây.
• Chương 4: Cảnh quan trên thế giới: Mô tả ranh giới, điều kiện sinh thái (nhiệt độ hoạt động, lượng ẩm, chế độ thổ nhưỡng) và hình thái quần xã của các đới cảnh quan chính: đới đồng rêu (đài nguyên), rừng lá kim (taiga), rừng lá rộng ôn đới, rừng hỗn hợp cận nhiệt (kiểu rừng lá cứng Địa Trung Hải và kiểu cận nhiệt ẩm), rừng mưa nhiệt đới/xích đạo (ghilê), xa van nhiệt đới và thảo nguyên ôn đới.
• Chương 5: Các lưu vực và các sông chính trên thế giới: Hệ thống hóa mạng lưới thủy văn, diện tích lưu vực và quy luật thủy chế sông ngòi theo các đới khí hậu trên các lục địa.

Progression logic phát triển tuần tự từ nhân tố cấu trúc nền tảng (vị trí địa lí, cấu tạo địa chất), sang các yếu tố năng động của môi trường vô sinh (khí hậu), làm cơ sở hình thành giới sinh vật (cảnh quan) và mạng lưới dòng chảy (thủy văn).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Fundamental theories (Lý thuyết nền tảng): Thuyết địa hệ (geosystem) coi tự nhiên là một thể thống nhất hữu cơ; Thuyết trôi dạt lục địa và kiến tạo mảng (phân hóa lục địa thành hai khối cổ Gondwana và Lavrazi); Lý thuyết về các khối khí và hoàn lưu khí quyển của B. P. Alisov.
• Core principles (Nguyên lý cốt lõi): Quy luật địa đới quy định sự phân bố có trật tự của bức xạ nhiệt, đới khí hậu, vành đai cảnh quan từ xích đạo về cực; Quy luật phi địa đới quy định sự phân hóa địa mạo, khoáng sản và cảnh quan theo độ cao/kinh độ do tác động nội lực; Mối quan hệ tương hỗ: "Sông ngòi là hàm số của khí hậu", "Cảnh quan là tấm áo khoác của khí hậu".
• Essential frameworks (Khung phân loại chuẩn mực): Hệ thống phân vị cảnh quan của GS. Vũ Tự Lập: cấp vĩ mô (Đất liền – Lục địa – Vòng/Ô – Đới/Xứ cho bản đồ tỷ lệ nhỏ), cấp trung gian (Miền – Khu – Cảnh cho bản đồ tỷ lệ trung bình), cấp vi mô cho nghiên cứu địa phương; Mô hình phân loại 7 đới khí hậu và các kiểu khí hậu lục địa/hải dương/gió mùa.

Kỹ năng phát triển

• Technical skills (Kỹ năng kỹ thuật): Kỹ năng đọc, giải đoán và chồng xếp bản đồ địa lí tự nhiên chuyên đề (bản đồ địa chất, khí hậu, sinh vật, thủy văn); kỹ năng phân tích biểu đồ nhiệt độ - lượng mưa và biểu đồ lưu lượng nước sông.
• Analytical skills (Kỹ năng phân tích): Năng lực phân tích quan hệ nhân - quả giữa cấu trúc địa chất với dạng địa hình (nền ổn định ứng với bình nguyên, địa tạo trẻ ứng với núi cao); so sánh quy luật phân hóa thiên nhiên giữa các lục địa bắc bán cầu và nam bán cầu.
• Practical competencies (Năng lực thực tiễn): Khả năng ứng dụng tri thức địa lí tự nhiên vào việc đánh giá tài nguyên vị thế, nhận diện tài nguyên sinh thái phục vụ quy hoạch không gian du lịch và phát triển kinh tế vùng.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận sư phạm theo cấu trúc hệ thống và tư duy nhân quả biện chứng. Quá trình truyền đạt kiến thức đi từ quy luật chung của toàn cầu đến việc mổ xẻ cấu trúc cụ thể của từng lục địa, phân loại theo hai nhóm nguồn gốc phát sinh: nhóm lục địa Gondwana cổ (Phi, Ôxtrâylia, Nam Cực, Nam Mỹ, Ấn Độ, Ả Rập) và nhóm lục địa Lavrazi trẻ hơn (Bắc Mỹ, Á - Âu).

