CHƯƠNG 1 NGUỒN LỰC TÀI CHÍNH – VAI TRÒ CỦA NGUỒN LỰC TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI 1. Nguồn lực tài chính – Vai trò của nguồn lực tài chính đối với quá trình phát triển kinh tề - xã hội 1. Tổng quan về tài chính và nguồn lực tài chính 1. Khái niệm chung về tài chính và nguồn lực tài chính Theo quan điểm của K.Marx : “ Tài chính là phạm trù phân phối, phản ảnh các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối các quỹ tiền tệ nhằm thỏa mãn các nhu cầu của các chủ thể trong nền kinh tế.” Theo quan điểm của các nhà kinh tế thực nghiệm, tài chính là một phạm trù kinh tế ra đời và phát triển gắn liền với kinh tế hàng hóa, nó phản ảnh sự vận động các nguồn lực tài chính thông qua những hình thức hoạt động phân phối thu nhập, đầu tư, mua bán vốn giữa các chủ thể trong nền kinh tế.
Tài chính được sử dụng bởi những cá nhân gọi là tài chính cá nhân, Chính phủ sử dụng tài chính gọi là tài chính công, tài chính được sử dụng bởi doanh nghiệp gọi là tài chính công ty và tài chính quốc tế khi tài chính có liên quan đến yếu tố nước ngoài. Nói cách khác, tài chính là quá trình chuyển giao tiền tệ giữa các hộ gia đình, doanh nghiệp và Chính phủ; có thể nhận thức tài chính qua các hoạt động : vay, mượn vốn, nộp thuế, các dịch vụ bảo hiểm…Các hoạt động này phản ảnh sự quyết định : làm thế nào để tạo lập các quỹ tiền tệ ? Làm thế nào để đầu tư các quỹ tiền tệ ? Theo các quan điểm thực nghiệm đã chỉ ra tác nghiệp của hoạt động tài chính. Các tác nghiệp tài chính hoạt động trong môi trường tài chính gồm các thành tố : Người quản lý tài chính, là người quyết định đầu tư vốn để mở rộng kinh doanh và thu hút vốn phục vụ cho kinh doanh; người đầu tư tài chính, là cá nhân và các định chế cung cấp vốn cho thị trường thông qua chứng khoán nợ và chứng khoán vốn; các công cụ tài chính, thể chế tài chính. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 Xét về nguồn gốc, thực chất quyết định sự ra đời và phát triển của tài chính không chỉ đơn thuần thuộc về Nhà nước, mà chính là do nền tái sản xuất xã hội.
Nếu như không có sản phẩm dư thừa, không có thu nhập quốc dân, không có của cải vật chất và các yếu tố tinh thần được tạo ra từ tái sản xuất xã hội thì Nhà nước sẽ khó đứng vững và tài chính cũng không còn nữa vì đã mất đi chỗ dựa của mình. Sức mạnh của Nhà nước bao gồm sức mạnh tinh thần và sức mạnh vật chất. Sức mạnh vật chất bao gồm sự tổng hợp về nhân lực (sức lao động, sức mạnh về trí tuệ, khoa học kỹ thuật, tài năng quản lý); về vật lực (đất đai, tài nguyên thiên nhiên, vật tư hàng hóa, khả năng làm ra sản phẩm xã hội) và nguồn lực tài chính mà Nhà nước có thể sử dụng toàn bộ trong một thời kỳ lịch sử nhất định. Tiền xuất hiện trong các giao dịch tài chính còn gọi là nguồn lực tài chính.
Nguồn lực tài chính là quá trình tạo lập, luân chuyển và sử dụng tiền vốn dưới hình thức giá trị, là thành phần quan trọng có tác dụng chủ đạo trong toàn bộ nguồn sức mạnh của Nhà nước. Đối với cá nhân, nguồn lực tài chính được hình thành chủ yếu từ thu nhập lao động; đối với doanh nghiệp được hình thành từ kết quả kinh doanh; đối với Chính phủ hình thành từ các khoản thuế. Trong trường hợp tài trợ không đủ thì các chủ thể này có thể đi vay trong và ngoài nước hoặc huy động từ thị trường tài chính để đáp ứng nhu cầu cho mục đích đầu tư. Các nguồn lực tài chính tài trợ cho hoạt động đầu tư phát triển a- Ngân sách Nhà nước Theo luật ngân sách Nhà nước của Việt Nam được Quốc Hội thông qua ngày 16/12/2002 cho rằng “ Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 NSNN bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. NSNN được hình thành từ việc huy động các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí, các khoản viện trợ, vay nợ, các khoản đóng góp của các tổ chức, cá nhân và các khoản thu khác. Đồng thời NSNN được sử dụng để chi tiêu cho hoạt động của bộ máy Nhà nước, chi cho an ninh quốc phòng, y tế, văn hóa, giáo dục, chi trả nợ, các khoản khác theo quy định và quan trọng nhất là khoản chi cho đầu tư phát triển. b- Tín dụng Nhà nước Xét trên góc độ huy động vốn, TDNN là hoạt động đi vay do Nhà nước tiến hành nhằm bổ sung nguồn tài trợ cho nhu cầu chi tiêu của Nhà nước, trong đó có lĩnh vực đầu tư phát triển; hay việc sử dụng vốn vay của các doanh nghiệp để đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ, bao gồm : - Vay nợ trong nước : phát hành các loại chứng khoán của Nhà nước như tín phiếu ngắn hạn, trái phiếu dài hạn, công trái… - Vay nợ nước ngoài : phát hành trái phiếu của Nhà nước trên thị trường quốc tế, vay từ nguồn vốn ODA… c- Các quỹ hỗ trợ tài chính Nhà nước Nhà nước thành lập các quỹ hỗ trợ tài chính để đa dạng hóa sự huy động các nguồn lực tài chính của xã hội đầu tư vào một số lĩnh vực có tính chất ưu tiên cần khuyến khích, nhằm góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội.
