ĐẶT VẤN ĐỀ An Giang là một trong những tỉnh đầu nguồn của Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) nên chịu ảnh hưởng của lũ hàng năm. Theo Dương Văn Nhã (2006), khi lũ về, bên cạnh việc mang một lượng lớn phù sa để bồi đắp, cải thiện độ phì của đất, vệ sinh đồng ruộng, rửa phèn, lũ còn tạo việc làm và thu nhập cho người dân qua việc đánh bắt cá tự nhiên, hái rau thủy sinh, các dịch vụ du lịch. Tuy nhiên, lũ cũng mang đến một số bất lợi cho người dân, cụ thể từ năm 2000 cho đến nay diễn biến bất thường của lũ đã làm ảnh hưởng đến các hoạt động sinh kế của người dân. Để có thể thích ứng với những thay đổi của lũ, với những thay đổi của xã hội và môi trường con người phải luôn biết cách sử dụng kiến thức bản địa để khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách thích hợp và quản lý một cách linh hoạt hơn (CRES, 2010).
Kiến thức bản địa trong thích nghi với lũ ở An Giang được hiểu là kinh nghiệm được tích lũy của cộng đồng địa phương qua nhiều thế hệ và được thừa kế một cách rộng rãi, nó được phản ảnh qua việc người dân địa phương sống và ứng phó hài hòa với lũ hàng năm để khai thác hiệu quả các nguồn tài nguyên do lũ mang lại, nhưng tránh được các tổn thương do lũ gây ra (Van et al. Công tác ứng phó với lũ dựa trên kiến thức sẵn có của cộng đồng địa phương cần được tìm hiểu và phổ biến hiệu quả để góp phần vào phát triển bền vững của địa phương trước hoàn cảnh của biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến thay đổi bất thường của lũ. Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về kiến thức bản bản địa về thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo tồn về cây dược liệu, bảo tồn gen, giống địa phương, sống chung với lũ ở ĐBSCL, thay đổi thời tiết. của các tác giả Warren (1995); Luise (1999); Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc (1998); Mai Văn Tùng (2006), Hoàng Thị Hoàng Ngân (2010); Van et al., (2011); Bùi Quang Vinh (2013); Nguyên Kim Uyên (2013); Hanh (2014); Ngô Văn Lệ và ctv.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy chưa có nhiều nghiên cứu về hệ thống hóa và đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa trong khả năng thích nghi với những thay 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đổi của lũ trong sản xuất nông nghiệp ở địa bàn nghiên cứu trước bối cảnh biến đổi khí hậu. Do đó, đề tài “ Kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh An Giang” được tiến hành nhằm tìm hiểu hệ thống hóa và đánh giá sự phù hợp của kiến thức bản địa góp phần cung cấp cơ sở khoa học và thự tiễn cho khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng kiến thức bản địa của nông dân tỉnh An Giang giảm nhẹ tính dễ bị tổn thương của nông dân trong sản xuất nông nghiệp trước bối cảnh của biến đổi khí hậu.2 MỤC TIÊU CỦA LUẬN ÁN 1.1 Mục tiêu tổng quát Cung cấp các thông tin về kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh An Giang nhằm làm cơ sở khoa học cho việc đề xuất giải pháp và chính sách phù hợp trong việc sử dụng kiến thức bản địa để giảm tính dễ bị tổn thương để thích ứng với thay đổi chế độ ngập lũ và chiến lược sinh kế của người dân vùng lũ được hiệu quả và bền vững.2 Mục tiêu cụ thể Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là: (1) Hệ thống hóa và đánh giá được sự phù hợp của kiến thức bản địa và khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau. (2) Phân tích được tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau. (3) Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng kiến thức của nông dân tỉnh An Giang.3 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU (a) Hệ thống hóa và đánh giá được sự phù hợp của kiến thức bản địa và khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau: (i) Điều tra, sưu tập kiến thức bản địa đối với khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong các điều kiện khác nhau; (ii) Đánh giá sự phù hợp và khả năng của kiến thức bản địa ứng dụng trong thực tế của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau.
