phần mở đầu, phần kết luận, khuyến nghị, danh mục các tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lí luận về việc xây dựng tài liệu và tổ chức hƣớng dẫn học sinh tự học chƣơng “Động lực học chất điểm ” Vật lí lớp 10 nâng cao. Xây dựng tài liệu và tổ chức hƣớng dẫn học sinh tự học chƣơng “Động lực học chất điểm ” Vật lí lớp 10 nâng cao Chƣơng 3. Thực nghiệm sƣ phạm.
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VIỆC XÂY DỰNG TÀI LIỆU VÀ TỔ CHỨC HƢỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC CHƢƠNG “ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM” - VẬT LÍ LỚP 10 NÂNG CAO 1. Dạy học và xu hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học 1. Những quan điểm về dạy học 1.1 Dạy học theo quan điểm truyền thống Theo quan điểm truyền thống, dạy học là hoạt động truyền đạt kiến thức ở trên lớp của GV. Giáo viên là trung tâm quyết định chất lƣợng của quá trình dạy học.
Nội dung dạy học mang tính áp đặt, bắt buộc, đƣợc qui định trong những chƣơng trình khép kín. Phƣơng pháp dạy học chủ yếu là truyền đạt thông báo kiến thức. HS hoàn toàn bị động, chịu sự điều khiển và kiểm tra của GV, cách học của họ chủ yếu là nghe, hiểu và ghi nhớ. Dạy học theo quan điểm hiện đại Theo quan điểm hiện đại, dạy học là quá trình hoạt động của GV và HS.
Trong đó GV đóng vai trò chủ đạo tổ chức hƣớng dẫn và điều khiển hoạt động của HS. HS chủ động nhận thức lại nền văn minh nhân loại và rèn luyện hình thành kĩ năng hoạt động, tạo lập thái độ sống tốt đẹp [18, Tr. Giờ học là sự phối hợp hoạt động của GV và HS từ lập kế hoạch đến thực hiện cũng nhƣ kiểm tra đánh giá. Dạy học theo hƣớng giải quyết vấn đề, định hƣớng hành động.
Các nội dung dạy học là những nội dung tiêu biểu, có ý nghĩa thực tiễn xã hội, có sự thoả thuận giữa ngƣời dạy và ngƣời học. Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học 1. Phương hướng chiến lược đổi mới phương pháp dạy học Nƣớc ta đang bƣớc vào thời kì hội nhập với cộng đồng quốc tế trong một bối cảnh kinh tế cạnh tranh quyết liệt. Tình hình đó đòi hỏi sản phẩm của giáo dục phải là những con ngƣời mới, năng động, sáng tạo và có khả năng thực hành giỏi.
Phƣơng pháp dạy học truyền thống thì không đạt đƣợc mục tiêu đó. Nghị quyết Trung ƣơng 2, khoá VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam có thể xem là phƣơng hƣớngchiến lƣợc đổi mới phƣơng pháp dạy học : “Đổi mới mạnh mẽ phƣơng pháp 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều và rèn luyện thành nếp tƣ duy sáng tạo của ngƣời học. Từng bƣớc áp dụng các phƣơng pháp tiên tiến, phƣơng pháp hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học tự nghiên cứu của học sinh, nhất là sinh viên đại học, phát triển mạnh mẽ phong trào tự học, tự đào tạo ”.[17] Nhƣ vậy có thể thấy, phƣơng hƣớng chiến lƣợc đổi mới phƣơng pháp dạy học gồm bốn điểm cơ bản : - Khắc phục lối truyền thụ một chiều. - Rèn luyện thành nếp tƣ duy sáng tạo của ngƣời học.
- Áp dụng các phƣơng pháp tiên tiến, phƣơng pháp hiện đại vào quá trình dạy học. - Rèn luyện khả năng tự học, tự nghiên cứu cho HS, sinh viên. Phương pháp dạy học tích cực Tính tích cực của nhận thức là thái độ cải tạo của chủ thể đối với khách thể thông qua sự huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lí nhằm giải quyết vấn đề học tập - nhận thức. Nó vừa là mục đích hoạt động, là phƣơng tiện, vừa là điều kiện để đạt đƣợc mục đích, vừa là kết quả của hoạt động.
Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con ngƣời. Để tồn tại và phát triển con ngƣời luôn phải chủ động, tích cực cải biến môi trƣờng tự nhiên, cải tạo xã hội. Do đó, hình thành và phát triển tính tích cực là mục tiêu hàng đầu của giáo dục. Phƣơng pháp dạy học tích cực là những phƣơng pháp dạy học theo hƣớng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của ngƣời học.
“Tích cực” đƣợc dùng với nghĩa là “chủ động”, “hoạt động”, trái nghĩa với “thụ động”, “không hoạt động”, không dùng theo nghĩa trái nghĩa với “tiêu cực”. Một số đặc trƣng của các phƣơng pháp dạy học tích cực đó là : Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh; Dạy và học chú trọng rèn luyện phƣơng pháp tự học; Tăng cƣờng học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác; Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò. Trong các phƣơng pháp dạy và học tích cực, GV không còn đóng vai trò đơn thuần là ngƣời truyền đạt kiến thức mà trở thành ngƣời thiết kế, tổ chức, hƣớng dẫn 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để HS tự lực chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chƣơng trình. Cơ sở lí luận của tự học 1.
