Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu Chương 2: Đặc trưng nghệ thuật tổ chức nhân vật và sự kiện trong tiểu thuyết của Suvănthon Chương 3: Đặc trưng không gian, nghệ thuật trong tiểu thuyết của Suvănthon Chương 4: Đặc trưng ngôn ngữ nghệ thuật các trong tiểu thuyết của Suvănthon 12 CHƢƠNG 1 Trong kho tàng nghiên cứu lí luận văn học Đông – Tây, vấn đề đặc trưng nghệ thuật tiểu thuyết vốn đã được đặt ra từ rất lâu và được nghiên cứu ở nhiều cấp độ khác nhau với nhiều thành tựu to lớn. Tuy vậy, việc tìm hiểu đặc trưng nghệ thuật tiểu thuyết của nhà văn Suvănthon trong nền tiểu thuyết hiện đại Lào lại là một vấn đề còn khá mới mẻ. Để việc tiếp cận, nhận thức, và làm sáng rõ những đặc trưng nghệ thuật trong tiểu thuyết của nhà văn Lào Suvănthon Bupphanuvông, ngoài việc khảo sát các sáng tác tiểu thuyết của ông thì điều cần thiết và quan trọng là phải nắm được những vấn đề lí luận và thực tiễn liên quan đến đề tài nghiên cứu. Trong chương Tổng quan này, chúng tôi đặt ra và giải quyết hai vấn đề cơ bản: 1/ Đề tài nghiên cứu từng được nghiên cứu ở những cấp độ nào? (thực tiễn) và 2/ Có những vấn đề nào liên quan đến đề tài nghiên cứu? (lí luận).
Vấn đề thứ nhất thực chất là vấn đề thực tiễn nghiên cứu được thực hiện qua việc khảo sát tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước. Vấn đề thứ hai đề cập đến các vấn đề lí luận có liên quan đến đề tài nghiên cứu. Việc đặt ra và giải quyết những vấn đề này, mục đích là làm cơ sở cho việc lựa chọn và khảo sát các bình diện nghệ thuật làm nên đặc trưng trong phong cách tiểu thuyết của nhà văn Suvănthon được nghiên cứu cụ thể ở các chương sau. Về thể loại tiểu thuyết hiện đại trong văn học Lào 1.
Lí luận về tiểu thuyết Tiểu thuyết là một thể loại còn uyển chuyển, mềm dẻo và dường như không bị đóng khung trong những quy phạm chật hẹp như một số thể loại khác. Khái niệm tiểu thuyết hình thành dần trong quá trình phát triển của thể loại, nó được phân biệt với sử thi cổ đại, tình ca, anh hùng ca trung cổ, châm biếm trào phúng. Tiểu thuyết luôn tìm cho mình những hình thức mới, nếu đưa ra những giới hạn, những định nghĩa thì có nghĩa là sẽ xuất hiện những 13 khả năng vi phạm những giới hạn và những định nghĩa đó. Quan điểm xác định bản chất của tiểu thuyết bằng một số đặc trưng thẩm mĩ của thể loại chứ không phải chỉ bằng một đặc trưng được xem là một sự lựa chọn đúng đắn.
Bakhtin nói: “Tôi không xây dựng một định nghĩa cho một quy phạm tiểu thuyết đang tác động trong văn học (trong lịch sử văn học) như một hệ thống các dấu hiệu thể loại cố định. Nhưng tôi sẽ cố gắng tìm ra những đặc điểm cấu trúc cơ bản nhất của cái thể loại mềm mại nhất này, những đặc điểm quy định cả phương hướng biến đổi của chính bản thân nó lẫn phương hướng ảnh hưởng và tác động của nó đến toàn bộ văn học” [90, tr. Và từ phương diện thi pháp, Bakhtin đã tìm thấy ba đặc điểm cơ bản làm cho tiểu thuyết khác biệt về nguyên tắc với tất cả các thể loại khác là: “1/ tính ba chiều có ý nghĩa phong cách học tiểu thuyết, gắn liền với ý thức đa ngữ được thể hiện trong tiểu thuyết; 2/ sự thay đổi cơ bản các tọa độ thời gian của hình tượng văn học trong tiểu thuyết; 3/ khu vực mới, nơi xây dựng hình tượng văn chương tiểu thuyết, chính là khu vực tiếp xúc tối đa với cái hiện tại (đương thời) ở thì không hoàn thành của nó” [90, tr. Milan Kundera trong Nghệ thuật tiểu thuyết cũng lí giải về các yếu tố như: đối tượng phản ánh của tiểu thuyết, con người trong tiểu thuyết, tiểu thuyết xử lí lịch sử như thế nào.
