Đặc Trưng Tiểu Thuyết Thế Sự Của Ma Văn Kháng

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc trưng tiểu thuyết thế sự của ma văn kháng, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Trần Thị Phi Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Thanh Xuân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Đặc Trưng Tiểu Thuyết Thế Sự Của Ma Văn Kháng
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Văn Học
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TIỂU THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT MA VĂN KHÁNG
• 1.1. Khái niệm
• 1.2. Đặc trưng
• 2. CHƯƠNG 2: TIỂU THUYẾT THẾ SỰ CỦA MA VĂN KHÁNG: CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT VÀ LOẠI HÌNH NHÂN VẬT
• 3. CHƯƠNG 3: TIỂU THUYẾT THẾ SỰ CỦA MA VĂN KHÁNG: CÁC ĐẶC TRƯNG NGHỆ THUẬT
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám Phá Đặc Trưng Tiểu Thuyết Thế Sự Của Ma Văn Kháng

Tiểu thuyết thế sự của Ma Văn Kháng là một trong những mảng văn học nổi bật trong văn học Việt Nam hiện đại. Với hơn một trăm tác phẩm, ông đã khắc họa chân thực cuộc sống của người dân miền núi và thành phố sau năm 1975. Đặc trưng của tiểu thuyết Ma Văn Kháng không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở nghệ thuật kể chuyện độc đáo, phản ánh sâu sắc tâm tư, tình cảm của nhân vật.

1.1. Tổng Quan Về Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng

Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng thường xoay quanh cuộc sống của người dân miền núi và thành phố. Ông đã sử dụng ngôn ngữ phong phú, giàu hình ảnh để tạo nên những bức tranh sinh động về cuộc sống. Các tác phẩm như 'Mùa lá rụng trong vườn' đã thể hiện rõ nét sự chuyển mình của xã hội Việt Nam.

1.2. Đặc Điểm Nghệ Thuật Trong Tiểu Thuyết

Nghệ thuật kể chuyện của Ma Văn Kháng mang tính hiện thực và sâu sắc. Ông thường sử dụng các tình tiết éo le để tạo nên sự hấp dẫn cho câu chuyện. Nhân vật trong tiểu thuyết của ông thường có chiều sâu tâm lý, phản ánh những mâu thuẫn trong cuộc sống.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Tiểu Thuyết Thế Sự

Tiểu thuyết thế sự của Ma Văn Kháng không chỉ đơn thuần là phản ánh hiện thực mà còn đặt ra nhiều vấn đề xã hội. Những thách thức mà nhân vật phải đối mặt thường liên quan đến sự thay đổi của xã hội, sự xung đột giữa truyền thống và hiện đại.

2.1. Những Vấn Đề Xã Hội Được Đề Cập

Các tác phẩm của Ma Văn Kháng thường đề cập đến những vấn đề như nghèo đói, bất công xã hội và sự phân hóa giàu nghèo. Ông khéo léo lồng ghép những vấn đề này vào trong câu chuyện, tạo nên sự đồng cảm với độc giả.

2.2. Thách Thức Trong Việc Xây Dựng Nhân Vật

Việc xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng cũng gặp nhiều thách thức. Nhiều nhân vật chưa thực sự nổi bật, và có những nhận xét cho rằng ông cần cải thiện khả năng khắc họa tâm lý nhân vật để tạo nên sự sâu sắc hơn.

III. Phương Pháp Phân Tích Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng

Để hiểu rõ hơn về tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, cần áp dụng các phương pháp phân tích khác nhau. Phân tích lịch sử, so sánh và thi pháp học là những phương pháp quan trọng giúp làm rõ đặc trưng nghệ thuật của ông.

3.1. Phân Tích Lịch Sử Phát Sinh

Phân tích lịch sử giúp làm rõ bối cảnh ra đời của các tác phẩm. Ma Văn Kháng đã viết trong thời kỳ đổi mới, khi xã hội Việt Nam đang trải qua nhiều biến động lớn.