Cơ chế huy động vốn thường là tiếp nhận từ NSNN, từ phát hành chứng khoán, vốn đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước và các nguồn vốn khác. Kinh nghiệm phát triển của nhiều nước cho thấy, trong giai đoạn tạo đà cho CNH – HĐH, quỹ hỗ trợ tài chính sẽ giúp cho Nhà nước mở rộng khả năng huy động nguồn lực tài chính từ xã hội, kết hợp cùng NSNN và các công cụ tài chính khác sẽ thúc đẩy nhanh sự đầu tư phát triển của nền kinh tế theo hướng CNH – HĐH. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 d- Thị trường tài chính Thị trường tài chính là tổng hòa các mối quan hệ cung cầu về vốn, diễn ra dưới hình thức vay mượn, mua bán về vốn, tiền tệ và các chứng từ có giá nhằm chuyển dịch từ nơi cung cấp đến nơi có nhu cầu về vốn cho các hoạt động kinh tế. Tài trợ vốn trực tiếp là việc các chủ thể dư thừa về vốn chuyển vốn trực tiếp cho các chủ thể thiếu vốn, là người chi tiêu cuối cùng bằng cách mua các tài sản tài chính trực tiếp từ người phát hành, tức là người cần vốn.
Bằng cách này, lượng tiền vận động thẳng từ nơi thừa vốn đến nơi thiếu vốn thông qua thị trường tài chính. Tài trợ vốn gián tiếp thể hiện ở chỗ các chủ thể thừa vốn không trực tiếp cung ứng vốn cho người thiếu vốn, là người sử dụng vốn cuối cùng mà là gián tiếp thông qua các định chế trung gian tài chính. e- Các định chế tài chính trung gian Các định chế tài chính trung gian là một chủ thể tham gia thị trường tài chính với nhiệm vụ làm cầu nối giữa những người cần vốn và những người cung cấp vốn. Các tổ chức trung gian tài chính được hình thành hết sức đa dạng nhằm huy động các nguồn vốn dự trữ với thời hạn và quy mô khác nhau để đầu tư cho nền kinh tế hoạt động và phát triển.
Các định chế trung gian tài chính gồm các công ty kinh doanh và môi giới chứng khoán, ngân hàng thương mại, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ tài chính khác, các công ty bảo hiểm… f- Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) Đầu tư trực tiếp nước ngoài là hình thức đầu tư dài hạn của cá nhân hay công ty của nước này (thường là các công ty đa quốc gia) vào nước khác để thiết lập các cơ sở sản xuất kinh doanh và nắm quyền kiểm soát các hoạt động kinh tế. Đầu tư trực tiếp nước ngoài xuất phát từ những ưu thế riêng của các công ty đa quốc gia về phương pháp quản lý và công nghệ tiên tiến cộng với các yếu tố đặc thù riêng có của các quốc gia nhận TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 đầu tư để làm gia tăng hiệu quả công tác quản lý hay tổ chức sản xuất kinh doanh; nhờ đó làm gia tăng thu nhập từ mậu dịch. FDI đã và đang trở thành hình thức huy động vốn nước ngoài phổ biến của nhiều nước đang phát triển đi tìm cơ hội đầu tư ở nước ngoài để khai thác về lợi thế so sánh, tận dụng các yếu tố về lao động, tài nguyên, môi trường, tiết kiệm chi phí vận chuyển…để tăng lợi nhuận cho việc đầu tư. g-Vốn phát triển chính thức (ODA) Là nguồn vốn từ các cơ quan chính thức (chính quyền Nhà nước hay địa phương) của một nước hoặc một tổ chức quốc tế viện trợ cho các nước kém phát triển, hoặc các nước đang gặp khó khăn về tài chính, nhằm tạo điều kiện cho phát triển kinh tế và phúc lợi xã hội.
ODA là hình thức đầu tư nước ngoài; mục đích thường được dùng cho các dự án phát triển cơ sở hạ tầng KTXH, nâng cao năng lực quản lý, đổi mới công nghệ, bao gồm : - Viện trợ không hoàn lại : thường là hỗ trợ kỹ thuật hoặc viện trợ nhân đạo. - Viện trợ hổn hợp : gồm phần cấp không và phần còn lại thực hiện theo hình thức cho vay tín dụng. - Viện trợ có hoàn lại : thực chất là các khoản cho vay tín dụng với những điều kiện ưu đãi về lãi suất, khối lượng vốn vay và thời hạn thanh toán. h- Viện trợ của các tổ chức phi chính phủ (NGO) Là khoản viện trợ không hoàn lại, chủ yếu là viện trợ vật chất cho nhu cầu nhân đạo như cung cấp thuốc men, lương thực, giải quyết chỗ ở…Hiện nay, loại viện trợ này được thực hiện nhiều hơn thông qua các chương trình phát triển dài hạn, có sự hỗ trợ của các chuyên gia về bảo vệ sức khỏe, lập dự án tín dụng, cung cấp nước sạch… TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.