Xây dựng kế hoạch dạy học Địa lí lớp 11 THPT theo định hướng phát triển năng lực

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu xây dựng kế hoạch dạy học địa lí lớp 11 thpt theo định hướng phát triển năng lực, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện

• Tác giả: Nguyễn Thị Ninh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Phương Liên
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Địa lí
• Đề tài: Kế Hoạch Dạy Học Địa Lí Lớp 11 THPT Theo Định Hướng Phát Triển Năng Lực
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng kế hoạch dạy học Địa lí lớp 11 THPT theo định hướng phát triển năng lực

Việc xây dựng kế hoạch dạy học Địa lí lớp 11 THPT theo định hướng phát triển năng lực là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh giáo dục hiện đại. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển năng lực cho học sinh, nhằm giúp các em không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn biết vận dụng vào thực tiễn. Theo đó, giáo dục THPT cần chuyển từ phương pháp dạy học truyền thống sang các phương pháp dạy học tích cực, khuyến khích sự chủ động và sáng tạo của học sinh. Đặc biệt, việc áp dụng các phương pháp như thảo luận nhóm, dạy học dự án và giải quyết vấn đề sẽ giúp học sinh phát triển năng lực học sinh một cách toàn diện.

1.1. Đặc điểm chương trình SGK Địa lí lớp 11 THPT

Chương trình SGK Địa lí lớp 11 có những đặc điểm nổi bật, bao gồm việc tích hợp kiến thức liên môn và chú trọng đến thực tiễn. Nội dung chương trình không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức mà còn hướng đến việc hình thành năng lực địa lý cho học sinh. Điều này được thể hiện qua các bài học thực tiễn, giúp học sinh hiểu rõ hơn về môi trường tự nhiên và xã hội. Việc xây dựng kế hoạch dạy học cần phải dựa trên những đặc điểm này để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong quá trình giảng dạy.

1.2. Thực trạng dạy và học theo định hướng phát triển năng lực

Thực trạng dạy và học Địa lí hiện nay cho thấy nhiều giáo viên vẫn còn sử dụng phương pháp truyền thụ kiến thức một chiều, dẫn đến việc học sinh không phát huy được khả năng tư duy và sáng tạo. Nhiều trường hợp, học sinh chỉ học thuộc lòng mà không hiểu sâu về kiến thức. Do đó, việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực là cần thiết để khắc phục tình trạng này. Các nghiên cứu cho thấy rằng khi áp dụng các phương pháp dạy học mới, học sinh có thể tham gia tích cực hơn vào quá trình học tập, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.

II. Quy trình xây dựng kế hoạch dạy học Địa lí lớp 11 THPT theo định hướng phát triển năng lực

Quy trình xây dựng kế hoạch dạy học Địa lí lớp 11 cần tuân thủ các nguyên tắc cơ bản nhằm đảm bảo tính hiệu quả và khả thi. Đầu tiên, việc nghiên cứu chương trình SGK và nội dung bài học là rất quan trọng. Giáo viên cần xác định rõ mục tiêu và yêu cầu cần đạt của từng bài học, từ đó xây dựng kế hoạch dạy học phù hợp. Việc tìm hiểu đối tượng học sinh cũng là một yếu tố không thể thiếu, giúp giáo viên điều chỉnh phương pháp dạy học cho phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh lớp 11.

2.1. Nguyên tắc xây dựng kế hoạch dạy học

Nguyên tắc đầu tiên trong việc xây dựng kế hoạch dạy học là phải đảm bảo tính liên kết giữa các nội dung bài học. Mỗi bài học cần có sự liên hệ chặt chẽ với các bài học trước đó và các môn học khác. Thứ hai, kế hoạch dạy học cần phải linh hoạt, có khả năng điều chỉnh theo tình hình thực tế và nhu cầu của học sinh. Cuối cùng, việc đánh giá năng lực học sinh cũng cần được thực hiện một cách công bằng và khách quan, nhằm phản ánh đúng kết quả học tập của các em.

2.2. Các phương pháp dạy học tích cực

Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như thuyết trình, đàm thoại, thảo luận nhóm và dạy học dự án sẽ giúp học sinh phát huy tối đa khả năng của mình. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn rèn luyện cho các em kỹ năng làm việc nhóm, tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Đặc biệt, việc sử dụng bản đồ và các tài liệu thực tế trong giảng dạy sẽ giúp học sinh có cái nhìn trực quan hơn về các vấn đề địa lý.

III. Thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm là một phần quan trọng trong quá trình xây dựng kế hoạch dạy học Địa lí lớp 11. Mục đích của thực nghiệm là để kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của các phương pháp dạy học đã được áp dụng. Qua thực nghiệm, giáo viên có thể thu thập dữ liệu về sự tiến bộ của học sinh, từ đó điều chỉnh phương pháp dạy học cho phù hợp hơn. Việc tổ chức thực nghiệm cũng cần phải được thực hiện một cách khoa học, đảm bảo tính khách quan và chính xác trong việc đánh giá kết quả.