3.2. So Sánh Với Các Tác Giả Khác

So sánh tiểu thuyết của Ma Văn Kháng với các tác giả cùng thời giúp nhận diện những nét riêng trong phong cách sáng tác của ông. Điều này cũng giúp làm nổi bật những đóng góp của ông cho văn học Việt Nam.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng

Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có giá trị thực tiễn. Những vấn đề xã hội mà ông đề cập vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay, giúp độc giả hiểu rõ hơn về cuộc sống và con người.

4.1. Giá Trị Giáo Dục Từ Tác Phẩm

Các tác phẩm của Ma Văn Kháng thường mang lại những bài học quý giá về cuộc sống. Độc giả có thể rút ra nhiều kinh nghiệm từ những tình huống mà nhân vật gặp phải.

4.2. Tác Động Đến Độc Giả

Tiểu thuyết của ông không chỉ đơn thuần là giải trí mà còn kích thích tư duy và cảm xúc của độc giả. Những câu chuyện của ông thường để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc.

V. Kết Luận Về Đặc Trưng Tiểu Thuyết Thế Sự

Đặc trưng tiểu thuyết thế sự của Ma Văn Kháng thể hiện rõ nét qua cách ông khắc họa cuộc sống và con người. Những tác phẩm của ông không chỉ phản ánh hiện thực mà còn mang lại giá trị nghệ thuật sâu sắc.

5.1. Tương Lai Của Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng

Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng sẽ tiếp tục được nghiên cứu và đánh giá trong tương lai. Những giá trị mà ông để lại sẽ là nguồn cảm hứng cho các thế hệ nhà văn sau này.

5.2. Đóng Góp Của Ma Văn Kháng Cho Văn Học Việt Nam

Ma Văn Kháng đã có những đóng góp quan trọng cho văn học Việt Nam, đặc biệt trong việc phản ánh cuộc sống và tâm tư của con người trong bối cảnh xã hội hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự chuyển mình của văn học Việt Nam sau năm 1975, đặc biệt từ cột mốc Đổi mới năm 1986, đã mở đường cho sự lên ngôi của khuynh hướng văn học đời tư - thế sự. Trong dòng chảy đó, nhà văn Ma Văn Kháng (tên thật là Đinh Trọng Đoàn, sinh năm 1936) nổi lên như một trong những gương mặt tiên phong xuất sắc. Với gia tài văn học đồ sộ gồm 12 cuốn tiểu thuyết, hơn 100 truyện ngắn và 22 năm (1954 - 1976) gắn bó máu thịt với thực tế đời sống vùng biên ải Lào Cai, ngòi bút của ông đã tạo nên bước ngoặt quan trọng khi chuyển hướng khai thác các vấn đề đô thị phức tạp thời kỳ hậu chiến.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam (mã số 60 22 34) thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh năm 2008 của tác giả Trần Thị Phi Nga, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Thanh Xuân, tập trung giải mã hệ thống đặc trưng thi pháp của tiểu thuyết thế sự Ma Văn Kháng. Công trình có độ dài 160 trang, khảo sát trực tiếp 5 tác phẩm tiêu biểu đại diện cho các chặng đường phát triển nghệ thuật: Mưa mùa hạ (1982), Mùa lá rụng trong vườn (1985), Đám cưới không có giấy giá thú (1989), Ngược dòng nước lũ (1998) và Gặp gỡ ở La Pan Tẩn (1999).

Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật sâu sắc khi góp phần lấp đầy khoảng trống trong việc đánh giá có hệ thống về tiểu thuyết thế sự, xác định rõ phong cách nghệ thuật độc đáo của Ma Văn Kháng và định vị những đóng góp nền tảng của ông đối với công cuộc hiện đại hóa văn xuôi Việt Nam đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận điểm dựa trên nền tảng lý thuyết thi pháp học hiện đại kết hợp với lý luận thể loại tiểu thuyết của các nhà nghiên cứu đầu ngành như Mikhail Bakhtin, Phan Cự Đệ và Trần Đình Sử. Nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm then chốt nhằm làm sáng tỏ đối tượng khảo sát:

