phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong ba chƣơng Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài. Chƣơng 2: Xây dựng hệ thống bài tập chƣơng “Chất khí” vật lí lớp 10 cơ bản theo hƣơng tiếp cận hoạt động. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.
Khái niệm về bài tập vật lí Theo X. Ôrêkhốp “trong thực tế dạy học, bài tập vật lí đƣợc hiểu là một vấn đề đƣợc đặt ra mà trong trƣờng hợp tổng quát đòi hỏi những suy luận logic, những phép toán và thí nghiệm dựa trên cơ sở các định luật và các phƣơng thức vật lí…”. Trong các giờ học vật lí, mỗi vấn đề xuất hiện do nghiên cứu tài liệu giáo khoa trong các tiết học chính và bài tập đối với học sinh. Hiểu theo nghĩa rộng thì sự tƣ duy định hƣớng một cách tích cực hơn qua việc giải bài tập.
Trong các tài liệu giáo khoa cũng nhƣ các tài liệu về phƣơng pháp dạy học bộ môn ngƣời ta thƣờng hiểu bài tập vật lí là những bài luyện tập đƣợc lựa chọn một cách phù hợp với mục đích chủ yếu là nghiên cứu các hiện tƣợng vật lí, hình thành các khái niệm, phát triển tƣ duy vật lí của học sinh và rèn kỹ năng vận dụng kiến thức của học sinh vào thực tiễn. Với những khái niệm trên, cả hai ý nghĩa khác nhau của bài tập vật lí là vận dụng kiến thức và hình thành kiến thức mới đều có mặt. Do đó, bài tập vật lí với tƣ cách là một phƣơng pháp dạy học giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thành nhiệm vụ dạy học vật lí ở nhà trƣờng. Một số vấn đề lí luận về bài tập trong dạy học vật lí 1.
Vai trò của bài tập vật lí trong dạy và học Vật lí là môn học có tính tƣơng tác và ứng dụng rất cao trong đời sống và kỹ thuật. Khi dạy học đến một vấn đề nào đó, giáo viên cố gắng yêu cầu học viên vận dụng kiến thức vào những hiện tƣợng thực tế và áp dụng trong cuộc sống. Kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn là thƣớc đo mức độ sâu sắc và vững vàng của kiến thức mà học viên thu nhận đƣợc. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi dạy vật lí giáo viên cố gắng trình bày tài liệu một cách mạch lạc, logic, phát biểu định luật một cách chính xác, làm thí nghiệm theo đúng yêu cầu và cho kết quả chính xác thì đó mới chỉ là điều kiện cần chứ chƣa phải là điều kiện đủ để học viên hiểu sâu và nắm vững kiến thức.
Chỉ có thông qua bài tập vật lí mà học viên vận dụng linh hoạt thì kiến thức đó mối trở nên sâu sắc, hoàn thiện và trở thành vốn riêng của ngƣời học. Bài tập vật lí có thể sử dụng nhƣ một phƣơng tiện độc đáo để nghiên cứu tài liệu mới khi trang bị cho học viên. Trong quá trỉnh giải quyết các tình huống cụ thể do bài toán đề ra, học viên có nhu cầu tìm kiếm kiến thức mới, đảm cho học sinh có thể lĩnh hội kiến thức sâu sắc. Trong quá trình giải quyết các tình huống cụ thể do bài tập đề ra, học viên phải phân tích đề bài, xem bài đã cho gì, cần gì, học viên phải tái hiện kiến thức, vận dụng các thao tác tƣ duy nhƣ so sánh, phân tích, tổng hợp, trìu tƣợng hóa, khái quát hóa… để xác lập mối quan hệ giữa các đại lƣợng, lập luận, tính toán có khi phải tiến hành thí nghiệm, đo đạc, kiếm tra kết luận.
Vì thế bài tập vật lí sẽ là phƣơng tiện rất tốt để phát triển tƣ duy, óc tƣởng tƣợng, bồi dƣỡng hứng thú và phƣơng pháp nghiên cứu cho học viên, đặc biệt là khi cần phải khám phá bản chất các hiện tƣợng vật lí đƣợc trình bày dƣới dạng các tình huống có vấn đề. Nếu ý thức đƣợc điều này, khi dạy học vật lí các bài tập vật lí do giáo viên lựa chọn tốt có thể tối đa hóa khả năng sáng tạo và tính tò mò của học viên thay vì những bài tập chỉ đòi hỏi áp dụng một cách đơn giản các công thức, định luật. Các bài tập sẽ giúp cho học viên tính sáng tạo, độc lập suy nghĩ, đức tính kiên trì khắc phục khó khăn và sự yêu thích môn học. Ở đây học viên đƣợc khuyến khích chủ động chứ không thụ động.
Bài tập vật lí còn là hình thức củng cố, ôn tập, hệ thống hóa kiến thức và là phƣơng tiện để kiểm tra kiến thức, kỹ năng của học viên. Khi giải bài tập vật lí, học viên phải nhớ lại kiến thức vừa học, đào sâu khía cạnh nào đó của kiến 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thức hoặc phải tổng hợp kiến thức trong một đề tài, một chƣơng hoặc một phần của chƣơng trình. Qua các bài kiểm tra giáo viên kịp thời sửa chữa các sai lầm của học viên. Giải bài tập vật lí là thƣớc đo chính xác để giáo viên có thể thƣờng xuyên theo dõi thành tích và tinh thần học tập của học viên cùng với hiệu quả công tác giáo dục của mình để điều chỉnh nội dung phƣơng pháp dạy học, giúp quá trình học đạt kết quả cao.
