CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUY ĐỊNH KHÁNG CÁO QUÁ HẠN TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. Khái niệm kháng cáo quá hạn 1. Kháng cáo Kháng cáo (appeal) là một thuật ngữ đã có từ lâu trong xã hội và luật pháp Việt Nam. Tại Điều thứ 11 sắc lệnh số 51 của chủ tịch chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hòa ngày 17/4/1946 về việc ấn định thẩm quyền các tòa án và sự phân công giữa các nhân viên trong tòa án có nhắc đến thuật ngữ kháng cáo như sau: “về dân sự và thương sự, toà án đệ nhị cấp có quyền xử chung thẩm những án của toà sơ cấp bị kháng cáo”.
Mặc dù đã xuất hiện và tồn tại trong thời gian dài theo sự phát triển của pháp luật tố tụng dân sự nhưng Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) Việt Nam qua các thời kỳ lại không có định nghĩa rõ ràng về khái niệm này. Dưới góc độ ngôn ngữ, “kháng” có nghĩa là “chống lại”, “kháng cáo” được hiểu là “chống án lên Tòa án cấp trên yêu cầu xét xử lại”2. Theo từ điển Tiếng Việt, kháng cáo là “chống án lên Tòa án cấp trên, yêu cầu xét xử lại”3. Định nghĩa này còn mang tính chung chung, chưa nêu cụ thể đối tượng kháng cáo, phạm vi kháng cáo, thời hạn kháng cáo, cấp Tòa án có thẩm quyền.
Còn theo từ điển Luật học, kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án là “việc những người tham gia tố tụng không đồng ý với toàn bộ hoặc một phần bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm, trong thời hạn mà pháp luật quy định gửi đơn đề nghị Tòa án cấp trên trực tiếp xét lại toàn bộ hoặc một phần bản án chưa có hiệu lực pháp luật”4. Nhìn chung, định nghĩa này đã hoàn thiện hơn so với định nghĩa trong từ điển Tiếng Việt. Tuy nhiên, chủ thể có quyền kháng cáo trong định nghĩa này lại rất rộng (những người tham gia tố tụng). Không phải mọi người tham gia tố tụng đều có quyền kháng cáo và tùy theo ngành luật mà phạm vi được kháng cáo của mỗi người tham gia tố tụng cũng khác nhau.
Giáo trình Luật Tố tụng Dân sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2012 đưa ra khái niệm kháng cáo như sau: “Kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm là hoạt động tố tụng của đương sự và các chủ thể khác theo quy định của pháp luật 2 Thái Xuân Đệ (2010), Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Văn hóa -Thông tin, Hà Nội, tr. 3 Viện Ngôn ngữ học (2003), Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Đà Nẵng, tr. 4 Viện Khoa học Pháp lý (2006), Từ điển Luật học, Nhà xuất bản Tư pháp, tr. 7 trong việc chống lại bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật yêu cầu Tòa án cấp trên xét xử lại vụ án dân sự”5.
Đến giáo trình Luật Tố tụng Dân sự Việt Nam của trường Đại học Luật Hà Nội năm 2017 định nghĩa kháng cáo được sửa đổi như sau: “Kháng cáo là hoạt động tố tụng của đương sự và các chủ thể khác theo quy định của pháp luật trong việc yêu cầu tòa án cấp trên xét xử lại vụ án mà bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật của tòa án cấp sơ thẩm theo thủ tục phúc thẩm”6. Với giáo trình mới nhất, cụm từ “chống án” được thay thế bằng “yêu cầu tòa án cấp trên xét xử lại”. Nhìn chung, về mặt nội dung, cả hai định nghĩa đều khẳng định kháng cáo là một hoạt động tố tụng của các chủ thể nhất định trong tố tụng nhằm yêu cầu Tòa án cấp trên xét xử lại vụ án mà bản án hoặc quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm mà chưa có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, khái niệm này chưa thực sự đầy đủ vì kháng cáo ngoài là một hoạt động tố tụng thì nó còn là một quyền tố tụng quan trọng của người có quyền kháng cáo.
Tại giáo trình Luật Tố tụng Dân sự Việt Nam của trường Đại học Kiểm sát Hà Nội có định nghĩa về kháng cáo như sau: “Kháng cáo là một quyền tố tụng quan trọng của đương sự và của những chủ thể khác theo quy định của pháp luật trong việc bày tỏ quan điểm, thái độ không đồng ý với bản án, quyết định của Tòa án sơ thẩm, yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết lại vụ án. Với định nghĩa này, kháng cáo được nhìn nhận dưới góc độ là một quyền trong tố tụng. Quyền này là của đương sự và những chủ thể khác. Nội dung của quyền này là bày tỏ quan điểm, thái độ không đồng ý với bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm.
Kháng cáo ngoài là quyền thì còn là một hoạt động tố tụng quan trọng trong tiến trình tố tụng, vì lẽ đó mà tác giả cho rằng, định nghĩa này chưa thực sự bao quát. Theo tác giả, đối với đương sự và những người có quyền kháng cáo khác, kháng cáo phúc thẩm vừa là một hoạt động tố tụng và là một quyền tố tụng quan trọng trong tiến trình tố tụng dân sự. Kháng cáo là hoạt động tố tụng của đương sự và các chủ thể khác (gửi hoặc nộp đơn kháng cáo) theo quy định của pháp luật trong việc yêu cầu tòa án cấp trên xét xử lại vụ án mà bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật của tòa án cấp sơ thẩm. Dưới góc độ là một quyền tố tụng, quyền kháng cáo được ghi 5 Trường Đại học Luật Hà Nội (2012), Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam, Nhà xuất bản Công an nhân dân, tr 305.