3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm

Mục đích của thực nghiệm sư phạm là nhằm đánh giá hiệu quả của kế hoạch dạy học đã xây dựng. Nhiệm vụ của thực nghiệm bao gồm việc thu thập dữ liệu về sự tiến bộ của học sinh, đánh giá mức độ tiếp thu kiến thức và kỹ năng của các em sau khi áp dụng các phương pháp dạy học mới. Qua đó, giáo viên có thể rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu cho việc giảng dạy sau này.

3.2. Nhận xét đánh giá kết quả thực nghiệm

Kết quả thực nghiệm cho thấy rằng việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực đã mang lại những chuyển biến tích cực trong quá trình học tập của học sinh. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn phát triển được các kỹ năng cần thiết cho việc học tập và làm việc sau này. Việc đánh giá kết quả thực nghiệm cần được thực hiện một cách khách quan, từ đó có những điều chỉnh phù hợp trong kế hoạch dạy học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 1. Dạy học và kế hoạch dạy học 1. Dạy học Nhiều tác giả cho rằng: “Dạy học là toàn bộ các thao tác có mục đích nhằm chuyển các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được hoặc cộng đồng đã đạt được vào bên trong một con người”. Quan niệm này lí giải đầy đủ cách mà nền giáo dục đang cố gắng đào tạo những con người thích ứng với những nhu cầu hiện tại của xã hội.

Tuy nhiên quan niệm này làm cho nền giáo dục luôn đi sau sự phát triển của xã hội. Bởi vì nó chỉ có nhiệm vụ tái hiện lại các giá trị tinh thần xã hội đã được vật chất hóa bằng cách nào đó để trở lại thành giá trị tinh thần bên trong người học. Quan niệm đó đi ngược lại quan niệm của Socrate về giáo dục trong đó giáo dục có nhiệm vụ “đỡ đẻ” các ý niệm vốn có trong mỗi con người, để cho ý niệm đó được khai sinh và trở thành giá trị tinh thần chung của nhân loại. Quan niệm đó cũng hạn chế nền giáo dục hướng đến một phương pháp giáo dục giúp cho người học trở thành những con người sáng tạo, vượt qua được những giá trị tinh thần hiện có của xã hội.

Thời đại của chúng ta, và hơn nữa xã hội chúng ta đang hướng đến một xã hội tri thức. [21] Theo tác giả Lê Đức Ngọc - ĐHQG Hà Nội thì “dạy học là dạy nhận thức, dạy kĩ năng và dạy cảm nhận”. Tùy theo khoa học (Tự nhiên hay Xã hội - nhân văn, Cơ bản hay Công nghệ, Kĩ thuật.) và tùy theo mục tiêu đào tạo (đại học hay sau đại học, chuyên môn hay nghiệp vụ,.) mà chọn chủ điểm hay trọng tâm về dạy nhận thức, dạy kĩ năng hay dạy cảm nhận cho phù hợp. Tính nghệ thuật của việc dạy học thể hiện ở năng lực truyền đạt của người dạy làm sao cho khơi dậy được tiềm năng tiếp thu, phát triển và sáng tạo của HS.

12 Như vậy “dạy học là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và có định hướng giúp người học từng bước có năng lực tư duy và năng lực hành động với mục đích chiếm lĩnh các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các kỹ năng, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được để trên cơ sở đó có khả năng giải quyết được các bài toán thực tế đặt ra trong toàn bộ cuộc sống của mỗi người học”. Kế hoạch dạy học Kế hoạch dạy học (giáo án): “là một kế hoạch của bài học, thể hiện tinh thần cơ bản của chương trình môn học. Kế hoạch tiết học đó là một văn bản chi tiết theo trình tự lôgic những dự kiến mà GV dự định thực hiện trên lớp, nó thể hiện mối liên hệ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp và kết quả. Đây cũng chính là bốn thành tố cơ bản của một tiết học”.

[21] Xây dựng kế hoạch dạy học: “là một quá trình GV lập kế hoạch và thực hiện kế hoạch bài học thành một văn bản chi tiết theo một trình tự lôgic những dự kiến sẽ dự định thực hiện trên lớp. Nó phải thể hiện được mối liên hệ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp và kết quả nhằm đạt được mục tiêu bài học đã đặt ra”. Xây dựng kế hoạch có một vai trò quan trọng trong quá trình giảng dạy, giúp cho GV hoạch định công việc một cách chi tiết nhằm đạt được những mục tiêu bài học đã đặt ra Trong quá trình xây dựng kế hoạch, người GV phải tổ chức sao cho các hoạt động của GV và HS phải vừa đảm bảo lôgic nội dung trí dục - thích hợp với thời gian, vừa có một hiệu quả giáo dục và giáo dưỡng cao nhất. Người GV cần phải biết phối hợp nhịp nhàng giữa việc HS tự tìm tòi, khám phá tri thức và sự hướng dẫn chỉ đạo của GV sau mỗi hoạt động cụ thể.