Khái niệm tự học Theo từ điển Giáo dục học - NXB Từ điển Bách khoa 2001: “…tự học là quá trình tự mình hoạt động lĩnh hội tri thức khoa học và rèn luyện kỹ năng thực hành…” Theo GS.TS Nguyễn Cảnh Toàn: “Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp,…) và có khi cả cơ bắp (khi phải sử dụng công cụ), cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan (như trung thực, khách quan, có chí tiến thủ, không ngại khó ngại khổ, kiên trì, nhẫn nại, lòng say mê khoa học, ý muốn thi đỗ, biết biến khó khăn thành thuận lợi,…) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình”. 60-61] Theo GS–TSKH Thái Duy Tuyên: “Tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích…)cùng các phẩm chất động cơ, tình cảm để chiếm lĩnh tri thức một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay những kinh nghiệm lịch sử, xã hội của nhân loại, biến nó thành sở hữu của chính bản thân người học”. Các hình thức tự học 1. Tự học không có hướng dẫn Ngƣời học tự mình chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng tƣơng ứng mà hoàn toàn không có sự hƣớng dẫn của GV.
Ngƣời học có thể tự học qua nhiều kênh khác nhau nhƣ qua tài liệu,tìm hiểu thực tế, học kinh nghiệm của ngƣời khác… Với hình thức này ngƣời học phải tự mình lựa chọn nội dung, phƣơng pháp, cách thức học. Đây là hình thức tự học ở mức cao, thƣờng gặp ở ngƣời trƣởng thành. Tuy nhiên, hình thức tự học này gây ra rất nhiều khó khăn cho ngƣời học bởi vì ngƣời tự học phải có rất nhiều kĩ năng nhƣ tìm tài liệu học, kĩ năng đọc, kĩ năng quan sát, kĩ năng vận dụng, kĩ năng lập kế hoạch…Một trở ngại không lớn là ngƣời học không thể tự kiểm tra đánh giá nên dễ gây chán nản và việc tự học dễ bị phá vỡ. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Tự học có hướng dẫn Ngƣời học tự mình chiếm lĩnh tri thức và hình thành kĩ năng tƣơng ứng dƣới sự hƣớng dẫn của GV nhƣng không trực tiếp gặp GV. Ngày nay, sự phát triển vƣợt bậc của công nghệ thông tin và viễn thông tạo rất nhiều điều kiện thuận lợi cho tự học có hƣớng dẫn nhƣng GV và HS không giáp mặt. Ngƣời học có thể nhận đƣợc sự hƣớng dẫn của GV ở xa bằng tài liệu hoặc bằng các phƣơng tiện thông tin khác. Tự học có hướng dẫn trực tiếp Ngƣời học tự mình chiếm lĩnh tri thức và hình thành kĩ năng tƣơng ứng dƣới sự hƣớng dẫn trực tiếp của GV.
Ngƣời học tự học theo sự hƣớng dẫn của tài liệu và có sự giúp đỡ một phần của GV. Việc tự học có thể đƣợc tiến hành ngay tại lớp hoặc về nhà. Hình thức tự học này rất phù hợp với HS phổ thông vì nó tƣơng đối phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi các em. Vai trò của tự học Tự học có vai trò to lớn trong giáo dục, giúp hình thành nhân cách cho ngƣời học.
Việc tự học, tự rèn luyện giúp cho họ có thói quen độc lập trong suy nghĩ, độc lập trong giải quyết các khó khăn gặp phải. Từ đó, giúp ngƣời học tự tin và thành công trong cuộc sống. Nhƣ vậy, có thể nói tự học có ý nghĩa quan trọng đối với sự thành đạt của mỗi con ngƣời. Tự học là con đƣờng tự khẳng định của mỗi ngƣời.
Thật vậy, tự học thúc đẩy ngƣời học lòng ham học, ham hiểu biết, khát khao vƣơn tới những đỉnh cao của khoa học, sống có hoài bão có ƣớc mơ. Tự học là một giải pháp khoa học giúp giải quyết mâu thuẫn giữa khối lƣợng tri thức rất lớn với quỹ thời gian ít ỏi, hạn hẹp ở nhà trƣờng. Tri thức của nhân loại đƣợc tích luỹ từ đời này qua đời khác và hiện nay đang đƣợc nhân lên với tốc độ rất nhanh, còn thời gian của nhà trƣờng thì có hạn. Chỉ có tự học mới có thể giúp giải quyết đƣợc nghịch lí này.
Tự học với sự nỗ lực, tƣ duy sáng tạo là điều kiện thuận lợi cho ngƣời học hiểu tri thức một cách sâu sắc, tìm ra bản chất của chân lí. Mặt khác, tự học cũng là cách tốt nhất để kích thích hoạt động trí tuệ của ngƣời học. Bởi vì trong quá trình tự 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học họ luôn gặp phải những vấn đề mới và phải tự mình đi tìm giải pháp để giải quyết vấn đề. Chỉ có tự học mới có thể giúp con ngƣời có thể “Học suốt đời”, không bị lạc hậu so với sự phát triển chung của nhân loại.
Tự học trang bị cho ngƣời học những kiến thức mới nhất, khoa học nhất và cũng thu đƣợc những kinh nghiệm từ thực tiễn hoạt động để đi tới thành công. Theo Aditxterrec:“Chỉ có truyền thụ tài liệu của giáo viên mà thôi thì dù có nghệ thuật đến đâu đi chăng nữa cũng không đảm bảo đƣợc việc lĩnh hội tri thức của học sinh.