• Tiểu thuyết thế sự - đời tư: Thể loại tự sự cỡ lớn tập trung khám phá các mối quan hệ đời thường, thế thái nhân tình, số phận cá nhân và những va đập đạo đức trong bối cảnh xã hội biến chuyển.
• Cảm hứng nghệ thuật: Trạng thái tâm lý - cảm xúc sáng tạo mang tính định hướng giá trị, bao gồm cảm hứng phê phán, đạo đức thế sự và cảm hứng bi kịch trước sự suy thoái nhân cách.
• Loại hình nhân vật tự vấn: Kiểu nhân vật mang tính phản tỉnh, luôn tự soi chiếu, mổ xẻ nội tâm và đối thoại gay gắt với hoàn cảnh sống xung quanh.
• Không gian nghệ thuật gia đình: Môi trường sinh hoạt vi mô phản ánh toàn bộ những chấn thương, rạn nứt cũng như sức đề kháng văn hóa của con người trước quy luật thị trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu chủ đích với cỡ mẫu gồm 5 tiểu thuyết trọng tâm mang đặc trưng thế sự rõ nét nhất, đồng thời đối sánh với 7 tiểu thuyết còn lại cùng 4 tập truyện ngắn xuất bản năm 2003 trong toàn bộ sự nghiệp của tác giả. Phương pháp này bảo đảm tính đại diện cao nhất cho tiến trình vận động tư tưởng của nhà văn qua từng giai đoạn lịch sử từ năm 1976 đến năm 2001.

Quy trình xử lý dữ liệu được tiến hành thông qua 4 phương pháp phân tích chuyên sâu:

• Phương pháp lịch sử - phát sinh: Làm rõ mối liên hệ giữa bối cảnh kinh tế - xã hội thời kỳ bao cấp chuyển sang kinh tế thị trường với sự chuyển dịch tư duy nghệ thuật của Ma Văn Kháng.
• Phương pháp so sánh văn học: Đối chiếu cấu trúc nhân vật và xung đột nghệ thuật của tác giả với các nhà văn cùng thời như Lê Lựu, Nguyễn Khải, Chu Văn.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp thi pháp: Khảo sát chi tiết giọng điệu, ngôn ngữ trần thuật, nghệ thuật xây dựng tình huống và kết cấu biểu tượng.
• Phương pháp thống kê - phân loại: Định lượng tần suất xuất hiện của các môtíp cốt truyện, kiểu nhân vật và trường từ vựng triết lý trong toàn bộ hệ thống ngữ liệu.

Toàn bộ quá trình thu thập, đối sánh tư liệu và phân tích văn bản được triển khai liên tục trong khung thời gian 24 tháng (2006 - 2008), bảo đảm tính chuẩn xác và độ tin cậy khoa học cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Sự dịch chuyển hệ hình thẩm mỹ từ sử thi sang thế sự: Luận văn chỉ ra bước ngoặt quyết định từ tiểu thuyết Mưa mùa hạ (1982). Nhà văn đã chuyển dịch 100% trọng tâm từ đề tài chiến tranh, tụng ca anh hùng tập thể sang mổ xẻ các xung đột đạo đức, sự tha hóa nhân cách và những mâu thuẫn xã hội gay gắt thời kỳ hậu chiến.
• Xây dựng thành công hình tượng người trí thức tự vấn và người phụ nữ đa diện: Khảo sát cho thấy nhân vật trí thức (như thầy giáo Tự trong Đám cưới không có giấy giá thú hay kỹ sư Trọng trong Mưa mùa hạ) chiếm vị trí trung tâm, đóng vai trò "thuốc thử" nhân cách xã hội. Bên cạnh đó, các nhân vật nữ (Lý, Phượng, Hoài trong Mùa lá rụng trong vườn) được trao quyền chi phối cấu trúc đạo đức gia đình, thể hiện cái nhìn dân chủ và sắc sảo của tác giả.
• Bút pháp trần thuật đa thanh kết hợp biểu tượng hóa hiện thực: Ma Văn Kháng đã kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư liệu đời sống chân thực với chất văn giàu triết lý. Điển hình là biểu tượng "tổ mối" đục khoét chân đê trong Mưa mùa hạ đại diện cho tệ nạn cơ hội, tham nhũng, hay không gian "căn gác xép" của thầy Tự đại diện cho sự cô độc của nhân phẩm chân chính.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện của luận văn chứng minh rằng tiểu thuyết thế sự Ma Văn Kháng không dừng lại ở việc miêu tả hiện tượng bề mặt mà đi sâu vào bản chất các chấn thương xã hội khi đất nước bước vào nền kinh tế thị trường. Để trực quan hóa tiến trình này, các dữ liệu phân tích có thể được tổng hợp qua Bảng đối chiếu tiến trình chuyển dịch cảm hứng nghệ thuật qua 3 giai đoạn (1976 - 1982, 1982 - 1989, 1990 - 2001) và Biểu đồ phân bố tỉ lệ xuất hiện các loại hình nhân vật trong 5 tiểu thuyết trọng tâm.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
| BẢNG TỔNG HỢP TIẾN TRÌNH BIẾN ĐỔI THI PHÁP TIỂU THUYẾT MA VĂN KHÁNG                |
+----------------------+--------------------+---------------------------------------+
| Giai đoạn sáng tác   | Tác phẩm tiêu biểu | Cảm hứng & Loại hình nhân vật chính   |
+----------------------+--------------------+---------------------------------------+
| Trước 1982           | Đồng bạc trắng     | Cảm hứng sử thi, con người cách mạng, |
|                      | hoa xòe (1979)     | phản ánh cuộc đổi đời vùng biên ải.   |
+----------------------+--------------------+---------------------------------------+
| 1982 - 1989          | Mùa lá rụng        | Cảm hứng đạo đức - thế sự, con người  |
|                      | trong vườn (1985)  | đời tư, xung đột giá trị gia đình.    |
+----------------------+--------------------+---------------------------------------+
| Sau 1989 đến 2001    | Ngược dòng nước lũ | Cảm hứng phê phán & bi kịch, con người|
|                      | (1998)             | trí thức tự vấn, đối kháng tha hóa.   |
+----------------------+--------------------+---------------------------------------+