Phương pháp thực hành và nghiên cứu tình huống (case studies) được lồng ghép thông qua các chủ đề so sánh thực tế:

• Phân tích nguyên nhân hình thành tính chất khô hạn điển hình của lục địa Ôxtrâylia dựa trên tương quan giữa dãy núi Đông Ôxtrâylia, dòng biển lạnh Tây Ôxtrâylia và trung tâm cao áp chí tuyến.
• Giải thích nguyên nhân lục địa Nam Mỹ có tính chất ẩm ướt nhất thế giới thông qua vị trí mở rộng ở vùng xích đạo, tác động của dòng biển nóng Guyan, Braxin và các khối khí xích đạo/nhiệt đới hải dương.

Hệ thống câu hỏi ôn tập và thảo luận sau mỗi chương đóng vai trò định hướng phương pháp đánh giá (assessment methods):

1. Đánh giá khả năng tái hiện và định nghĩa các khái niệm phân vị cảnh quan, các đơn vị địa tạo, nền địa chất.
2. Đánh giá năng lực tổng hợp và giải thích mối quan hệ giữa chế độ nhiệt - ẩm với cấu trúc thảm thực vật (tại sao rừng nhiệt đới ẩm có 4-5 tầng phân hóa, còn rừng taiga chỉ có cây lá kim ken dày).
3. Đánh giá kỹ năng lập bảng ma trận liên hệ giữa địa chất - địa hình và khí hậu - cảnh quan - sông ngòi.

