Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của hoạt động dạy giải bài tập vật lí phổ thông có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin. Soạn thảo hệ thống bài tập và tổ chức hoạt động dạy học hƣớng dẫn học sinh giải bài tập vật lý với hệ thống bài tập có sử dụng phần mềm toán học Mathematica vào chƣơng "Động lực học chất điểm " sách giáo khoa Vật Lý 10 nâng cao nhằm phần phát huy tính tích cực và tự chủ, bồi dƣỡng năng lực sáng tạo của học sinh. Thực nghiệm sƣ phạm.
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA HOẠT ĐỘNG DẠY GIẢI BÀI TẬP VẬT LÍ PHỔ THÔNG CÓ SỰ HỖ TRỢ CỦA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN 1. Quan niệm về dạy học hiện đại Dạy và học là hai mặt của một quá trình thông nhất biện chứng - quá trình dạy học. Tuy hai hoạt động dạy và học có cấu trúc khác nhau, nhƣng lại có mối quan hệ khăng khít với nhau, không thể tách rời. Theo kiểu dạy học thuyền thống cũ, điều quan tâm chủ yếu của giáo viên là sự trình bày bài giảng của mình về các kiến thức cần dạy cho học sinh sao cho đảm bảo đƣợc nội dung chính xác, sâu sắc, đầy đủ.
Nghĩa là theo kiểu dạy học này, trung tâm chỉ chú ý đến nội dung kiến thức cần dạy. Dần dần những nhà nghiêm cứu lý luận dạy học, những nhà sƣ phạm đã nhận ra rằng; Nếu chỉ quan tâm tới bản thân nội dung kiến thức cần dạy thì dù có trình bày tốt đến đâu cũng vẫn chƣa phải là sự xác định một cách cụ thể học sinh cần đạt đƣợc những khả năng gì trong hoặc sau khi học và bằng cách nào đảm bảo cho học sinh đạt đƣợc những khả năng đó. Đó là một nhƣợc điểm cơ bản của kiểu dạy học cũng. Nó hạn chế chất lƣợng và hiệu quả dạy học.
Trong mấy thập kỉ qua để khắc phục nhƣợc điểm của kiểu dạy học cũ, trên thế giới những nhà nghiêm cứu lý luận dạy học, những nhà sƣ phạm đã hình thành quan niệm về kiểu dạy học mà học sinh là trung tâm, chú ý là những khả năng, những hành vi mà ngƣời học cần thể hiện ra đƣợc cần đạt đƣợc trong hoặc sau khi học. Những khả năng này đƣợc xem là những kết quả mà sự dạy học mang lại ở ngƣời học. Sự khác biệt giữa các quan niệm truyền thống và cá quan niệm hiện đại về dạy học đƣợc thể hiện rõ khi xem xét bản chất hành động của sự học 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và chức năng của giáo viên trong sự tổ chức, kiển tra, định hƣớng hành động học, cụ thể qua sự so sánh các quan niệm sau a. Quan niệm về mục đích dạy học Quan niệm truyền thống Quan niệm hiện đại (Giáo viên làm trung tâm) (HS làm trung tâm) Đào tạo trẻ em thành ngƣời lớn Xây dựng các chƣơng trình đào tạo thông qua những ngƣời lớn tuổi hơn, phù hợp với chủ thể, nhằm hình những ngƣời hiểu biết, những hình thành các năng lực chuyên môn, mẫu.