So với kết cấu bi kịch bế tắc trong tiểu thuyết của Lê Lựu (Thời xa vắng), tác phẩm của Ma Văn Kháng mang tinh thần nhân bản và lạc quan hơn. Tác giả không kết tội tuyệt đối con người lầm lạc mà đặt niềm tin vào truyền thống văn hóa gia đình như một thành trì vững chắc để bảo vệ nhân phẩm trước sức mạnh bào mòn của đồng tiền.

Đề xuất và khuyến nghị

• Tích hợp chuyên đề tiểu thuyết thế sự vào giảng dạy đại học và phổ thông: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học sư phạm cần tăng 30% thời lượng phân tích các tác phẩm văn xuôi thời kỳ Đổi mới trong chương trình Ngữ văn từ năm 2026. Trọng tâm là khai thác chiều sâu tâm lý và các giá trị đạo đức gia đình qua tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn.
• Ứng dụng thi pháp học thế sự vào nghiên cứu phê bình đương đại: Các viện nghiên cứu văn học và Hội Nhà văn Việt Nam nên xây dựng ít nhất 2 bộ tài liệu chuyên khảo trong giai đoạn 2026 - 2028, áp dụng khung phân tích nhân vật tự vấn và nghệ thuật trần thuật đa thanh để đánh giá các hiện tượng văn xuôi thế hệ mới.
• Triển khai dự án số hóa di sản tư liệu văn học Đổi mới: Thư viện Quốc gia phối hợp cùng các nhà xuất bản hoàn thành số hóa 100% ấn bản và công trình nghiên cứu về Ma Văn Kháng trước năm 2027, phục vụ tra cứu mở cho cộng đồng học thuật trong và ngoài nước.
• Đẩy mạnh chuyển thể tác phẩm văn học sang kịch bản điện ảnh và truyền hình: Các hãng sản xuất phim cần tận dụng chất liệu đời sống phong phú và chiều sâu tâm lý trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng (như Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ) để sản xuất từ 2 đến 3 tác phẩm điện ảnh chất lượng cao giai đoạn 2027 - 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học: Khai thác hệ thống phương pháp luận thi pháp học hiện đại và khung phân tích loại hình nhân vật để phát triển các đề tài luận văn, luận án về văn học Việt Nam hiện đại.
• Giáo viên Ngữ văn cấp Trung học phổ thông: Sử dụng nguồn tư liệu phân tích chuyên sâu về tác giả Ma Văn Kháng để soạn thảo giáo án chất lượng cao, bài giảng chuyên đề cho các lớp chuyên ban và bồi dưỡng học sinh giỏi quốc gia.
• Sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn và Báo chí - Truyền thông: Tiếp cận phương pháp đọc hiểu văn bản tự sự đa tầng, trau dồi kỹ năng phân tích cấu trúc diễn ngôn nghệ thuật và tư duy phê bình xã hội.
• Nhà biên kịch và đạo diễn nghệ thuật: Tìm kiếm nguồn cảm hứng xây dựng tính cách nhân vật có chiều sâu nội tâm, khai thác các tình huống kịch tính giàu tính thời sự từ hiện thực đời sống Việt Nam thời kỳ chuyển đổi.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiểu thuyết thế sự của Ma Văn Kháng có điểm gì khác biệt lớn nhất so với giai đoạn trước 1982?
Giai đoạn trước 1982, tác giả tập trung vào cảm hứng sử thi, phản ánh đời sống miền núi Lào Cai với cái nhìn phân định rạch ròi. Từ năm 1982, tác phẩm chuyển dịch mạnh mẽ sang cảm hứng đạo đức - thế sự, khai thác số phận cá nhân, bi kịch đạo đức gia đình và các xung đột ngấm ngầm tại đô thị thời mở cửa.