(b) Phân tích được tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau: (i) Tính tổn thương của nông dân đối với lũ ở các điều kiện khác nhau; (ii) Đánh giá khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ ở các điều kiện khác nhau. (c) Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng kiến thức của nông dân tỉnh An Giang: (i) Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng kiến thức của nông dân tỉnh An Giang.4 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU (i) Các kiến thức bản địa nào đã và đang được người dân trong vùng nghiên cứu ứng dụng? (ii) Kiến thức bản địa đối với khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau như thế nào? (iii) Các yếu dễ bị tổn thương ảnh hưởng đến sinh kế của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau ra sao? (iv) Cần có giải pháp, chính sách gì để duy trì và bảo tồn kiến thức bản địa của nông dân tỉnh An Giang mang lại hiệu quả và bền vững để góp phần hỗ trợ việc thích ứng và giảm nhẹ tác động tiêu cực trong điều kiện của biến đổi khí hậu? 1.5 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 1.1 Đối tượng nghiên cứu Nông dân sản xuất nông nghiệp đang sống trong vùng lũ (đầu nguồn, giữa nguồn, cuối nguồn) trong và ngoài đê bao ở ba huyện An Phú, Châu Thành, Tri Tôn trong tỉnh An Giang. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Phạm vi nghiên cứu - Vùng nghiên cứu gồm: Ba huyện An Phú, Châu Thành, Tri Tôn tỉnh An Giang. - Luận án chỉ tập trung nghiên cứu kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ trong sản xuất nông nghiệp của nông dân tỉnh An Giang.
Nghiên cứu không đi sâu phân tích về kỹ thuật canh tác trong sản xuất nông nghiệp cũng như về mặt hiệu quả kinh tế - môi trường.6 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN Đây là nghiên cứu đầu tiên về kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh An Giang. Ý nghĩa khoa học - Kết quả nghiên cứu của luận án tổng kết những kinh nghiệm trong dân gian về dự báo lũ vào những biểu hiện của sinh vật và điều kiện thay đổi của môi trường. Đây là thông tin quan trọng giúp triển khai các nghiên cứu khoa học luận giải cho các kinh nghiệm dân gian này. - Những kinh nghiệm trong dân gian khá chính xác trong dự báo lũ có thể phổ biến trong cộng đồng vùng lũ để tạo sự quan sát, giám sát và dự báo lũ trong cộng đồng.
- Những thích nghi tốt với lũ có thể phổ biến trong cộng đồng vùng lũ để hạn chế rủi ro, thiệt hại do lũ gây ra trong điều kiện biến đổi khí hậu. - Luận án góp phần hệ thống hóa kiến thức bản địa được người dân trên địa bàn ứng dụng từ trước cho đến nay; cung cấp thêm cơ sở lý luận liên quan đến kiến thức bản địa, thiên tai và biến đổi khí hậu, khả năng thích ứng với lũ của nông dân, tính dễ bị tổn thương đến lũ và biến đổi khí hậu, phương pháp xác định tính dễ bị tổn thương đến lũ và biến đổi khí hậu. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ý nghĩa thực tiễn - Kết quả nghiên cứu của luận án nhằm cung cấp cơ sở khoa học trong công tác quản lý rủi ro về lũ ở tỉnh An Giang nói riêng và các tỉnh ĐBSCL nói chung có chính sách phù hợp trong việc sử dụng kiến thức bản địa để giảm tính dễ bị tổn thương để thích ứng với thay đổi chế độ ngập lũ và chiến lược sinh kế của người dân vùng lũ được hiệu quả và bền vững trong điều kiện biến đổi khí hậu như hiện nay. - Luận án đã đề xuất một số giải pháp cơ bản bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa của người dân thích ứng với lũ trong sản xuất nông nghiệp và đời sống.
Giải pháp này có thể được áp dụng trong tỉnh An Giang nói riêng và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long nói chung. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 TỔNG QUAN VỀ KIẾN THỨC BẢN ĐỊA VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU KIẾN THỨC BẢN ĐỊA Ở TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM 2.1 Khái niệm và quan điểm về kiến thức bản địa Cho tới nay, khái niệm kiến thức bản địa hay tri thức địa phương vẫn được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, tùy thuộc vào các lĩnh vực chuyên môn hay theo các mục đích sử dụng như tri thức bản địa, tri thức dân gian, văn hoá truyền thống, kiến thức địa phương, tri thức tộc người. các cách gọi khác nhau này cho thấy các quan niệm và cách hiểu khác nhau về nội hàm của cụm từ “Kiến thức bản địa”. Kiến thức bản địa là kiến thức địa phương, là nền tảng cơ bản cho việc thiết lập các quyết định liên quan đến địa phương trên mọi lĩnh vực của cuộc sống đương đại bao gồm quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên, dinh dưỡng, thức ăn, y tế, giáo dục và trong các hoạt động xã hội và cộng đồng.
Kiến thức bản địa còn cung cấp các chiến lược nhằm giải quyết các vấn đề đặt ra cho cộng đồng dân địa phương (World Bank, 1998). Kiến thức bản địa là hệ thống kiến thức tồn tại và phát triển trong những hoàn cảnh nhất định ở vùng địa lý xác định với sự đóng góp của các thành viên trong cộng đồng (Louise, 1998). Như vậy, ba yếu tố góp phần hình thành nên kiến thức bản địa bao gồm môi trường địa lý xác định, thời điểm không gian nhất định và cộng đồng tại một khu vực cụ thể.
