Ch−¬ng II BÖnh do néi nh©n vµ nguyªn nh©n kh¸c Bµi 5 BÖNH HäC PHÕ - §¹I TR−êNG MôC TIªU Sau khi häc tËp, sinh viªn PH¶I 1. Gi¶i thÝch ®−îc c¬ së lý luËn cña c¸c héi chøng PhÕ ©m h−, Tú PhÕ ThËn khÝ h− (tõ nguyªn nh©n ®Õn c¬ chÕ sinh bÖnh vµ triÖu chøng). Nªu ®−îc phÐp trÞ cña nh÷ng héi chøng nãi trªn 3. Nªu ®−îc ®Çy ®ñ thµnh phÇn cña 2 bµi thuèc NhÊt ©m tiÔn, S©m linh b¹ch truËt t¸n gia gi¶m.
Gi¶i thÝch ®−îc c¸ch cÊu t¹o (t¸c dông vµ vai trß tõng vÞ) cña nh÷ng bµi thuèc nãi trªn theo d−îc lý §«ng y. Nªu ®Çy ®ñ vµ gi¶i thÝch ®−îc c¸ch cÊu t¹o cña nh÷ng ph−¬ng huyÖt ®iÒu trÞ thÝch hîp cho nh÷ng héi chøng nãi trªn. BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh t¹ng PhÕ vµ phñ §¹i tr−êng lµ phÇn khëi ®Çu cña ch−¬ng thø 2 cña quyÓn BÖnh häc vµ §iÒu trÞ. Ch−¬ng nµy ®Ò cËp ®Õn nh÷ng bÖnh ë tÊt c¶ c¸c t¹ng phñ g©y bëi néi nh©n (rèi lo¹n t×nh chÝ), hoÆc bëi nh÷ng nguyªn nh©n kh¸c nh− ¨n uèng (Èm thùc), lao nhäc, phßng dôc, bÖnh néi th−¬ng l©u ngµy.
Trong ch−¬ng nµy hoµn toµn kh«ng ®Ò cËp ®Õn nh÷ng bÖnh do ngo¹i nh©n. Dùa trªn c¬ së hËu thiªn b¸t qu¸i 1. Theo §«ng y, t¹ng PhÕ øng víi quÎ §oµi − QuÎ §oµi t−îng tr−ng cho ao, hå n−íc 108 Copyright@Ministry Of Health - VN + TÝnh chÊt cña ao hå tuy ph¼ng lÆng nh−ng còng rÊt dÔ dao ®éng khi cã ngän giã thæi qua. Do ®ã, tÝnh chÊt cña PhÕ còng dÔ bÞ t¸c ®éng bëi c¸c nh©n tè bªn ngoµi, nªn ng−êi x−a cho r»ng PhÕ lµ mét t¹ng rÊt non nít “PhÕ vi kiÒu t¹ng”, rÊt dÔ c¶m nhiÔm ngo¹i tµ.
+ TÝnh chÊt cña ao hå lµ ®em l¹i sù t−¬i m¸t ®Ó ®iÒu hßa sù hanh kh« vµ ®em l¹i sù Êm ¸p ®Ó ®èi phã víi c¸i l¹nh lÏo cña khÝ hËu. Do ®ã chøc n¨ng cña t¹ng PhÕ lµ ®iÒu hßa cho bªn trong nh©n thÓ. S¸ch Tè VÊn ch−¬ng Linh lan bÝ ®iÓn ghi: “PhÕ gi¶ t−íng phã chi quan, trÞ tiÕt xuÊt yªn”. ý nãi, PhÕ nh− lµ mét ng−êi phô t¸ cho Vua lµm c«ng viÖc ®iÒu tiÕt.
+ N−íc hå lµ dù tr÷ cña §Êt ®Ó ®èi phã víi kh« h¹n cña thêi tiÕt. Cã nghÜa lµ ao hå lu«n lu«n t¹o ®−îc sù Èm thÊp cho ®Êt th× míi ®èi phã ®−îc víi sù kh« h¹n cña thêi tiÕt. ë ®©y, ý nãi ®Õn mèi liªn hÖ gi÷a PhÕ (QuÎ §oµi t−îng cho ao hå) vµ Tú (QuÎ Kh«n t−îng cho ®Êt). − QuÎ §oµi thuéc chÝnh Thu + QuÎ §oµi thuéc vÒ chÝnh thu, còng lµ mïa kh« r¸o, do ®ã vµo mïa nµy, c¸c bÖnh tËt cña t¹ng PhÕ ®Òu cã thÓ x¶y ra hay biÕn ®æi râ rÖt.