6 Trường Đại học Luật Hà Nội (2017), Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam, Nhà xuất bản Công an Nhân dân, tr. 7 Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội (2019), Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, tr. 8 nhận một cách minh thị tại Điều 271 BLTTDS năm 2015, theo đó “Đương sự, người đại diện hợp pháp của đương sự, cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện có quyền kháng cáo bản án sơ thẩm, quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự, quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự của Tòa án cấp sơ thẩm để yêu cầu Tòa án cấp phúc thẩm giải quyết lại theo thủ tục phúc thẩm”. Như vậy, kháng cáo vừa được hiểu dưới dạng danh từ là một quyền tố tụng cũng có thể được hiểu dưới dạng động từ là hành vi thực hiện những thủ tục luật định để yêu cầu Tòa án cấp trên trực tiếp xem xét, giải quyết lại bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật.
Từ đó, tác giả đưa ra khái niệm kháng cáo như sau: “Kháng cáo là hoạt động tố tụng và là quyền của đương sự và các chủ thể khác theo quy định pháp luật trong việc yêu cầu Tòa án cấp trên trực tiếp xem xét, giải quyết lại các vụ án mà bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án cấp sơ thẩm theo thủ tục phúc thẩm. Kháng cáo quá hạn Thứ nhất, xét xử phúc thẩm có mục đích là: “nhằm thực hiện nguyên tắc bảo đảm chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm trong tố tụng dân sự, để Tòa án cấp trên có thẩm quyền phúc thẩm sẽ xét lại tính hợp pháp và tính có căn cứ của các bản án, quyết định sơ thẩm khi có kháng cáo, kháng nghị, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, bảo đảm việc xét xử giải quyết vụ việc dân sự đúng pháp luật”8. Như vậy, việc chấp nhận kháng cáo của các chủ thể theo luật định là một trong những căn cứ quan trọng để mở ra giai đoạn xét xử phúc thẩm. Vì lẽ đó mà quyền kháng cáo là một trong những quyền có tầm quan trọng đặc biệt của đương sự trong thủ tục tố tụng dân sự.
Quyền kháng cáo của đương sự có được đảm bảo hay không phụ thuộc một phần vào thủ tục kháng cáo. Do đó, việc xem xét những kháng cáo quá hạn sẽ góp phần đảm bảo quyền kháng cáo của đương sự nói riêng và quyền tố tụng dân sự nói chung, bảo đảm việc xét xử giải quyết vụ việc dân sự đúng pháp luật. Thứ hai, việc mất quyền kháng cáo do hết thời hạn kháng cáo khiến cho những bản án, quyết định sai sót được thi hành. Điều này không chỉ gây ra những hậu quả to lớn cho đương sự, xã hội mà còn làm mất niềm tin vào công lý, vào hệ thống tư pháp, vào Nhà nước.
Trên thực tế, trong nhiều trường hợp, nguyên nhân dẫn đến người có quyền kháng cáo thực hiện kháng cáo quá hạn là do cơ quan tiến hành tố 8 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2018), Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam, Nhà xuất bản Hồng Đức, tr. 9 tụng thực hiện không đúng quy định pháp luật, vi phạm nghiêm trọng các thủ tục tố tụng như thủ tục cấp, tống đạt, thông báo văn bản tố tụng. Vấn đề này được nhiều quyết định chấp nhận, không chấp nhận kháng cáo quá hạn ghi nhận như: Quyết định số 02/2019/QĐ-PT ngày 24/04/2019 của Tòa án nhân dân tỉnh Kon Tum9, quyết định số 11/2020/QĐ –PT của Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ10, quyết định số 01/2021/QĐ- PT ngày 04/02/2021 của Tòa án nhân dân tỉnh Ninh Thuận11. Cũng không ít trường hợp, cấp sơ thẩm xác định thời hạn kháng cáo quá hạn chưa đúng nên vẫn còn trong trường hợp kháng cáo nhưng cấp sơ thẩm lại cho rằng đã hết thời hạn kháng cáo, đơn cử trường hợp được ghi nhận tại quyết định số 35/2019/QĐ-PT ngày 21/3/2019 của Tòa án Nhân dân tỉnh Đồng Tháp12.
Do đó, việc xem xét các kháng cáo quá hạn và chấp nhận kháng cáo quá hạn thỏa mãn các điều kiện luật định còn góp phần khắc phục những sai lầm trong hoạt động xét xử của Tòa án cấp sơ thẩm, góp phần xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, hoạt động xét xử được tiến hành hiệu quả và hiệu lực cao, nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp nói riêng và vào nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nói chung. Theo Đoàn Tấn Minh và Nguyễn Ngọc Điệp, kháng cáo quá hạn “được hiểu là việc kháng cáo được thực hiện sau khi thời hạn kháng cáo (quy định tại Điều 273) đã hết. Nói một cách khác là người kháng cáo đã nộp hoặc gửi đơn kháng cáo đến Tòa án cấp sơ thẩm nhưng đã hết thời hạn kháng cáo vì bất kể lý do gì”13.