PHẦN MỞ ĐẦU 1.Lí do chọn đề tài Từ năm 2014, nhiều tỉnh thành trên khắp Việt Nam đã phải hứng chịu những đợt hạn hán khá gay gắt. Một phần nguyên nhân được cho là ảnh hưởng của hiện tượng El Nino1. Hạn hán tại vùng Duyên Hải Nam Trung Bộ được coi là đợt hạn nhất trong lịch sử 20 năm trở lại đây và đặc biệt là Ninh Thuận - vốn thường được nhắc đến bởi thời tiết khô hạn nhất nước. Sản xuất nông nghiệp được xem là lĩnh vực kinh tế quan trọng của Việt Nam, vì thế trước những diễn biến phức tạp của thời tiết nắng hạn không chỉ gây thiệt hại về hoạt động sản xuất tại các địa phương mà còn kéo lùi tổng thu nhập trong nông nghiệp của cả nước.
Năm 2015, tỉnh Ninh Thuận, có 8/20 hồ chứa nước có mực nước dưới mực nước chết. Tổng dung tích các hồ chứa trên toàn tỉnh chỉ còn lại 21,7/192. Cũng trong năm 2015, tỉnh có 31 trên tổng 47 xã, 6 trên tổng số 7 huyện bị ảnh hưởng trực tiếp từ hạn hán. Tính đến tháng 5/2015, thiệt hại nông nghiệp được thống kê có 1.508 gia súc chết và 10.229 ha đất bị đang bỏ hoang vì không có nước3.
Sang đầu tháng 3/2016, UBND tỉnh Ninh Thuận đã công bố thiên tai hạn hán tại nhiều địa phương, trong đó có tất cả các xã của huyện Bác Ái. Lượng nước tại 20 hồ chứa trên địa bàn tỉnh hiện còn 53,86/192,21 triệu m3, chỉ đạt 28% dung tích thiết kế. Hiện có hai hồ Ông Kinh và Tà Ranh đã khô cạn4.Và theo dự báo tình trạng hạn hán này vẫn chưa kết thúc với mức độ khắc nghiệt ngày càng gia tăng. Nếu Ninh Thuận là tâm hạn của cả nước thì có thể nói xã Phước Trung, huyện Bác Ái là tâm hạn của Ninh Thuận với những đợt nắng nóng lịch sử.
Theo thống kê sơ bộ đã có hơn 100 ha lúa khô nước, chết cháy5, chính quyền địa phương đã ra chủ trương khuyến cáo người dân ngưng xuống giống để hạn chế thiệt hại dưới mức thấp nhất có thể. Ngoài ra, diện tích đất hoa màu cũng giảm đáng kể, nhiều hộ đã bỏ hoang đất rẫy. Về chăn nuôi 1 http://cantho.vn/wps/wcm/connect/sotnmt/sub+site/sitemenu/linhvucquanly/khituongthuyvan/nam+2015- tac+dong+ro+net+cua+bien+doi+khi+hau+va+hien+tuong+elnino 2 http://kttvntb.aspx?d=452 3 http://ttnh.php?option=com_content&view=article&id=489:ninh-thun-dc-toan-lc-chng-i-hn&catid=104:bien-doi-khi- hau&Itemid=153 4 http://tuoitre.vn/tin/chinh-tri-xa-hoi/20160314/ninh-thuan-cong-bo-thien-tai-han-han/1066966.html 5 http://www.vn/thongtincanuoc/mientrung/2015/3/378949/ 1 chỉ trong 6 tháng đầu năm 2015, tổng đàn gia súc đã chết 142 con do thiếu thức ăn, nước uống6. Không chỉ nguồn nước sản xuất tại địa phương bị đe dọa mà có hơn 284 hộ hiện đang phải đối mặt với tình trạng thiếu nước sinh hoạt do hệ thống hồ chứa nước, suối trên địa bàn xã đã dần trơ đáy khi mùa khô vẫn tiếp tục bắt đầu sớm hơn và kết thúc muộn hơn.
Đặc biệt, xã Phước Trung là nơi sinh sống của hầu hết người dân tộc Raglay, chiếm tới 96% dân số toàn xã. Đặc điểm kinh kế chủ yếu của địa phương là sản xuất nông nghiệp: trồng lúa, hoa màu và chăn nuôi gia súc (bò, trâu, dê, cừu, lợn đen). Thực trạng sản xuất tại địa phương khá lạc hậu với mức độ đầu tư cơ giới thấp và kĩ thuật chưa cao, thậm chí diện tích đất rẫy trồng hoa màu đều phụ thuộc vào “nước trời”. Bản thân nền sản xuất nông nghiệp phụ thuộc đa phần vào điều kiện đất đai, nguồn nước nên trước diễn biến khắc nghiệt của đợt hạn hán từ năm 2014 đến nay, xã Phước Trung đã phải hứng chịu những thiệt hại nặng nề, thu nhập giảm mạnh và đời sống, sức khỏe của chính người dân địa phương bị đe dọa đáng kể.