Theo §«ng y, phñ §¹i tr−êng øng víi quÎ CÊn − QuÎ CÊn t−îng tr−ng cho nói, t−îng tr−ng cho sù bÊt ®éng. Do ®ã phñ §¹i tr−êng vµ t¹ng PhÕ cã cïng mét tÝnh chÊt lµ yªn tÜnh vµ biÓu hiÖn cho sù yªn tÜnh (Lý/bªn trong) lµ sù bÊt ®éng (biÓu/bªn ngoµi) − §Æc ®iÓm cña ao, hå n−íc lµ dÔ xao ®éng bëi giã, dÔ bÞ kh« c¹n bëi n¾ng nãng. Trong khi ®ã nói sÏ che chë cho ao, hå n−íc. Ng¨n ®−îc giã sÏ ng¨n ®−îc sù bèc h¬i kh« c¹n.
§ã còng lµ c¬ së ®Ó ng−êi x−a diÔn t¶ mèi liªn quan gi÷a PhÕ vµ §¹i tr−êng. Dùa trªn c¬ së cña néi kinh 1. PhÕ thuéc tÝnh T¸o kim, cã liªn quan hoÆc biÓu thÞ cô thÓ b»ng nh÷ng ®Æc ®iÓm bªn ngoµi ë b× mao, tiÕng khãc, tiÕng ho, mòi, vÞ cay, sù buån rÇu. Thiªn ©m d−¬ng øng t−îng ®¹i luËn viÕt: “Kú t¹i thiªn vi t¸o, t¹i ®Þa vi Kim, t¹i vi thÓ vi b× mao, t¹i t¹ng vi PhÕ, t¹i ¾c vi thanh, t¹i thanh vi khèc, t¹i biÕn ®éng vi kh¸i, t¹i khiÕu vi ti, t¹i VÞ vi t©n, t¹i chÝ vi −u”.
Mäi thø khÝ trong ng−êi ®Òu do PhÕ chñ qu¶n, trong ®ã cÇn chó ý ®Õn chÝnh khÝ. ë ®©y lµ chØ nguån n¨ng lùc ho¹t ®éng cña c¬ thÓ con ng−êi. Thiªn Ngò t¹ng sinh thµnh thiªn viÕt: “Ch− khÝ gi¶ giai thuéc vu PhÕ”. TÝnh cña PhÕ lµ lµm cho khÝ trë nªn s¹ch, lµm cho khÝ gi¸ng xuèng “PhÕ khÝ tóc gi¸ng”.
Chøc n¨ng nµy cña PhÕ cã liªn quan chÆt chÏ ®Õn c¬ quan h« hÊp. Ngoµi ra, PhÕ kh«ng nh÷ng lµ n¬i héi tô cña khÝ mµ cßn lµ n¬i h«i tô cña huyÕt m¹ch. Thiªn Kinh m¹ch biÖt luËn - s¸ch Tè VÊn viÕt: “M¹ch khÝ vu kinh, kinh khÝ quy vu PhÕ, PhÕ triÒu b¸ch m¹ch”. 109 Copyright@Ministry Of Health - VN 3.
PhÕ cã chøc n¨ng ®iÒu hßa c¸c t¹ng phñ kh¸c, nh− mét ng−êi t−íng phß gióp Vua. Thiªn Linh lan bÝ ®iÓn luËn viÕt: “PhÕ gi¶ t−íng phã chi quan, trÞ tiÕt xuÊt yªn”. PhÕ cã chøc n¨ng th«ng ®iÒu thñy ®¹o, mµ PhÕ lµ th−îng nguån, “PhÕ chñ th«ng ®iÒu thñy ®¹o. PhÕ vi thñy chi th−îng nguyªn” ø.
Nh÷ng vïng c¬ thÓ vµ yÕu tè tinh thÇn, t©m lý cã liªn quan ®Õn t¹ng PhÕ − Mòi: Kim quü ch©n ng«n luËn/Tè VÊn viÕt: “Khai khiÕu ë tþ, tµng tinh ë PhÕ”. Linh khu m¹ch ®é thiªn: “PhÕ khÝ th«ng vu tþ, PhÕ hßa t¾c tþ n¨ng tri h−¬ng xø hû”. ý nãi tinh thÇn vµ khÝ cña PhÕ mµ ®Çy ®ñ th× mòi sÏ nhËn biÕt ®−îc mïi th¬m thèi. − Da, l«ng: Lôc tiÕt t¹ng t−îng luËn / Tè VÊn: “PhÕ gi¶.