Lí luận dạy học thiên về mệnh năng lực xã hội và cá nhân, khả lệnh, uy quyền năng hành động. Lí luận dạy học chú trọng năng lực tự chủ, khả năng giao tiếp. Quan niệm về nội dung dạy học Quan niệm truyền thống Quan niệm hiện đại (Giáo viên làm trung tâm) (HS làm trung tâm) Các nhà chuyên môn xác định Ngƣời điều khiển quá trình dạy học những nội dung quan trọng, từ đó đề đƣa ra những nội dung tiêu biểu, ra những yêu cầu, tiêu chuẩn, những then chốt, cũng nhƣ những vấn đề điều bắt buộc. Sự lựa chọn nội dung có ý nghĩa đối với đời sống xã hội.
thiên về định hƣớng chuyên môn và Sự lựa chọn nội dung mang tính liên là bắt buộc môn và có sự thỏa thuận của ngƣời học. Quan niệm về phương pháp, phương tiện dạy học Quan niệm truyền thống Quan niệm hiện đại (Giáo viên làm trung tâm) (HS làm trung tâm) Các phƣơng pháp truyền thụ và Giờ học là sự phối hợp hoạt động thông báo chiếm ƣu thế, trong đó bao của ngƣời dạy và ngƣời học trong 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gồm định hƣớng mục đích học tập và việc lập kế hoạch thực hiện và kiểm tra. Các phƣơng pháp nặng về định Dạy học theo hƣớng, giải quyết hƣớng hiệu quả truyền đạt vấn đề, định hƣớng hành động chiếm ƣu thế. Quan niệm về đánh giá Quan niệm truyền thống Quan niệm hiện đại (Giáo viên làm trung tâm) (HS làm trung tâm) Kết quả học tập đƣợc đo và dự báo Không phải chỉ kết quả học tập mà với nhiều phƣơng pháp khác nhau.
chính quá trình học tập mới là đối Dạy học và đánh giá là hai phần tƣợng đánh giá chủ yếu. Học sinh khác nhau của quá trình dạy học. đƣợc tham gia vào quá trình đánh Chú trọng khả năng tái hiện tri thức giá. Chú trọng việc ứng dụng tri chính xác.
thức trong các tình huống hành động. Quá trình dạy học là quá trình hoạt động của giáo viên và của học sinh trong sự tƣơng tác thống nhất biện chứng của ba thành phần trong hệ dạy học, bao gồm: Giáo viên – Học sinh – Phƣơng tiện hoạt động dạy học. Mỗi hoạt động diễn ra theo các pha: định hƣớng, chấp hành và kiểm tra. Cơ sở định hƣớng của hành động có tầm quá trình đặc biệt với chất lƣợng, hiệu quả của hành động.
Giáo viên có vai trò quan trọng trong việc giúp đỡ cho sự hình thành cơ sở định hƣớng khái quát hành động của học sinh. Cơ sở định hƣớng bao gồm những nội dung cơ bản nhất, cần thiết nhất cho sự thành công của hành động chủ thể. Hoạt động dạy của giáo viên phải có tác dụng chỉ đạo hoạt động học của học sinh phù hợp với con đƣờng biện chứng của sự hình thành, phát triển và hoàn thiện của hành động. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo quan điểm xã hội – tâm lý, học là hoạt động của tác nhân chiếm lĩnh kinh nghiệm, xã hội lịch sử biến thành năng lực thể chất và năng lực tinh thần của cá nhân, hình thành và phát triển nhân cách của cá nhân.
Sự học là quá trình hình thành và phát triển của các dạng thức hành động xác định là sự thích ứng của chủ thể với tình huống qua đó chủ thế chiếm lĩnh kinh nghiệm xã hội lịch sử biến thành năng lực thể chất và năng lực tinh thần của cá nhân, hình thành và phát triển nhân cách cá nhân. Mỗi tri thức mới học đƣợc, có chất lƣợng phải là kết quả của sự thích ứng của ngƣời học với những tình huống mới xác định. Chính quá trình thích ứng này của ngƣời học là hoạt động xây dựng nên tri thức mới với tính cách là phƣơng tiện tối ƣu giải quyết tình huống. Dạy học là dạy hành động (hành động chiếm lĩnh tri thức và hành động vận dụng tri thức) và do đó trong dạy học, giáo viên cần tổ chức các tình huống học tập đòi hỏi sự thích ứng của học sinh để qua đó học sinh chiếm lĩnh đƣợc tri thức đồng thời phát triển trí tuệ và nhân cách toàn diện của mình.
