Chương 1: Tổng quan về cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài. Chương 2: Xây dựng hệ thống và phương pháp giải bài tập phần động lực học chất điểm thuộc chương trình vật lí lớp 10 THPT nhằm bồi dưỡng học sinh giỏi Chương 3: Thực nghiệm sư phạm - 10 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VẬT LÍ LỚP 10 NHẰM BỒI DƢỠNG HỌC SINH GIỎI THPT 1.1 Vấn đề bồi dưỡng học sinh giỏi 1. Vài nét về lịch sử a.
Trên thế giới Việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi (HSG) đã có từ rất lâu. Ở Trung Quốc, từ đời nhà Đường những trẻ em có tài đặc biệt được mời đến sân Rồng để học tập và được giáo dục bằng những hình thức đặc biệt. Trong tác phẩm phương Tây, Plato cũng đã nêu lên các hình thức giáo dục (GD) đặc biệt cho HSG. Ở châu Âu trong suốt thời Phục hưng, những người có tài năng về nghệ thuật, kiến trúc, văn học.
đều được nhà nước và các tổ chức cá nhân bảo trợ, giúp đỡ. Nước Mỹ mãi đến thế kỉ 19 mới chú ý tới vấn đề GD học sinh giỏi và tài năng. Đầu tiên là hình thức GD linh hoạt tại trường St. Public Schools Louis 1868 cho phép những HSG học chương trình 6 năm trong vòng 4 năm; sau đó lần lượt là các trường Woburn, Elizabeth, Cambridge… Trong suốt thế kỉ XX, HSG đã trở thành một vấn đề của nước Mỹ với hàng loạt các tổ chức và các trung tâm nghiên cứu, bồi dưỡng học sinh giỏi ra đời.
Năm 2002 có 38 bang của Hoa Kỳ có đạo luật về giáo dục HSG trong đó 28 bang có thể đáp ứng đầy đủ cho việc GD học sinh giỏi. Nước Anh thành lập cả một Viện hàn lâm quốc gia dành cho học sinh giỏi và tài năng trẻ và Hiệp hội quốc gia dành cho học sinh giỏi, bên cạnh Website hướng dẫn GV dạy cho học sinh (HS) giỏi và HS tài năng. Từ năm 2001 chính quyền New Zealand đã phê chuẩn kế hoạch phát triển chiến lược HSG. CHLB Đức có Hiệp hội dành cho HSG và tài năng Đức.
Giáo dục Phổ thông Hàn Quốc có một chương trình đặc biệt dành cho HSG nhằm giúp chính quyền phát hiện HS tài năng từ rất sớm. Năm 1994 có khoảng 57/174 cơ sở GD ở Hàn Quốc tổ chức chương trình đặc biệt dành cho HSG. - 11 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ năm 1985, Trung Quốc thừa nhận phải có một chương trình GD đặc biệt dành cho hai loại đối tượng HS yếu kém và HSG, trong đó cho phép các HSG có thể học vượt lớp. Một trong 15 mục tiêu ưu tiên của Viện quốc gia nghiên cứu giáo dục và đào tạo Ấn Độ là phát hiện và bồi dưỡng HS tài năng.
Nhìn chung các nước đều dùng hai thuật ngữ chính là gift (giỏi, có năng khiếu) và talent (tài năng). Luật bang Georgia (Hoa Kỳ) định nghĩa HSG như sau: “HSG là học sinh chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao và có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ học tập mãnh liệt và đạt xuất sắc trong lĩnh vực lý thuyết khoa học; người cần một sự giáo dục đặc biệt và sự phục vụ đặc biệt để đạt được trình độ tương ứng với năng lực của người đó” Cơ quan GD Hoa Kỳ miêu tả khái niệm “học sinh giỏi” như sau: Đó là những học sinh có khả năng thể hiện xuất sắc hoặc năng lực nổi trội trong các lĩnh vực trí tuệ, sự sáng tạo, khả năng lãnh đạo, nghệ thuật, hoặc các lĩnh vực lí thuyết chuyên biệt. Những HS này thể hiện tài năng đặc biệt của mình từ tất cả các bình diện xã hội, văn hóa và kinh tế”. Nhiều nước quan niệm: HSG là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lí thuyết.
Những học sinh này cần có sự phục vụ và những hoạt động không theo những điều kiện thông thường của nhà trường nhằm phát triển đầy đủ các năng lực vừa nêu trên. Có thể nói, hầu như tất cả các nước đều coi trọng vấn đề đào tạo và bồi dưỡng học sinh giỏi trong chiến lược phát triển chương trình GD phổ thông. Nhiều nước ghi riêng thành một mục dành cho HSG, một số nước coi đó là một dạng của giáo dục đặc biệt hoặc chương trình đặc biệt. Đối với các nước phát triển, Khoa học cơ bản là xương sống để giữ vững vị trí siêu cường của họ, còn đối với các nước đang phát triển, việc phát triển nhanh hay chậm, bền vững hay không và có đuổi kịp các nước phát triển hay không phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó xây dựng một nền Khoa học cơ bản vững mạnh và đúng hướng là rất quan trọng.
