Tổng quan về giáo trình

Tài liệu tập huấn cán bộ quản lý, giáo viên về sinh hoạt cụm chuyên môn trong trường học mới môn Khoa học tự nhiên lớp 7 do Vụ Giáo dục Trung học thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành vào tháng 7 năm 2016, trong khuôn khổ Dự án THCS khu vực khó khăn nhất giai đoạn 2. Trong chương trình đào tạo đại học và bồi dưỡng sau đại học khối ngành Sư phạm và Quản lý giáo dục, tài liệu đóng vai trò là học liệu chuyên khảo phục vụ học phần Phương pháp dạy học môn Khoa học Tự nhiên và học phần Phát triển chương trình giáo dục phổ thông.

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung vào việc trang bị cho người học năng lực tổ chức dạy học tích hợp môn Khoa học tự nhiên lớp 7; phương pháp thiết kế kế hoạch bài học theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực; kỹ thuật đánh giá học sinh theo quá trình; phương thức vận hành không gian lớp học tự quản; cùng quy trình sinh hoạt chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học thông qua mạng "Trường học kết nối".

Tài liệu được cấu trúc thành hai phần chính:

  • Phần thứ nhất: Trình bày một số vấn đề chung về mô hình trường học đổi mới cấp trung học cơ sở (từ mục A đến mục G), bao gồm cơ sở pháp lý đổi mới giáo dục, kế hoạch giáo dục, hoạt động trải nghiệm sáng tạo, kiểm tra đánh giá, sinh hoạt chuyên môn và phân cấp quản lý.
  • Phần thứ hai: Tập trung vào tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá môn Khoa học tự nhiên lớp 7 theo mô hình trường học mới, bao gồm đặc điểm môn học, chương trình, hướng dẫn hoạt động học theo chủ đề và phụ lục tiêu chí.

Cách tiếp cận của tài liệu thể hiện tính hệ thống khi kết hợp chặt chẽ giữa các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước với quy trình nghiệp vụ sư phạm cụ thể trong từng tiết học.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung tài liệu được triển khai qua các chủ đề trọng tâm với logic tiếp nối từ thể chế, lý luận dạy học đến thực tiễn bộ môn:

  • Một số vấn đề chung về đổi mới giáo dục cấp THCS: Phân tích căn cứ pháp lý từ Nghị quyết số 29-NQ/TW và Nghị quyết số 88/2014/QH13; xác định cấu trúc 12 năm của giáo dục phổ thông gồm giai đoạn giáo dục cơ bản (tiểu học 5 năm, THCS 4 năm) và giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp (THPT 3 năm).
  • Khái quát và kế hoạch giáo dục trong mô hình trường học mới: Phân bổ khung thời gian năm học gồm 37 tuần (học kỳ I: 19 tuần, học kỳ II: 18 tuần; thời lượng thực học 35 tuần với 2 tuần dự phòng). Môn Khoa học tự nhiên lớp 7 được thiết kế với thời lượng 3 tiết/tuần (tổng cộng 105 tiết/năm học).
  • Nguyên tắc xây dựng tài liệu và thiết kế bài học: Hướng dẫn cấu trúc tiến trình dạy học thành chuỗi 5 hoạt động học tập khép kín: Khởi động, Hình thành kiến thức, Luyện tập, Vận dụng và Tìm tòi mở rộng. Đính kèm khung tiêu chí phân tích bài học theo Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH.
  • Tổ chức không gian lớp học và Hội đồng tự quản học sinh: Cơ cấu tổ chức gồm Chủ tịch, 2 Phó Chủ tịch và các Ban chuyên trách (Ban Học tập, Ban Đối ngoại, Ban Thư viện, Ban Văn nghệ - TDTT, Ban Quyền lợi học sinh, Ban Vệ sinh môi trường); cách thiết lập các công cụ hỗ trợ như Bảng theo dõi sĩ số, Sổ nhật ký học tập, Hộp thư cá nhân, Hộp thư "Điều em muốn nói" và Bản đồ cộng đồng.
  • Phương pháp đánh giá học sinh và sinh hoạt cụm chuyên môn: Quy định nguyên tắc đánh giá thường xuyên, đánh giá định kỳ qua sản phẩm học tập; quy trình 4 bước sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học và cách thức khai thác nền tảng "Trường học kết nối".
  • Tổ chức dạy học môn Khoa học tự nhiên lớp 7: Xác định vị trí, đặc điểm tích hợp ba phân môn Vật lí, Hóa học, Sinh học; hướng dẫn thiết kế các chủ đề dạy học tích hợp nội môn và liên môn.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu thiết lập hệ thống lý luận dạy học dựa trên các nguyên lý:

  • Lý thuyết hoạt động và học tập kiến tạo: Đặt hoạt động học của học sinh làm trung tâm của tiến trình dạy học; học sinh tự chiếm lĩnh tri thức thông qua hệ thống nhiệm vụ thay vì tiếp nhận thụ động.
  • Khung phẩm chất và năng lực cốt lõi: Định hướng hình thành 3 phẩm chất chủ yếu (Sống yêu thương, Sống tự chủ, Sống trách nhiệm) và 8 nhóm năng lực chung (Tự học; Giải quyết vấn đề và sáng tạo; Thẩm mỹ; Thể chất; Giao tiếp; Hợp tác; Tính toán; Tin học).
  • Nguyên tắc phân cấp quản lý giáo dục: Giao quyền chủ động cho cơ sở giáo dục và tổ chuyên môn trong việc xây dựng kế hoạch giáo dục, điều chỉnh ngữ liệu, lệnh hỏi và phân phối thời lượng thực hiện chủ đề.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng sư phạm kỹ thuật: Thiết kế kế hoạch bài dạy theo 5 bước; tổ chức các hình thức học tập linh hoạt (cá nhân, cặp đôi, nhóm nhỏ từ 3 học sinh trở lên, hoạt động chung toàn lớp và hoạt động với cộng đồng).
  • Kỹ năng đánh giá giáo dục: Phân tích sự tiến bộ của người học qua hồ sơ học tập, vở học tập, báo cáo dự án, sản phẩm thí nghiệm, bài trình chiếu; phối hợp giữa đánh giá của giáo viên, tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng.
  • Kỹ năng quản lý sư phạm: Hướng dẫn bầu cử và vận hành Hội đồng tự quản học sinh; tổ chức sinh hoạt cụm chuyên môn liên trường và điều hành dự án giáo dục gắn với cộng đồng.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach)

Mô hình dạy học trong tài liệu vận hành theo chuỗi 5 hoạt động học tập có mục tiêu và sản phẩm xác định:

Hoạt động học Mục đích chính Phương thức triển khai Yêu cầu về sản phẩm/đánh giá
1. Khởi động Huy động kiến thức, vốn sống sẵn có; tạo mâu thuẫn nhận thức. Đặt câu hỏi mở, nhiệm vụ chưa có lời giải hoàn chỉnh. Không chốt kiến thức đúng/sai; làm bộc lộ quan niệm của học sinh.
2. Hình thành kiến thức Chiếm lĩnh tri thức, quy trình, khái niệm mới. Đọc tài liệu, thực hành, tiến hành thí nghiệm khoa học. Giáo viên chuẩn hóa kiến thức dựa trên sản phẩm học tập của học sinh.
3. Luyện tập Củng cố, rèn luyện kỹ năng và hoàn thiện kiến thức vừa tiếp nhận. Giải bài tập, xử lý tình huống mẫu trong học tập. Hoàn thiện lời giải, đối chiếu đáp án, sửa chữa sai sót nhận thức.
4. Vận dụng Ứng dụng kiến thức vào thực tiễn đời sống tại gia đình, địa phương. Giao nhiệm vụ thực hành ngoài giờ lên lớp (không bắt buộc toàn bộ). Thu thập sản phẩm thực tế, báo cáo tại lớp hoặc góc học tập.
5. Tìm tòi mở rộng Kích thích tự học suốt đời, phát hiện các vấn đề nghiên cứu mới. Tự đặt câu hỏi nghiên cứu sâu hơn từ nội dung bài học. Trưng bày kết quả nghiên cứu tự nguyện tại góc học tập.

Phương pháp kiểm tra, đánh giá

Tài liệu sử dụng khung tiêu chí đánh giá bài học ban hành kèm Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH với 4 tiêu chí thành phần:

  1. Mức độ phù hợp của chuỗi hoạt động học với mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học.
  2. Mức độ rõ ràng của mục tiêu, nội dung, kỹ thuật tổ chức và sản phẩm cần đạt của mỗi nhiệm vụ.
  3. Mức độ phù hợp của thiết bị dạy học và học liệu được sử dụng.
  4. Mức độ hợp lý của phương án kiểm tra, đánh giá trong quá trình tổ chức hoạt động học.
           TIẾN TRÌNH 5 HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC TRONG BÀI HỌC