Về hướng dẫn tự học (self-study guidelines), giáo trình yêu cầu người học chủ động thực hiện việc đối chiếu văn bản mô tả với bản đồ giáo khoa treo tường và Atlas địa lí thế giới; tự vẽ sơ đồ chuỗi diễn thế sinh thái theo từng đới khí hậu để ghi nhớ cấu trúc phân vị một cách trực quan.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tích hợp hệ thống dữ liệu địa lý - chính trị chuẩn xác: Giáo trình thống kê chi tiết hiện trạng bản đồ chính trị thế giới gồm 197 quốc gia độc lập có chủ quyền (trong đó 193 quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc, 2 quan sát viên là Palestine và Vatican; 2 thực thể đặc thù là Đài Loan và Kosovo), đồng thời cung cấp số liệu thực chứng về quốc gia có diện tích nhỏ nhất (Vatican: 0,44 km², đường biên giới dài 4.070 m, dân số 738 người).
• Chuẩn hóa hệ thống phân vị cảnh quan ứng dụng: Thay vì áp dụng máy móc các bảng phân vị đơn lẻ của nước ngoài, giáo trình lựa chọn hệ thống phân vị của GS. Vũ Tự Lập. Hệ thống này có tính thích ứng cao, bao quát đầy đủ các cấp độ lãnh thổ từ quy mô lục địa (bản đồ tỷ lệ nhỏ) đến quy mô vùng, tỉnh (bản đồ tỷ lệ trung bình và lớn), phù hợp với thực tiễn phân vùng tại Việt Nam.
• Ứng dụng thuyết kiến tạo mảng vào phân loại lục địa: Cấu trúc địa chất toàn cầu không chỉ được mô tả tĩnh mà được đặt trong lịch sử vận động của hai khối đại lục cổ Lavrazi và Gondwana. Quy luật phân bố khoáng sản (nội sinh, ngoại sinh) và sự phân bố các bậc địa hình (bán bình nguyên bóc mòn lâu đời ở châu Phi so với miền núi cao uốn nếp trẻ ở châu Á) được giải thích dựa trên tuổi địa chất của chu kỳ kiến tạo.
• Gắn kết kiến thức tự nhiên với lịch sử phát kiến: Giáo trình tích hợp các tư liệu lịch sử địa lí xác thực như hành trình thám hiểm vượt Đại Tây Dương của C. Columbus (1492–1504), các lá thư khẳng định "Tân Thế Giới" của Amerigo Vespucci và nguồn gốc đặt tên châu Mỹ của nhà địa đồ học M. Waldseemüller (1507), tạo nền tảng kiến thức rộng mở cho sinh viên các ngành văn hóa, lịch sử và du lịch.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên năm thứ hai và năm thứ ba thuộc các ngành:
  • Cử nhân Địa lí học, Cử nhân Địa lí Du lịch, Sư phạm Địa lí.
  • Sinh viên các khối ngành khoa học xã hội và nhân văn cần kiến thức nền tảng không gian thế giới: Du lịch học, Quốc tế học, Lịch sử thế giới, Quản lý tài nguyên môi trường.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng thuộc khối Địa lí tự nhiên đại cương, bao gồm: Địa mạo đại cương, Khí tượng - Khí hậu học, Thủy văn đại cương, Thổ nhưỡng và Sinh thái học cảnh quan, Bản đồ học đại cương.
• Giảng viên: Tài liệu cung cấp khung bài giảng chuẩn mực, các sơ đồ phân vị và hệ thống câu hỏi thảo luận phục vụ việc biên soạn đề cương môn học, bài tập tình huống và ngân hàng câu hỏi thi kết thúc học phần Địa lí tự nhiên thế giới.
• Người tự học và cán bộ nghiên cứu: Nguồn tra cứu dữ liệu địa lí khu vực chuẩn xác cho giáo viên Địa lí tại các trường THPT chuyên, hướng dẫn viên du lịch quốc tế, chuyên viên nghiên cứu quan hệ quốc tế và các nhà phân tích quy hoạch vùng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên đại học ngành Địa lí, Địa lí Du lịch, Sư phạm Địa lí và các ngành liên quan như Du lịch học, Quốc tế học, Lịch sử. Đồng thời, đây là tài liệu tham khảo cho giảng viên, giáo viên phổ thông và người nghiên cứu địa lí khu vực.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần nắm vững kiến thức các môn học đại cương: Địa mạo học, Khí hậu học, Thủy văn học, Thổ nhưỡng - Sinh vật và kỹ năng đọc hiểu bản đồ địa lí cơ bản để tiếp thu các quy luật phân hóa không gian và cấu trúc địa hệ.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Tài liệu tích hợp nhất quán hệ thống phân vị cảnh quan của GS. Vũ Tự Lập kết hợp với thuyết kiến tạo mảng của Wegener và phân loại khí hậu của Alisov; cấu trúc nội dung phân hóa rành mạch theo 2 khối đại lục nguồn gốc (Gondwana và Lavrazi), giúp làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa cấu trúc địa chất, khí hậu và sinh thái.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên kết hợp việc đọc văn bản với tra cứu Atlas địa lí thế giới, phân tích kỹ các bảng đối chiếu mối quan hệ giữa các hợp phần (địa chất - địa hình, khí hậu - cảnh quan - sông ngòi) và tự trả lời hệ thống câu hỏi thảo luận ở cuối mỗi chương.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Tài liệu đi kèm hệ thống sơ đồ phân vị cảnh quan, bảng phân loại các đới/kiểu khí hậu, bản đồ phân bố các đơn vị địa tạo - nền cổ và bảng danh mục các dòng biển, khối khí chính trên thế giới được hệ thống hóa ngay trong nội dung từng chương.

---

Kết luận

Giáo trình Địa lí tự nhiên các lục địa là tài liệu học thuật hoàn chỉnh, cung cấp hệ thống lý luận khoa học địa lí hiện đại về cấu trúc, quy luật phân hóa không gian và mối liên hệ biện chứng giữa các hợp phần tự nhiên trên bề mặt Trái Đất.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Nắm vững các nguyên lý lý thuyết về địa hệ, quy luật địa đới, quy luật phi địa đới và hệ thống phân vị cảnh quan Vũ Tự Lập.
2. Nghiên cứu sâu 5 chương hợp phần tự nhiên chung toàn cầu (Vị trí, Địa chất - Địa hình, Khí hậu, Cảnh quan, Thủy văn).
3. Vận dụng quy luật tổng hợp để phân tích, so sánh chi tiết điều kiện tự nhiên của từng lục địa thuộc khối Gondwana và khối Lavrazi.