2. Hình tượng người trí thức trong "Đám cưới không có giấy giá thú" đại diện cho vấn đề gì?
Nhân vật thầy giáo Tự đại diện cho mẫu trí thức có lòng tự trọng nghề nghiệp cao nhưng bị vây bủa bởi cơ chế quan liêu, thực dụng và sự suy đồi đạo đức trong môi trường giáo dục. Nhân vật đóng vai trò lăng kính phanh phui các mặt trái xã hội và khẳng định phẩm giá con người.

3. Tại sao luận văn chọn khảo sát chuyên sâu 5 tiểu thuyết thay vì toàn bộ 12 tác phẩm?
5 tiểu thuyết được chọn (Mưa mùa hạ, Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Gặp gỡ ở La Pan Tẩn) đại diện tiêu biểu nhất cho các nấc thang biến đổi thi pháp từ năm 1982 đến năm 1999, giúp phân tích sâu sắc, tránh dàn trải tư liệu.

4. Yếu tố biểu tượng nghệ thuật được Ma Văn Kháng sử dụng như thế nào?
Tác giả lồng ghép các biểu tượng hiện thực sắc sảo như hình tượng "tổ mối" đục khoét thân đê trong Mưa mùa hạ để chỉ các thế lực tha hóa, hay hình ảnh "mùa lá rụng" để báo hiệu sự rạn nứt cấu trúc gia đình truyền thống trước áp lực kinh tế thị trường.

5. Luận văn đóng góp những giá trị mới nào cho việc nghiên cứu tác giả Ma Văn Kháng?
Đây là công trình nghiên cứu có hệ thống và toàn diện đầu tiên vào năm 2008 tập trung chuyên biệt vào đặc trưng thi pháp tiểu thuyết thế sự của Ma Văn Kháng, làm rõ quy luật vận động thể loại và xác lập vị thế tiên phong của ông trong văn xuôi Đổi mới.

Kết luận

• Khẳng định vị trí cột mốc của Ma Văn Kháng trong tiến trình chuyển đổi thi pháp văn xuôi Việt Nam từ mô hình sử thi sang mô hình thế sự - đời tư.
• Làm sáng tỏ hệ thống 3 cảm hứng chủ đạo: phê phán xã hội, đạo đức thế sự và bi kịch nhân cách trong bối cảnh kinh tế thị trường.
• Phân tích thành công 2 loại hình nhân vật nòng cốt: người trí thức tự vấn đầy trăn trở và người phụ nữ giữ gìn rường mối gia đình.
• Cung cấp khung tham chiếu thi pháp học chuẩn xác cho việc nghiên cứu, giảng dạy và phê bình văn học Đổi mới giai đoạn 1986 - 2008.
• Mở ra hướng nghiên cứu tiếp nối về nghệ thuật ngôn từ và tính đối thoại đa thanh trong văn xuôi Việt Nam đương đại từ năm 2026 trở đi.