Bài tập vật lí còn có ý nghĩa to lớn trong việc giáo dục kỹ thuật tổng hợp. Các bài tập vật lí có thể đề cập đến các lĩnh vực khác nhau trong cuộc sống: khoa học kỹ thuật, thông tin liên lạc, giao thông vận tải… các bài tập này là phƣơng tiện thuận lợi để học viên liên hệ lí thuyết với thực hành, học tập với đời sống, vận dụng kiến thức đã học vào thực tế sản xuất và cuộc sống. Tuy vậy không phải cứ cho học viên làm bài tập vật lí là chúng ta đạt đƣợc các yêu cầu mong muốn. Bài tập vật lí chỉ phát huy tác dụng to lớn của nó trong những điều kiện sƣ phạm nhất định.
Kết quả rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo giải bài tập phụ thuộc rất nhiều vào việc có hay không có một hệ thống bài tập đƣợc lựa chọn và sắp xếp phù hợp với mục đích dạy học, với yêu cầu rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo cho học viên. Các yêu cầu chung trong dạy học về bài tập vật lí a. Tiêu chuẩn lựa chọn hệ thống bài tập vật lí. Tiêu chuẩn của một hệ thống bài tập vật lí là những căn cứ để dựa vào đó giáo viên soạn cho mình một hệ thống bài tập riêng, giáo viên phải tự giải đƣợc các bài tập đó và dự đoán đƣợc những khó khăn, sai sót của học viên thƣờng gặp phải.
Hệ thống bài tập phải đảm bảo các tiêu chuẩn: - Thứ nhất là thông qua việc giải hệ thống bài tập, những kiến thức cơ bản, đã đƣợc xác định của đề tài phải đƣợc củng cố, ôn tập, hệ thống hóa và khắc sâu thêm. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các bài tập giúp nhận thức đƣợc mối quan hệ logic giữa các đại lƣợng vật lí để hệ thống hóa kiến thức cho học viên là rất có lợi. Những mối quan hệ này phản ánh những mối quan hệ có thực giữa các đối tƣợng vật lí và các quá trình vật lí hoặc những tính chất của chúng. - Thứ hai là tính tuần tự tiến lên từ đơn giản đến phức tạp của các mối quan hệ giữa các đại lƣợng và các khái niệm đặc trƣng cho các quá trình hoặc hiện tƣợng phải đƣợc mô tả trong hệ thống bài tập.
- Thứ ba là hệ thống bài tập phải đa dạng về thể loại và trong mỗi dạng bài tập phải đóng góp phần nào vào việc hoàn thiện kiến thức cho học viên. Mỗi bài tập phải đem lại cho học sinh một điều mới mẻ nhất định, một khó khăn vừa sức. - Cuối cùng số lƣợng bài tập đƣợc lựa chọn phải phù hợp với thời gian. Các yêu cầu khi dạy bài tập vật lí.
Trong mỗi tiết học giáo viên phải dự tính đƣợc kế hoạch cho toàn bộ công việc về bài tập khi lên lớp. Muốn vậy: - Phải lựa chọn, chuẩn bị các bài tập nêu vấn đề để sử dụng trong tiết học, nhằm kích thích hứng thú học tập và phát triển tƣ duy cho học viên. - Phải chuẩn bị các bài tập nhằm củng cố, bổ sung, hoàn thiện những kiến thức, cung cấp cho ngƣời học những hiểu biết về thực tế có liên quan đến kiến thức lí thuyết đã học. - Phải chuẩn bị các bài tập nhằm kiểm tra, đánh giá chất lƣợng kiến thức từng phần của chƣơng trình.
- Sắp xếp các bài tập thành hệ thống, định kế hoạch và phƣơng pháp giải. Khi dạy bài tập vật lí giáo viên cần xác định rõ mục tiêu dạy học và đặc biệt coi trọng việc rèn luyện kỹ năng, tƣ duy và tính tự lập của học viên. Thông qua việc giải bài tập vật lí mà có thể trang bị cho ngƣời học phƣơng pháp tiếp cận các hiện tƣợng cần tìm hiểu, qua đó có thể hình thành tƣ duy cho học viên. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Phân loại bài tập vật lí - Khái niệm phân loại bài tập vật lí: là việc tập hợp các bài tập vât lí theo những tiêu chí nào đó để học sinh vận dụng kiến thức, trí tuệ giải quyết vấn đề đặt ra trong những tình huống của các bài tập. - Khi tiến hành phân loại các bài tập vật lí, ta thƣờng dựa trên 3 cơ sở chính đƣợc trình bày trong bảng phân loại các bài tập vật lý sau đây: Bảng 1. Bảng phân loại các bài tập vật lí Loại bài tập Các nội dung chính Trong loại bài tập này đƣợc phân thành nhiều dạng có nội dung tƣơng Loại bài tập theo nội dung tự nhƣ: bài tập có nội dung lịch sử, bài tập có nội dung cụ thể hoặc trừu tƣợng, bài tập dƣới dạng đề tài vật lí, bài tập kỹ thuật tổng hợp. Trong loại bài tập này đƣợc chia Loại bài tập theo yêu cầu phát triển thành các dạng nhƣ: bài tập luyện tập, tƣ duy bài tập sáng tạo.
Loại bài tập này bao gồm các dạng: Loại bài tập theo phƣơng thức cho bài tập định tính, bài tập định lƣợng, điều kiện và phƣơng thức giải bài tập đồ thị, bài tập thí nghiệm, bài tập trắc nghiệm khách quan. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.