Trong sự vận hành của hệ tƣơng tác dạy học gồm: Ngƣời dạy (giáo viên)- Ngƣời học (học sinh)- Tƣ liệu hoạt động dạy học (môi trƣờng) thì giáo viên là ngƣời tổ chức, kiểm tra, định hƣớng hành động của học sinh theo một chiến lƣợc hợp lý sao cho học sinh tự chủ chiếm lĩnh, xây dựng tri thức của mình và do đó đồng thời năng lực trí tuệ và nhân cách toàn diện của học sinh từng bƣớc phát triển. Có thể mô tả sự tƣơng tác dạy học bằng sơ đồ nhƣ sau : 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Sự tương tác dạy học Hành động của giáo viên với tƣ liệu hoạt động dạy học là tổ chức tƣ liệu và qua đó cung cấp tƣ liệu, tạo tình huống cho học sinh của học sinh. Tác động của giáo viên tới học sinh là sự định hƣớng của giáo viên đối với hoạt động của học sinh với tƣ liệu, định hƣớng của giáo viên với sự tƣơng tác trao đổi giữa học sinh với nhau và qua đó định hƣớng cả sự cung cấp những thông tin liên hệ ngƣợc từ phía học sinh cho giáo viên. Hành động học của học sinh với tƣ liệu hoạt động dạy học là sự thích ứng của học sinh với tình huống học tập, đồng thời là hành động chiếm lĩnh, xây dựng tri thức cho mình.
Tƣơng tác trực tiếp của học sinh với nhau và giữa học sinh với giáo viên là sự trao đổi, tranh luận giữa các cá nhân và nhờ đó học sinh tranh thủ sự hỗ trợ từ phía giáo viên và tập thể học sinh. Những vấn đề lí luận về dạy giải bài tập vật lí 1. Khái niệm bài tập vật lý - BTVL đƣợc hiểu là một vấn đề đặt ra đòi hỏi phải giải quyết nhờ những suy luận lôgic, những phép toán và thí nghiệm dựa trên cơ sở các định luật, các thuyết vật lí. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - BTVL với tƣ cách là một phƣơng pháp dạy học giữ vai trò quan trọng nhất trong việc hoàn thành nhiệm vụ dạy học vật lý ở trƣờng phổ thông.
- Theo nghĩa rộng BTVL đƣợc hiểu là mỗi vấn đề xuất hiện do nghiên cứu tài liệu giáo khoa cũng chính là một bài toán đối với học sinh. Sự tƣ duy tích cực luôn là việc giải bài tập. Tác dụng của bài tập vật lý Với hai ý nghĩa vận dụng kiến thức cũ và hình thành kiến thức mới, BTVL giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình dạy và học vật lí. Bài tập giúp cho việc ôn tập đào sâu, mở rộng kiến thức Trong giai đoạn xây dựng kiến thức, học sinh đã nắm đƣợc cái chung, cái khái quát của các khái niệm, định luật và cũng là cái trừu tƣợng.
Trong các bài tập, học sinh phải vận dụng những kiến thức khái quát, trừu tƣợng đó vào những trƣờng hợp cụ thể, rất đa dạng; nhờ thế mà học sinh nắm đƣợc những biểu hiện cụ thể của chúng trong thực tế, phát hiện ngày càng nhiều những hiện tƣợng thuộc ngoại diên của các khái niệm hoặc chịu sự chi phối của các định luật hay thuộc phạm vi ứng dụng của chúng. Quá trình nhận thức các khái niệm, định luật vật lý không kết thúc ở việc xây dựng nội hàm của các khái niệm, định luật vật lý mà còn tiếp tục ở giai đoạn vận dụng vào thực tế.