Tài liệu bổ trợ khuyến nghị kết hợp sử dụng gồm: Atlas Địa lí tự nhiên thế giới, Giáo trình Địa lí tự nhiên đại cương và các bảng tra cứu số liệu thống kê khí tượng - thủy văn toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 VỊ TRÍ ĐỊA LÍ CÁC LỤC ĐỊA Ô1 Vị trí địa lí là nhân tố hình thành quan trọng nhất, đồng thời cũng là một loại tài nguyên (tài nguyên vị thế). Dưới góc nhìn là nhân tố hình thành tự nhiên, phần này sẽ được trình bày trong các ô kiến thức sau: (1) Vị trí toán học (tọa độ địa lí) và hệ quả của nó: Khi trình bày nội dung này cần lưu ý các nội dung: phải xác định được các điểm cực bắc, nam từ đó tìm ra “phổ” các vòng, các đới, các khu vực tự nhiên của lãnh thổ nghiên cứu; (2) Mối quan hệ với các khu vực xung quanh và hệ quả của nó đối với tự nhiên. Nội dung này cần trình bày: tính chất của các khu vực tiếp giáp lãnh thổ nghiên cứu. Ở cấp các lục địa, chúng ta phải đi tìm tính chất của các biển và các đại dương xung quanh thông qua sự có mặt của các dòng biển, các trung tâm áp trên đó.

(3) Hình dạng kích thước của lục địa: diện tích và hình dạng của lục địa có ảnh hưởng đến sự hình thành các đặc điểm tự nhiên.1 Lục địa Phi 1. Vị trí toán học Điểm cực bắc là Mũi Trắng nằm ở khoảng vĩ độ 37020’B Điểm cực nam là Mũi Kim nằm ở khoảng vĩ độ 34o51’ N Từ tọa độ địa lí trên ta có thể xác định lục địa Phi có một phổ vòng đai tự nhiên từ bắc đến nam như sau: 1. Vòng đai cận nhiệt bắc bán cầu 14 Downloaded by BACH VAN (bachvan12@gmail. Vòng đai nhiệt đới bắc bán cầu 3.

Vòng đai cận xích đạo bắc bán cầu 4. Vòng đai xích đạo 5. Vòng đai cận xích đạo nam bán cầu 6. Vòng đai nhiệt đơi nam bán cầu 7.

Vòng đai cận nhiệt nam bán cầu Lục địa Phi nằm trải ra cả 2 bán cầu Bắc và Nam và cân xứng qua xích đạo. Phần lớn diện tích lãnh thổ của lục địa (75% diện tích) nằm trong vòng nội chí tuyến, nên có thể coi lục địa nằm ở vĩ độ thấp, vì thế mọi điểm nằm trên lục địa đều có mặt trời cao trên đường chân trời. Đây là nguyên nhân cơ bản làm cho lục địa có nền nhiệt cao nhất so với tất cả các lục địa khác. Lục địa có 2 đường chí tuyến chạy qua ở giữa của mỗi phần bắc và nam, vì thế tính chất tự nhiên của lục địa thiên về tính chí tuyến.

Như vậy tính chất chí tuyến và hầu hết diện tích lãnh thổ nằm ở vĩ độ thấp là 2 nguyên nhân chính làm cho lục địa có một miền tự nhiên khô nóng. Mối quan hệ với lãnh thổ kề bên Lục địa có 3 mặt đông, tây, nam giáp với 2 đại dương – An Độ Dương và Đại Tây Dương; phía bắc và đông bắc giáp với lục địa Á – Au qua Hồng Hải và Địa Trung Hải. Về các dòng biển trên các đại dương: - Trên Ấn Độ dương có các dòng biển nóng Mô Dăm Bích và các dòng gió mùa - Trên Đại Tây dương có các dòng: dòng biển lạnh Canari, dòng biển nóng Ghine, dòng biển lạnh Benghuela. Các dòng biển trên ảnh hưởng đến tự nhiên các khu vực khác nhau của lục địa nhờ những tính chất khác nhau của chúng nhưng xét về mức độ và phạm vi ảnh hưởng của từng dòng biển ta thấy dòng Benghuela là dòng có ảnh hưởng nhiều hơn cả.