để trả lời cho câu hỏi “Tiểu thuyết là gì?”. Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ trong Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại thì cho rằng, đặc trưng thẩm mĩ chủ yếu của tiểu thuyết là “tính chất gần gũi với cuộc sống”, đặc trưng này “quy định những đặc trưng khác như tính “văn xuôi” của tiểu thuyết, như dung lượng lớn và bản chất tổng hợp của tiểu thuyết” [39, tr. Phương Lựu trong Lí luận văn học quan tâm tìm hiểu sáu đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết phân biệt với các thể loại văn học khác: 1/ phản ánh cuộc sống từ góc độ đời tư; 2/ chất văn xuôi; 3/ nhân vật; 4/ các yếu tố trong tác phẩm; 5/ thể loại dân chủ; 6/ khả năng tổng hợp. Lý Hoài Thu trong Lí luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên, khi bàn về đặc trưng của tiểu thuyết lại quan tâm đến bốn yếu tố : 1/ khả năng mở 14 rộng tầm vóc hiện thực; 2/ đi sâu khám phá số phận con người; 3/ tính đa dạng về màu sắc thẩm mĩ; 4/ bản chất tổng hợp.
Mặc dù mỗi nhà nghiên cứu, xuất phát từ những mục đích khác nhau đã khảo sát tiểu thuyết ở những đặc trưng khác nhau, tuy nhiên, đối với những đặc trưng thẩm mĩ mang tính đặc thù của thể loại, chúng ta vẫn có thể tìm thấy những mối tương quan nhất định từ những quan điểm riêng ấy. Căn cứ vào mục đích nghiên cứu của đề tài, chúng tôi tập trung khái quát sáu đặc trưng thẩm mĩ của tiểu thuyết như sau: 1. Trong mối tương quan với các thể loại khác, tiểu thuyết nổi bật lên ở khả năng phản ánh “cuộc sống toàn diện, phong phú và nhiều mặt” [39, tr.575] theo hướng tiếp xúc “gần gũi nhất với cuộc sống” [39, tr. Xác định nguồn gốc của tiểu thuyết, Bakhtin cho rằng: “Tiểu thuyết ngay từ đầu đã được xây dựng không phải trong hình tượng xa cách của quá khứ tuyệt đối, mà ở khu vực tiếp xúc trực tiếp với cái hiện tại không hoàn thành ấy” [90, tr.
Christian Salmon trong cuộc trò chuyện với Milan Kundera về Nghệ thuật tiểu thuyết đã khẳng định : “Tiểu thuyết không phải là một lời tự thú của tác giả mà là một cuộc thăm dò cuộc sống con người trong cái thế giới đã trở thành cạm bẫy” [86, tr. Là một thể loại lớn tiêu biểu cho phương thức tự sự, tiểu thuyết có khả năng bao quát lớn về chiều rộng của không gian cũng như chiều dài của thời gian. Sự phá vỡ giới hạn này là một ưu thế đặc biệt của tiểu thuyết tạo điều kiện để các nhà văn mở rộng đến mức tối đa tầm vóc hiện thực trong tác phẩm của mình. Nhiều tác phẩm tiểu thuyết được coi là những pho “bách khoa toàn thư” về đời sống xã hội.