Đầu tư cho đào tạo và nghiên cứu khoa học khoa - 12 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học cơ bản là sự đầu tư mang lại lợi nhuận cao nhất, quan trọng nhất đối với sự phát triển của mỗi quốc gia. Ở nước ta “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia…" nên từ thời xa xưa dân tộc ta đã coi trọng việc học, bồi dưỡng nhân tài, kén chọn kẻ sĩ để không ngừng vun trồng nguyên khí… Trong các triều đại phong kiến nước ta đều chú trọng và quan tâm bồi dưỡng nhân tài. Từ các lớp học ở thôn quê của các ông Đồ cho đến các trường chuyên dành cho con em quan lại đều là để phát hiện và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước. Dù ở những quy mô khác nhau, song đó vẫn được coi là tiền thân của việc bồi dưỡng nhân tài ở mọi thời đại.
Tiếp đó, nhà nước phong kiến còn đặt ra các chế độ thi cử rất nghiêm ngặt để bổ nhiệm các chức quan ở những mức độ khác nhau. Truyền thống dạy và học đó đã tuyển chọn được biết bao nhân tài phục vụ cho quá trình lịch sử dựng nước và giữ nước. Có hàng ngàn nhân tài trường tồn cùng lịch sử dân tộc xuất thân từ các trường đào tạo nho sinh ở nông thôn và thành phố. Có thể ví cách đào tạo nhân tài như vậy của cha ông ta ngày xưa cũng là một phương thức đào tạo học sinh giỏi.
Phương thức hay cách thức đào tạo nhân tài có thể thay đổi tùy thuộc vào từng triều đại, nhưng chung quy lại triều đại nào cũng đều có cách thức riêng để bồi dưỡng nhân tài. Thời của nhà giáo Chu Văn An, ông đã được mời vào giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Ông biên tập nhiều sách quan trọng làm nội dung giảng dạy các Nho sinh. Thời kỳ này nhà Trần đặt lại thứ bậc trong thi cử, đỗ bậc nhất có Tam khôi: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa.
Đời Lê Thánh Tông (1483) cho phát triển in sách, đặt ra lệ khắc tên tuổi Tiến sĩ vào bia đá cho những người thi đỗ từ năm 1442, mỗi khoa thi một tấm bia. Văn Miếu - Quốc Tử Giám là trường Đại học đầu tiên của Việt Nam – cái nôi đào tạo nên nhiều nhân tài cho đất nước, và ngày nay đây vẫn là nơi rằm tháng Giêng hằng năm Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức báo cáo kết quả của nền văn học trong năm và bình những bài thơ hay, nơi nhà nước tổ chức trao các hàm, học vị: Giáo sư, Viện sĩ, Tiến sĩ… cho những trí thức mới. - 13 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vấn đề bồi dưỡng nhân tài được nhà nước coi trọng ngay từ thuở sơ khai, ngày nay Đảng và Nhà nước ta coi đó là một trong ba mục tiêu chiến lược của nền giáo dục quốc dân Việt Nam. Vấn đề bồi dưỡng học sinh giỏi ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Hiện nay, 50 năm sau cách mạng tháng Tám, đội ngũ trí thức của nước ta được đào tạo từ nhiều nguồn khác nhau đã không còn thưa thớt và trong đội ngũ ấy có không ít tài năng đích thực.
Để có được thành quả đó, không thể không kể đến công tác phát hiện và bồi dưỡng nhân tài, đặc biệt là những học sinh có khả năng được phát hiện và bồi dưỡng ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Mục tiêu giáo dục ở mỗi quốc gia là do nhà nước đề ra, căn cứ vào yêu cầu phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước hiện tại và trong tương lai. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng Cộng sản Việt Nam, bàn vể cải cách giáo dục đã nêu rõ: “Mục tiêu của cải cách giáo dục là đào tạo có chất lượng tốt những người lao động mới; trên cơ sở đó, đào tạo và bồi dưỡng với quy mô ngày càng lớn độ ngũ công nhân kỹ thuật và cán bộ quản lý , cán bộ khoa học, kỹ thuật và nghiệp vụ”. Hiện nay, đất nước ta đang trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hòa nhập với cộng đồng khu vực Đông Nam Á và Thế giới.
Trước tình hình mới đó, Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam lần 2, khóa VIII đã chỉ rõ mục tiêu của giáo dục trong giai đoạn mới là: “Nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những con người và thế hệ thiết tha, gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; tham gia tích cực vào công cuộc công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước, giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa của dân tộc, có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; phát huy tiềm năng của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kỹ năng thực hành giỏi…” Như vậy, với mục tiêu giáo dục của nước ta hiện nay, việc thực hiện giáo dục toàn diện tạo ra những thế hệ tương lai là những người lao động mới xuất sắc ngày càng được đẩy mạnh, đặc biệt công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, học sinh có - 14 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năng khiếu cũng ngày càng được chú trọng. Đất nước có thể phát triển mạnh, khẳng định vị thế của mình trong khu vực và trên thế giới phải dựa vào năng lực của thế hệ tương lai – sản phẩm của công tác giáo dục, trong đó học sinh giỏi có vai trò đặc biệt quan trọng.