Vì thế tính chất khô của tự nhiên được tăng cường hơn. Về các khối khí trên các đại dương: - Trên Ấn Độ dương luôn tồn tại một trung tâm cao áp chí tuyến (trung tâm cao áp Ấn Độ Dương). - Trên Đại Tây Dương luôn tồn tại 2 trung tâm cao áp chí tuyến (trung tâm cao áp Bắc Đại Tây Dương và Nam Đại Tây Dương). - Phía bắc của lục địa có cao áp chí tuyến trên lục địa Á-Âu vào mùa đông.

Các trung tâm cao áp nói trên ảnh hưởng đến tự nhiên của lục địa qua các loại gió khác nhau, nhưng chung quy khi đến lục địa hầu hết đều mang khối khí nhiệt đới lục 15 Downloaded by BACH VAN ([e-mail]) lOMoARcPSD|38895030 địa. Đây cũng là nguyên nhân quan trọng làm cho tự nhiên của lục địa có tính chất khô- nóng. Hình dạng và kích thước - Kích thước: với diện tích 29,2 triệu km2 không tính các đảo thì lục đị Phi có diện tích lớn thứ 2 trên thế giới, xếp sau lục địa Á – Au. Điểm cực tây của lục địa là mũi Xanh nằm ở kinh độ 17o33/ tây Điểm cưc đông của lục địa là mũi Rat Haphun nằm ở kinh đô 51o21/đông.

+ Nơi rộng nhất của lục địa là ở Bắc Phi rộng khoảng 7500km. + Nơi rộng nhất của Nam Phi khoảng 3100km (xấp xĩ ½ Bắc Phi). Đặc điểm này làm cho tự nhiên của Bắc Phi bao giờ cũng mang tính lục địa cao hơn Nam Phi. Với diện tích lớn như nêu trên làm cho tự nhiên mang tính lục địa cao.

- Hình dạng: Lục địa Phi là một trong những lục địa có đường bờ biển ít bị chia cắt nhất, các vịnh, biển, đảo, quần đảo xung quanh lục địa rất ít và nhỏ – vịnh lớn nhất là vịnh Ghine và bán đảo lớn nhất là bán đảo Sômali. Ngoài raxung quanh lục địa có một số đảo quan trọng: Trong Ấn Độ Dương có: Đảo Madagasca (590 000km 2), Đảo Xôcôtira (3 626km2), Đảo Dandiba (1 658km2). Trong Đại Tây Dương có: Q. Với những đặc điểm về vị trí đia lý như trên đã tạo cho tự nhiên của lục địa có một số đặc điểm đặc trưng cơ bản sau đây: - Các vòng đai tự nhiên của 2 bán cầu trên lục địa nằm đối xứng qua xích đạo.

- Tự nhiên của lục địa mang đặc điểm tự nhiên của vùng nội chí tuyến. - Tự nhiên của lục địa chịu sự chi phối của 2 đại dương thông qua các dòng biển và hoàn lưu. Trong đó ảnh hưởng chính là các dòng biển lạnh và các khối khí nhiệt đới lục địa. - Tự nhiên của lục địa chịu sự chi phối của lục địa Á – Âu.2 Lục địa Nam Cực Cần phân biệt hai khái niệm: lục địa Nam Cực và vùng Nam Cực Lục địa Nam Cực là phần đất nổi rộng lớn nằm ở vùng cực Nam của Địa Cầu.

Đại bộ phận diện tích nằm trong phạm vi của đường vòng cực Nam, chỉ có bán đảo Nam Cực hay còn gọi là đất Graham kéo xa về phía bắc tới khoảng vĩ tuyến 63 oN. Diện tích của lục địa rộng gần 13,2 triệu km 2. Tên lục địa Nam Cực khí hậu hết sức giá 16 Downloaded by BACH VAN ([e-mail]) lOMoARcPSD|38895030 buốt, băng phủ quanh năm, vì thế đây cũng là lục địa duy nhất trên Địa Cầu không có người cư trú thường xuyên. Lục địa Nam Cực nằm cách xa với tất cả các lục địa và được bao bọc bởi nước của các đại dương.