ý nãi sù t−¬i tèt cña PhÕ sÏ biÓu hiÖn ra ë da l«ng. − Hån: Lo¹i kinh t¹ng/T¹ng t−îng lo¹i, quyÓn 3: “Hån chi vi dông, n¨ng ®éng t¸c, th«ng d−¬ng do chi nghi gi¸c gi¶”. ý nãi PhÕ tµng hån, mµ tÝnh cña hån lµ n¨ng ®éng. Mäi c¶m gi¸c ®au hay ngøa còng ®Òu tri gi¸c ®−îc.
Chøc n¨ng cña §¹i tr−êng lµ tèng chÊt cÆn b· ra ngoµi. Linh lan bÝ ®iÓn luËn/Tè VÊn: “§¹i tr−êng gi¶ tiÒn ®¹o chi quan, biÕn hãa xuÊt yªn”. Lý Diªn chó gi¶i: “Thøc ¨n trong VÞ ®· ngÊu n¸t, tõ miÖng d−íi cña VÞ truyÒn xuèng TiÓu tr−êng, TiÓu tr−êng ph©n biÖt ra thanh träc, chÊt n−íc vµo miÖng trªn cña Bµng quang, cÆn b· vµo miÖng trªn cña §¹i tr−êng, §¹i tr−êng tèng chÊt cÆn b· ra ngoµi”. Mèi t−¬ng quan víi c¸c t¹ng phñ kh¸c − T¹ng PhÕ liªn quan víi phñ §¹i tr−êng theo quan hÖ biÓu lý.
Trong ®ã Phñ §¹i tr−êng cã chøc n¨ng chøa ®ùng vµ tèng chÊt cÆn b· (ph©n) ra ngoµi. Mèi liªn quan nµy sÏ ®−îc vËn dông khi cã mét sè chøng ë PhÕ nh− sèt, ho, khã thë sÏ dïng thuèc tÈy xæ t¸c dông ®Õn phñ §¹i tr−êng. Ng−îc l¹i, mét sè chøng t¸o bãn chøc n¨ng m¹n tÝnh do §¹i tr−êng sÏ dïng nh÷ng thuèc bæ, sinh t©n dÞch cho t¹ng PhÕ. − T¹ng PhÕ liªn quan ®Õn Tú qua c¬ së Kinh dÞch (§oµi: ao hå, Kh«n: ®Êt), qua cë së ngò hµnh (Tú thæ sinh PhÕ kim).
Mèi quan hÖ nµy sÏ ®−îc vËn dông khi cã mét sè bÖnh t¸o do Tú h− sÏ dïng thuèc bæ vµo PhÕ ©m, còng nh− mét sè bÖnh g©y ho nhiÒu ®êm ë PhÕ l¹i ®−îc ch÷a theo h−íng kiÖn Tú hãa ®êm. − T¹ng PhÕ liªn quan víi t¹ng ThËn qua c¬ së Kinh dÞch (§oµi: ao hå; Kh¶m: n−íc) vµ qua c¬ së ngò hµnh (PhÕ kim sinh ThËn thñy). Trong chøc n¨ng, chóng cã mèi liªn quan nh− ThËn chñ Thñy mµ PhÕ l¹i hµnh thñy (PhÕ th«ng ®iÒu thñy ®¹o). Do ®ã, cã khi mét sè chøng phï thòng do ThËn l¹i ch÷a theo c¸ch tuyªn th«ng PhÕ khÝ.
Ng−îc l¹i PhÕ chñ khÝ, ThËn n¹p khÝ. Cho nªn mét sè bÖnh ho hen ®−îc ®iÒu trÞ b»ng thuèc bæ ThËn. 110 Copyright@Ministry Of Health - VN − Sau cïng lµ mèi liªn quan gi÷a PhÕ vµ T©m theo chiÒu t−¬ng kh¾c (T©m háa kh¾c PhÕ kim). Do ®ã, T©m háa v−îng còng lµ nguyªn nh©n kh¸i huyÕt.
Ngoµi ra, T©m chñ huyÕt vµ PhÕ chñ khÝ, khÝ hµnh th× huyÕt hµnh, khÝ ®Õn th× huyÕt ®Õn, khi kh«ng ®ñ th× huyÕt kh«ng ®−îc sinh ra. HuyÕt h− th× khÝ còng h−. CHøC N¨NG SINH Lý CñA PHÕ - NhiÖm vô chñ yÕu cña PhÕ: + §¶m b¶o cung cÊp n¨ng lùc ho¹t ®éng cña c¬ thÓ con ng−êi, n¨ng lùc chèng ®ì víi bÖnh tËt + §¶m b¶o chøc n¨ng h« hÊp - Nh÷ng biÓu hiÖn chñ yÕu khi PhÕ bÞ rèi lo¹n c«ng n¨ng: + TriÖu chøng cña h« hÊp + ThiÕu søc + C¶m cóm - Nh÷ng vÞ trÝ th−êng cã biÓu hiÖn triÖu chøng khi PhÕ bÞ rèi lo¹n c«ng n¨ng: + Bé m¸y h« hÊp + Mòi 2. NH÷NG HéI CHøNG BÖNH PHÕ - §¹I TR−êNG 2.