Trước những khó khăn đó, Nhà nước đã có những chính sách hỗ trợ cho người dân địa phương với nhiều chương trình khác nhau. Về đầu tư cơ sở vật chất, hầu hết các tuyến đường, điện, nhà ở , trường học, trạm xá tại địa phương đã được hỗ trợ xây dựng kiên cố, ổn định được đưa vào sử dụng. Về sản xuất nông nghiệp, chính quyền địa phương cũng đã có những chính sách hỗ trợ thiệt hại cây trồng, vật nuôi, mặt khác vẫn ra sức tìm giải pháp lâu dài cho các hộ nông dân trên địa bàn. Bên cạnh đó còn nhiều chương trình hỗ trợ ngắn hạn như chở nước sinh hoạt, phát gạo cứu đói,.
Nhưng nhìn chung, hầu hết các giải pháp trên vẫn chưa giải quyết được tận gốc khó khăn mà địa phương đang gặp phải. Điều đó đã cho thấy tính thiếu bền vững trong các chính sách hỗ trợ, hay nói cách khác hỗ trợ chỉ mang tính tạm thời, ngắn hạn. Điều đáng nói là hệ quả không đáng có sau các chương trình hỗ trợ tại địa phương là tâm lí phụ thuộc của người dân ngày càng tăng cao. Chính vì vậy, tăng cường năng lực thích ứng với hạn hán để người dân thoát nghèo là vấn đề cấp bách và thiết thực để hướng đến sinh kế bền vững trong tương lai.
6 Báo cáo tình hình hạn hán trên địa bàn xã Phước Trung 2 Từ những lí do trên, nhóm nghiên cứu đã triển khai thực hiện đề tài “Tìm hiểu khả năng thích ứng sinh kế với tình trạng hạn hán của các hộ nông dân xã Phước Trung, huyện Bác Ái, tỉnh Ninh Thuận”.Mục tiêu của đề tài: Mục tiêu tổng quát: Tìm hiểu khả năng thích ứng sinh kế với tình trạng hạn hán của các hộ nông dân xã Phước Trung, huyện Bác Ái, tỉnh Ninh Thuận. Mục tiêu cụ thể: - Tìm hiểu thực trạng hạn hán tại xã Phước Trung, huyện Bác Ái. - Nhận diện thực trạng các nguồn vốn sinh kế7 của các hộ nông dân tại địa bàn nghiên cứu. - Tìm hiểu các mô hình sinh kế thích ứng với tình trạng hạn hán hiện nay của các hộ nông dân xã Phước Trung, huyện Bác Ái.
- Kiến nghị một số giải pháp thích ứng với hạn hán của các hộ nông dân tại xã Phước Trung, huyện Bác Ái.Phƣơng pháp nghiên cứu: 3. Phƣơng pháp thu thập dữ liệu 3. Đối với dữ liệu thứ cấp - Các công trình nghiên cứu liên quan đến thích ứng sinh kế của cộng đồng tại các vùng chịu sự ảnh hưởng của thay đổi thời tiết. - Các tài liệu về tình hình hạn hán trong những năm gần đây, các giải pháp hiện có của chính quyền địa phương.
- Số liệu thống kê từ Ủy ban Nhân dân xã Phước Trung thuộc huyện Bác Ái, tỉnh Ninh Thuận. - Các báo cáo về tình hình kinh tế, xã hội, sự thay đổi cơ cấu sản xuất của cộng đồng sống trong khu vực hạn hán. - Các dữ liệu từ website huyện Bác Ái, tỉnh Ninh Thuận,….và các bài báo, tạp chí liên quan. 7 Còn gọi là tài sản sinh kế: vốn con người, vốn tự nhiên, vốn xã hội, vốn tài chình, vốn vật chất (theo Khung sinh kế bền vững của DFID, 2001) 3 3.