Do vị trí nằm ở vùng cực, việc xác định phương hướng chỉ có thể phân thành hai bộ phận: phần đông và phần tây, lấy đường kinh tuyến 0 o và 180o làm ranh giới. Phần lục địa phía đông có diện tích rộng hơn phần phía tây, còn phần phía tây có một bộ phần kéo dài tạo thành bán đảp Nam Cực cách Nam Mĩ bởi một eo biển tương đối hẹp đó là eo Đrếch. Vùng Nam cực là bộ phận rộng lớn bao gồm lục địa Nam Cực, các đảo ven các vùng biển bao quanh lục địa. Về giới hạn vùng Nam Cực do chạy qua trên các đại dương nên việc xác định rất khó.

Trong một thời gian dài việc xác định ranh giới đó giữa các nhà nghiên cứu không thống nhất với nhau. Gần đây người ta cho rằng, ranh giới hợp lí nhất của vùng Nam Cực là vị trí trung bình của frông cực đới, tức là ranh giới phân biệt giữa khối khí nam cực với khối khí ôn đới. Ở vị trí đó, nó cũng phù hợp với đường phân chia nước giữa vùng cực thường xuyên lạnh và nước các đại dương ấm hơn. Trong phạm vi đó, vùng Nam Cực phù hợp với vòng đai địa lí nam cực.

Đường ranh giới đó đi qua giữa các vĩ tuyến 48 và 60oN.3 Lục địa Ôxtrâylia 1. Vị trí toán học Điểm cực bắc là Mũi Yooc nằm ở khoảng vĩ độ 10041’N Điểm cực nam là Đông Nam nằm ở khoảng vĩ độ 39o11’ N Từ tọa độ địa lí trên ta có thể xác định lục địa Ôxtrâylia có một phổ vòng đai tự nhiên từ bắc đến nam như sau: 1. Vòng đai cận xích đạo nam bán cầu 2. Vòng đai nhiệt đới nam bán cầu 3.

Vòng đai cận nhiệt nam bán cầu 4. Vòng đai ôn đới nam bán cầu Các thống kê trên cho thấy, lục địa có đường chí tuyến nam chạy qua ở giữa vì thế tính chất chí tuyến là nguyên nhân chính làm cho lục địa có một miền tự nhiên khô. Mối quan hệ với lãnh thổ kề bên Lục địa có 2 mặt đông, tây giáp với 2 đại dương: Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương; phía bắc và nam giáp với các biển, xa về phía bắc là lục địa Á – Âu, xa về phía nam là lục địa Nam Cực. Về các dòng biển trên các đại dương: - Trên Ấn Độ Dương có dòng biển lạnh Tây Ôxtrâylia 17 Downloaded by BACH VAN ([e-mail]) lOMoARcPSD|38895030 - Trên Đại Tây dương có dòng nóng: Đông Ôxtrâylia - Trên các biển phía bắc là dòng biển nóng nam Thái Bình Dương - Trên các biển phía nam là dòng biển lạnh tây Ấn Độ Dương Các dòng biển trên ảnh hưởng đến tự nhiên các khu vực khác nhau của lục địa nhờ những tính chất khác nhau của chúng nhưng xét về mức độ và phạm vi ảnh hưởng của từng dòng biển ta thấy dòng lạnh Ôxtrâylia là dòng có ảnh hưởng nhiều hơn cả.

Vì thế tính chất khô của tự nhiên được tăng cường hơn. Về các khối khí trên các đại dương: - Trên Ấn Độ Dương luôn tồn tại một trung tâm cao áp chí tuyến Ấn Độ Dương. - Trên Thái Bình Dương luôn tồn tại trung tâm cao áp chí tuyến Nam Thái Bình Dương). Ngoài ra phía bắc của lục địa có cao áp chí tuyến trên lục địa Á-Âu vào mùa đông bắc bán cầu có ảnh hưởng đến lục địa.

Các trung tâm cao áp nói trên ảnh hưởng đến tự nhiên của lục địa qua các loại gió khác nhau, nhưng chung quy khi đến lục địa hầu hết đều mang khối khí lục địa và đi qua dòng biển lạnh. Đây cũng là nguyên nhân quan trọng làm cho tự nhiên của lục địa có tính chất khô. Hình dạng và kích thước - Kích thước: với diện tích khoảng 7,7 triệu km2 là lục địa nhỏ nhất thế giới.