Nguyªn nh©n − BÖnh l©u ngµy cã nhiÖt lµm hao tæn PhÕ dÞch. BÖnh sinh PhÕ ©m h− dÉn ®Õn − Sinh nhiÖt: gß m¸ ®á, phiÒn nhiÖt. − H− háa lµm bøc huyÕt: dÊu xuÊt huyÕt (ho ra m¸u) − PhÕ dÞch gi¶m: ho khan, kh« kh¸t. − PhÕ khÝ suy gi¶m: khã thë, ®o¶n h¬i.
TriÖu chøng l©m sµng − Ho khan, ho cã ®êm hoÆc m¸u, cæ häng kh«, ngùc nãng, miÖng kh«, kh¸t n−íc. H« hÊp ng¾n, nãi khã, tiÕng nãi th« r¸p. 111 Copyright@Ministry Of Health - VN − Hai gß m¸ ®á. S¾c mÆt hång, ng−êi bøt røt.
Sèt hoÆc c¶m gi¸c nãng, sèt vÒ chiÒu hoÆc vÒ ®ªm, lßng bµn tay nãng. N−íc tiÓu sÉm mµu (vµng ®á hoÆc ®ôc), tiÓu sÎn. − L−ìi kh« ®á, rªu tr¾ng kh«. M¹ch nhanh nhá, tÕ s¸c, v« lùc.
BÖnh c¶nh T©y y th−êng gÆp − Lao phæi. Hen phÕ qu¶n m¹n − Ung th− phÕ qu¶n phæi. Ph¸p trÞ D−ìng PhÕ ©m. Ph−¬ng d−îc − NhÊt ©m tiÔn gia gi¶m (C¶nh Nh¹c toµn th−) + Ph©n tÝch bµi thuèc: (Ph¸p bæ -thanh) VÞ thuèc D−îc lý §«ng y M¹ch m«n Ngät, h¬i ®¾ng, h¬i l¹nh vµo PhÕ, VÞ.
H¹ sèt, nhuËn PhÕ, sinh t©n Sinh ®Þa §¾ng, hµn, vµo T©m, Can, ThËn. Thanh nhiÖt, l−¬ng huyÕt, d−ìng ©m, sinh t©n §Þa cèt b× Ngät, h¬i ®¾ng, tÝnh hµn vµo Can, ThËn, PhÕ. Thanh PhÕ nhiÖt, chØ kh¸i, ch÷a Can uÊt háa g©y huyÔn vùng, ®iÒu trÞ cèt ch−ng, ra må h«i B¹ch th−îc §¾ng, chua, l¹nh, vµo Can, Tú, PhÕ. LiÔm ©m, d−ìng huyÕt, lîi thñy Tri mÉu §¾ng, l¹nh.
T− ThËn, bæ thñy t¶ háa, h¹ thñy, Ých khÝ Cam th¶o Ngät, b×nh, vµo 12 kinh. Bæ trung khÝ, hßa ho·n, gi¶i ®éc + C«ng thøc huyÖt sö dông Tªn huyÖt C¬ së lý luËn T¸c dông ®iÒu trÞ Th¸i uyªn Nguyªn huyÖt cña PhÕ Bæ PhÕ Thiªn lÞch L¹c huyÖt cña §¹i tr−êng Tam ©m giao Giao héi huyÖt cña 3 kinh ©m ë ch©n. HuyÖt Bæ ©m ®Æc hiÖu bæ ©m PhÕ du Du huyÖt cña PhÕ Bæ PhÕ ©m ThËn du Du huyÖt cña ThËn Bæ ThËn ©m 112 Copyright@Ministry Of Health - VN PHÕ ©M H− - Chøc n¨ng chñ yÕu bÞ rèi lo¹n lµ chøc n¨ng chñ khÝ cña PhÕ - TriÖu chøng quan träng cña PhÕ ©m h−: sèt vÒ chiÒu, hai gß m¸ ®á, häng kh«, ho khan, hoÆc ®êm dÝnh - Thuèc tiªu biÓu trong ®iÒu trÞ bÖnh chøng PhÕ ©m h−: nhÊt ©m tiÔn gia gi¶m 2.