Đối với dữ liệu sơ cấp Phƣơng pháp hảo sát thực địa: Nhóm tác giả tiến hành quan sát và mô tả lại thực trạng hạn hán, nguồn vốn sinh kế của các hộ nông dân, cũng như các mô hình kinh tế thích ứng với hạn hán. Các dữ liệu sẽ được ghi chép chi tiết, có ghi nhận bằng hình ảnh. Thời gian tiến hành khảo sát: - Lần 1: Từ ngày 4 – 7/9/2015: Khảo sát sơ lược địa bàn nghiên cứu, thu thập thông tin thứ cấp từ UBND xã Phước Trung, UBND huyện Bác Ái. - Lần 2: Từ ngày 6 – 13/11/2015: Tiến hành khảo sát bằng các công cụ bảng hỏi, phỏng vấn sâu người dân tại địa bàn nghiên cứu.
Phỏng vấn sâu: đề tài tiến hành phỏng vấn sâu đối với một số đối tượng liên quan như sau: (1) Chính quyền địa phương: Các đối tượng tiến hành phỏng vấn sâu cụ thể như sau: - Cán bộ Hội Liên hiệp phụ nữ (1 cán bộ) - Cán bộ xã tại địa bàn nghiên cứu (1 cán bộ) - Trưởng thôn/ trưởng ấp (1 cán bộ) (2) Hộ dân địa phương (6 hộ) Bảng hỏi: Số lượng bảng hỏi khoảng 100 bảng, khảo sát các hộ nông dân được chọn ngẫu nhiên tại địa bàn xã Phước Trung, huyện Bác Ái, tỉnh Ninh Thuận. Nhằm thu thập các thông tin về diễn biến tình hình hạn hán, các nguồn vốn sinh kế, sự thay đổi trong các hoạt động kinh kế của các hộ nông dân tại xã. Dữ liệu từ bảng hỏi sẽ được xử lí bằng công cụ SPSS 11. Phƣơng pháp xử lí và phân tích dữ liệu: - Đối với dữ liệu thứ cấp: Các dữ liệu sau khi thu thập được chọn lọc, sắp xếp phù hợp theo mục tiêu, khung nghiên cứu.
- Đối với dữ liệu sơ cấp: Dữ liệu định tính: chọn lọc, sắp xếp theo mục tiêu của đề tài. 4 Dữ liệu định lượng: Dữ liệu được xử lí bằng công cụ SPSS, chọn lọc phân tích theo khung nghiên cứu. Bảng tóm tắt các phƣơng pháp, công cụ đƣợc sử dụng để thu thập và xử lí dữ liệu và k t quả mong muốn đ t đƣợc: Mục tiêu Phƣơng pháp, công cụ nghiên cứu K t quả đ t đƣợc Mục tiêu 1: Tìm - Khảo sát thực địa. Nhận diện được hiểu thực trạng thực trạng hạn hán, - Dữ liệu thứ cấp: tổng hợp từ các báo cáo của hạn hán tại xã những ảnh hưởng UBND xã Phước Trung, huyện Bác Ái, các luận Phước Trung, nhất định đến sản văn, nghiên cứu, báo cáo đã được công bố liên quan huyện Bác Ái xuất, đời sống tại đến tình trạng hạn hán, biến đổi khí hậu.
địa bàn nghiên cứu. - Dữ liệu sơ cấp: Thông tin từ phỏng vấn sâu các cán bộ, người dân địa phương về những diễn biến của hạn hán. Mục tiêu 2: Nhận - Dữ liệu thứ cấp: báo cáo tình hình kinh tế, xã - Nhận dạng dạng nguồn vốn hội xã Phước Trung. được tài sản hiện có sinh kế của các hộ của các hộ nông dân - Dữ liệu sơ cấp: thu thập từ bảng hỏi, phỏng nông dân và trên địa bàn nghiên vấn sâu.
những ảnh hưởng cứu. - Công cụ xử lí: SPSS, phương pháp thống kê. từ tình trạng hạn - Biết được hán tại địa bàn những ảnh hưởng nghiên cứu. của tình trạng hạn hán đến nguồn sinh kế.
Mục tiêu 3: Tìm - Dữ liệu thứ cấp: báo cáo của phòng nông - Biết được hiểu các mô hình nghiệp và phát triển nông thôn xã Phước Trung, các các mô hình, chính sinh kế thích ứng chính sách hỗ trợ từ UBND xã. sách phát triển, với tình trạng hạn chính sách hỗ trợ - Dữ liệu sơ cấp: bảng hỏi, phỏng vấn sâu. hán hiện nay của đối với các hộ trên 5 các hộ nông dân - Công cụ xử lí: SPSS, phương pháp thông kê. Thấy rõ sự xã Phước Trung, chuyển đổi mô hình huyện Bác Ái.
- Chỉ ra những khó khăn, hạn chế hiện tại.