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Chuyển dịch mục tiêu giáo dục: Chuyển từ chương trình chú trọng trang bị kiến thức, kỹ năng đơn thuần sang mô hình hình thành phẩm chất, năng lực người học theo định hướng của Nghị quyết số 29-NQ/TW.
  • Tích hợp môn học liên ngành: Hợp nhất các phân môn Vật lý, Hóa học và Sinh học lớp 7 thành môn Khoa học tự nhiên với thời lượng 105 tiết/năm học, giúp loại bỏ nội dung trùng lặp và phát triển tư duy khoa học tổng hợp.
  • Mô hình hóa cấu trúc tự quản lớp học: Thiết lập quy chế thành lập và quy trình hoạt động của Hội đồng tự quản học sinh cùng các công cụ hỗ trợ trực quan (Góc học tập, Sổ nhật ký học tập, Hộp thư "Điều em muốn nói", Bảng theo dõi sĩ số).
  • Đổi mới sinh hoạt chuyên môn: Chuyển trọng tâm từ kiểm tra, xếp loại giờ dạy của giáo viên sang sinh hoạt cụm chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học, quan sát hoạt động học của học sinh và trao đổi chuyên môn qua cổng thông tin "Trường học kết nối".

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học: Sinh viên theo học các ngành Sư phạm Khoa học tự nhiên, Sư phạm Vật lý, Hóa học, Sinh học, Giáo dục học và Quản lý giáo dục từ năm thứ ba trở đi; sử dụng trong học phần Phương pháp dạy học chuyên ngành và thực tập sư phạm.
  • Học viên cao học: Học viên chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học, Quản lý giáo dục dùng làm tài liệu tham khảo để nghiên cứu về đổi mới chương trình và tổ chức lớp học phổ thông.
  • Điều kiện tiên quyết: Người học cần có kiến thức nền tảng về Giáo dục học đại cương, Tâm lý học lứa tuổi học sinh THCS và kiến thức cơ bản về khoa học tự nhiên.
  • Giảng viên và cán bộ bồi dưỡng: Dùng làm đề cương, tài liệu hướng dẫn khi giảng dạy học phần phương pháp dạy học hoặc tổ chức các khóa bồi dưỡng thường xuyên cho cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) và tổ trưởng chuyên môn trường THCS.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu phù hợp với sinh viên các ngành sư phạm khoa học tự nhiên, học viên cao học chuyên ngành lý luận dạy học, giảng viên phụ trách học phần phương pháp giảng dạy, cùng cán bộ quản lý và giáo viên THCS.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần nắm vững kiến thức khoa học tự nhiên cơ bản (Vật lý, Hóa học, Sinh học đại cương), các nguyên lý giáo dục học phổ thông và hiểu biết về khung chương trình giáo dục cấp THCS.

3. Điểm khác biệt so với giáo trình phương pháp truyền thống?

Tài liệu cung cấp hướng dẫn tích hợp môn Khoa học tự nhiên lớp 7 thay vì giảng dạy đơn môn, chuẩn hóa cấu trúc bài học thành 5 hoạt động học cụ thể và tích hợp quy trình vận hành Hội đồng tự quản học sinh cùng sinh hoạt chuyên môn qua mạng.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học cần nghiên cứu lý thuyết 5 hoạt động học ở Phần thứ nhất, đối chiếu với 4 tiêu chí đánh giá bài học theo Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH, sau đó phân tích các giáo án và chủ đề minh họa trong Phần thứ hai.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Tài liệu đi kèm các phụ lục đánh giá năng lực, tài liệu Hướng dẫn học Khoa học tự nhiên lớp 7, hệ thống tư liệu sinh hoạt chuyên môn trên cổng thông tin trực tuyến "Trường học kết nối" và Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Kết luận

Tài liệu tập huấn cán bộ quản lý, giáo viên về sinh hoạt cụm chuyên môn trong trường học mới môn Khoa học tự nhiên lớp 7 cung cấp hệ thống căn cứ lý luận, quy chuẩn thiết kế bài dạy và mô hình tổ chức dạy học tích hợp ở cấp THCS.

Lộ trình học tập khuyến nghị cho người học bao gồm:

  1. Nghiên cứu cơ sở lý luận và định hướng đổi mới giáo dục phổ thông (Phần thứ nhất, mục A-B).
  2. Nắm vững kỹ thuật thiết kế 5 hoạt động học và tiêu chí đánh giá sư phạm (Mục C-Đ).
  3. Vận dụng xây dựng kế hoạch bài dạy chủ đề tích hợp môn Khoa học tự nhiên lớp 7 (Phần thứ hai).
  4. Thực hành điều hành sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học và quản lý không gian lớp học tự quản.