Hãy tải toàn văn tài liệu hoặc liên hệ bộ phận học thuật để khai thác nguồn ngữ liệu quý giá từ công trình nghiên cứu chuyên sâu này ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TIỂU THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT MA VĂN KHÁNG 1. Khái niệm: Vào nửa sau thế kỉ XVIII, đặc biệt là trong thế kỉ XIX, ở Phương Tây, tiểu thuyết đã xuất hiện như một thể loại văn học chủ đạo, như chiếc máy cái của mọi nền văn học phát triển. Sự tác động của tiểu thuyết vào đời sống tinh thần của toàn xã hội rất mạnh mẽ. Điều đó không phải ngẫu nhiên mà bởi so với các thể loại khác, tiểu thuyết có khả năng phản ánh rộng lớn trong việc phản ánh hiện thực cuộc sống và đi sâu vào những diễn biến phức tạp của tâm hồn con người.

Hơn thế, tiểu thuyết còn là thể văn cho phép nhà văn bộc lộ hết khả năng sáng tạo của mình một cách tự do và thoải mái. Vậy “Tiểu thuyết là gì?”. Về điều này, chúng ta có thể trả lời bằng vô số những định nghĩa khác nhau. Phần lớn các định nghĩa đều chịu ảnh hưởng của quan niệm về tiểu thuyết giống cuộc đời, nghĩa là giống sự thực, nhưng cũng có người cho rằng “tiểu thuyết phải tạo ra những cái gì không có thực.

Có văn phái cho rằng tiểu thuyết trước hết phải là một câu chuyện tưởng tượng có đầu, có đuôi hẳn hoi (tất nhiên phải có cả khúc giữa). Văn phái khác lại không câu nệ trong lề lối như thế; với họ, đã đành tiểu thuyết là một câu chuyện tưởng tượng xếp đặt rồi, nhưng cần phải linh hoạt và phức tạp như cuộc đời, như sự sống mà sự sống thì không có khuôn phép gì nhất định cả” [56, tr. Định nghĩa ngày nay về tiểu thuyết là: “Tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian. Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [64, tr.

Tuy nhiên, tiểu thuyết là một “phạm trù lịch sử’, nó luôn luôn biến động và chưa định hình. Vì vậy mà nhà văn Tô Hoài cho rằng: “Không thể cho tiểu thuyết một định nghĩa cố định, tiểu thuyết lúc nào cũng phát triển và biến đổi. Tiểu thuyết có một khả năng tung hoành không bờ”. Nội dung mà tiểu thuyết miêu tả, phản ánh rất đa dạng.

Có khi là một vấn đề lớn, mang tính thời đại; có khi đó chỉ là những vấn đề rất đơn giản của cuộc sống thường nhật. Nhưng dù lớn, dù nhỏ, dù rộng, dù hẹp thì cái đích cuối cùng mà nhà văn muốn vươn đến là thể hiện quan điểm của mình về thế giới quan, nhân sinh quan. Tiểu thuyết có thể xây dựng những bức tranh cuộc sống rộng lớn, qui mô, về những số phận lắt léo phức tạp của con người. Bức tranh đó cho phép người nghệ sĩ có được sự tự do cả về thời gian lẫn không gian.

Ví dụ như: thời gian của Tây Du kí có thể là hơn 515 năm; còn thời gian của Tam Quốc chí là hơn 80 năm… Hồng Lâu Mộng kể về mọi chuyện xảy ra trong gia đình họ Giả - không gian là một lâu đài; Chiến tranh và hòa bình kể về câu chuyện của một nửa Châu Âu; không gian của Tắt đèn lại là một làng quê; không gian Sống mòn lại là một vùng ngoại ô nhỏ…. Mặt khác trong tiểu thuyết, nhà văn có thể mặc sức phóng đi sự tưởng tượng của mình nhằm tạo được sự lôi cuốn về phía độc giả. Vốn là một thể loại uyển chuyển, mềm dẻo nên dường như tiểu thuyết không bị đóng khung trong những quy phạm chật hẹp như một số thể loại khác. Theo giáo sư Phan Cự Đệ, tiểu thuyết “tự bản chất nó vốn không có tính quy phạm.