Chúng ta có thể tìm thấy ở đó những vấn đề triết học, văn nghệ, chính trị, quân sự, kinh tế, đạo đức mà nhân loại hằng quan tâm, sự hình thành tính cách của một con người, những nét tinh tế, phức tạp của tâm hồn, tấn bi kịch của một cá nhân, bức tranh có quy mô sử thi của một xã hội rộng lớn, hình ảnh đầy màu sắc rực rỡ của thiên nhiên đất nước. “Nếu nói rằng, văn học chính là cuộc đời thì điều ấy có lẽ phù hợp nhất đối với tiểu thuyết” [43, tr. Tuy nhiên, một nhà sử học có 15 thể ghi chép lại những sự kiện đã xảy ra còn sự kiện trong tiểu thuyết hoàn toàn không phải là một hiện thực nguyên vẹn. Milan Kundera nói: “Tiểu thuyết khảo sát không phải hiện thực mà khảo sát cuộc sống.
Và cuộc sống không phải là những gì diễn ra, cuộc sống là vùng các khả năng của con người, tất cả những gì con người có thể trở nên, tất cả những gì nó có thể. Các nhà tiểu thuyết vẽ nên tấm bản đồ cuộc sống bằng cách khám phá ra khả năng này hay khả năng khác của con người” [86, tr. Theo đó, có thể thấy, nét đặc trưng thẩm mĩ thứ hai của tiểu thuyết là khả năng đi sâu khám phá số phận cá nhân. Milan Kundera cho rằng “mọi tiểu thuyết của mọi thời đại đều chăm chú vào bí ẩn của cái tôi” [86, tr.
Đây là đặc trưng làm cho tiểu thuyết khác với sử thi (anh hùng ca). Hai đặc trưng thẩm mĩ nêu trên đã quy định tính văn xuôi và tính tự sự của tiểu thuyết – một đặc trưng cơ bản làm cho tiểu thuyết có sự khác biệt rõ rệt nhất so với thơ ca. Hêghen là người đầu tiên nói một cách khá sâu sắc về tính văn xuôi của thể loại tiểu thuyết. Ông cho rằng “tiểu thuyết theo ý nghĩa hiện đại giả thiết phải có một hiện thực đã thành văn xuôi làm tiền đề cho nó”, “hiện thực trong tính khách quan văn xuôi của nó – nói theo quan điểm lí tưởng – nội dung cuộc sống thường ngày được nắm bắt.
trong sự chuyển biến và sự quá độ cuối cùng của nó” [dẫn theo 39, tr.592], tức là một sự tái hiện cuộc sống không thi vị hóa, lãng mạn hóa, lí tưởng hóa. Miêu tả cuộc sống như một thực tại cùng thời đang sinh thành. Tiểu thuyết hấp thụ vào bản thân nó mọi yếu tố ngổn ngang bề bộn của cuộc đời bao gồm cái cao cả và cái thấp hèn, cái đẹp và cái xấu, chất thơ và chất văn xuôi. những màu sắc thẩm mĩ này tác động lẫn nhau, pha trộn với nhau một cách đặc biệt đến mức độ biến thành một thể toàn vẹn mới, một sự thống nhất độc đáo của những yếu tố mâu thuẫn và dường như không thể tách rời ra từng yếu tố đứng độc lập.
Phẩm chất mới này của tiểu thuyết giúp ta phân biệt nó với các thể loại văn nghệ khác. Trong kịch cũng tồn tại dung hợp nhiều màu sắc thẩm mĩ nhưng 16 các màu sắc thẩm mĩ mới chỉ kết hợp với nhau chứ không pha trộn lẫn nhau như trong tiểu thuyết. Nếu nhân vật trong truyện ngắn chỉ được miêu tả thông qua một “lát cắt” về số phận, thì nhân vật trong tiểu thuyết được nhà văn “đi đến tận cùng cục diện hiện sinh của anh ta” [86, tr.18] mà theo Heidegger, đặc trưng của sự sinh tồn đó là “tồn tại – trong – thế giới” [dẫn theo 86, tr. Có nghĩa là, nhân vật luôn được miêu tả trong những hoàn cảnh cụ thể, nhà văn không tách nó ra khỏi hoàn cảnh một cách nhân tạo, không cô lập nó cũng như không cường điệu sức mạnh của nó.
Nó miêu tả nhân vật như một con người đang trưởng thành, biến đổi và do đời dạy bảo.