Đây là cách vận dụng PPDH một cách khoa học, hợp lí nhất 1. Phương pháp dạy học Thuật ngữ phương pháp trong tiếng Hy Lạp là “Méthodos” có nghĩa là con đường, cách thức hoạt động nhằm đạt được mục đích nhất định. Vì vậy, 13 phương pháp là hệ thống những hành động tự giác, tuần tự nhằm đạt được những kết quả phù hợp với mục đích đã định. Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và phương pháp học với sự tương tác lẫn nhau, trong đó phương pháp dạy đóng vai trò chủ đạo, còn phương pháp học có tính chất độc lập tương đối, chịu sự chi phối của phương pháp dạy, song nó cũng ảnh hưởng trở lại phương pháp dạy.

Từ đó có thể nhận thấy đặc trưng của phương pháp dạy học: người học là đối tượng tác động của giáo viên, đồng thời là chủ thể, là nhân cách mà hoạt động của họ (tương ứng với sự tác động của người giáo viên) phụ thuộc vào hứng thú, nhu cầu, ý chí của họ. Nếu giáo viên không gây cho học sinh có mục đích tương ứng với mục đích của mình thì không diễn ra hoạt động dạy và hoạt động học và phương pháp tác động không đạt được kết quả mong muốn. Vì vậy, cấu trúc của PPDH trước tiên là mục đích của GV đề ra và tiến hành một hệ thống hành động với những phương tiện mà họ có. Dưới tác động đó của người GV làm cho người học đề ra mục đích của mình và thực hiện hệ thống hành động với phương tiện mà họ có nhằm lĩnh hội nội dung dạy học.

Trên cơ sở đó, ta có thể hiểu về phương pháp dạy học như sau: Phương pháp dạy học là cách thức hành động có trình tự, phối hợp tương tác với nhau của giáo viên và của học sinh nhằm đạt được mục đích dạy học. Nói cách khác phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có chủ đích theo một trình tự nhất định của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của học sinh nhằm đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung dạy học và chính như vậy mà đạt được mục đích dạy học.[12] 14 Phương pháp dạy học là tổ hợp những biện pháp với tư cách là những thành phần cấu trúc của nó, song việc phân như vậy cũng chỉ có tính chất tương đối. Điều đó có nghĩa là trong những điều kiện nhất định, chúng có thể chuyển hoá lẫn nhau. Phương pháp dạy học tích cực - Khái niệm Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội.

Khác với động vật, con người không chỉ tiêu thụ những gì sẵn có trong thiên nhiên mà còn chủ động, bằng lao động, sản xuất ra những của cải vật chất cần cho sự tồn tại của xã hội, sáng tạo ra nền văn hóa ở mỗi thời đại. Hình thành và phát triển tính tích cực xã hội đã là củng cố một trong các nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục nhằm đào tạo những con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng. Có thể xem tính tích cực như là một điều kiện đồng thời là một kết quả của sự phát triển nhân cách trong quá trình giáo dục. Phương pháp tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học chứ không phải là tập trung vào người dạy.

- Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là một thuật ngữ rút gọn, được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. “Tích cực” trong PPDH - tích cực được dùng với tức là hoạt động, chủ động, trái nghĩa với không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái với tiêu cực.[12] PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, tức là tập kết vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập kết vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì thầy giáo phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động. Muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy. Cách dạy chỉ đạo cách học, nhưng trái lại thói thường học tập của trò cũng ảnh hưởng tới cách dạy của 15 thầy.

Chẳng hạn, có trường hợp học sinh đòi hỏi cách dạy tích cực hoạt động nhưng thầy giáo chưa đáp ứng được, hoặc có trường hợp thầy giáo tích cực vận dụng PPDH tích cực nhưng không thành tựu vì học sinh chưa thích nghi, vẫn quen với lối học tập thụ động. Vì thế, thầy giáo phải bền chí dùng cách dạy hoạt động để dần dần xây dựng cho học sinh phương pháp học tập chủ động một cách vừa sức, từ thấp lên cao. Trong đổi mới phương pháp dạy học phải có sự hợp tác cả của thầy và trò, sự phối hợp ăn nhịp hoạt động dạy với hoạt động học thì mới thành tựu. Như vậy, việc dùng thuật ngữ “Dạy và học tích cực” để phân biệt với “Dạy và học thụ động”.

- Những đặc điểm của dạy học tích cực: + Dạy học thông qua tổ chức hoạt động học tập của học sinh + Dạy học chú trọng phương pháp tự học + Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác + Kết hợp với đánh giá của thầy với đánh giá của trò 1. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực 1. Khái niệm về năng lực Có nhiều tác giả đưa ra các khái niệm khác nhau về năng lực Năng lực là: “ Khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó. Phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao”.

Năng lực thể hiện sự vận dụng tổng hợp nhiều yếu tố (phẩm chất của người lao động, kiến thức và kỹ năng) được thể hiện thông qua các hoạt động của cá nhân nhằm thực hiện một loại công việc nào đó. Năng lực bao gồm các yếu tố cơ bản mà mọi người lao động, mọi công dân đều cần phải có, đó là các năng lực chung, cốt lõi”. 16 Năng lực được xây dựng trên cơ sở tri thức, thiết lập qua giá trị, cấu trúc như là các khả năng, hình thành qua trải nghiệm, củng cố qua kinh nghiệm, hiện thực hóa qua ý chí (John Erpenbeck 1998).