Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn. - Chương 2: Lựa chọn và hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương “Cơ học ” Vật lí 8 nhằm phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh. - Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. - Tài liệu tham khảo.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP VẬT LÍ 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Vào những năm 1920 ở Anh đã hình thành những “Nhà trường kiểu mới” trong đó đề ra mục tiêu là phát triển năng lực trí tuệ của HS. Khuyến khích các biện pháp tổ chức hoạt động do chính HS tự lực trong học tập.
Xu hướng này đã ảnh hưởng sang Mỹ và các nước Châu Âu [11]. Sau chiến tranh thế giới thứ 2 ở Pháp cũng ra đời những “lớp học mới”, mọi hoạt động đều tùy thuộc vào sáng kiến, hứng thú, lợi ích của HS, GV là người giúp đỡ phối hợp các hoạt động của HS, hướng HS vào phát triển nhân cách. Trong những năm 1970 - 1980 Bộ giáo dục Pháp chủ trương khuyến khích áp dụng các biện pháp giáo dục để tăng cường các hoạt động tích cực, tự lực của HS. Định hướng giáo dục 10 năm của Pháp ghi rõ “Về nguyên tắc, mọi hoạt động giáo dục đều phải lấy HS làm trung tâm” [11].
Năm 1970 ở Mỹ xuất hiện những ý tưởng dạy học cá thể hóa và đã được đưa vào thử nghiệm ở rất nhiều ngôi trường. Sau đó các nhà nhiên cứu giáo dục của rất nhiều quốc gia đã nhận thấy cần thiết phải tích cực hóa quá trình dạy học. Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ sẽ tiếp tục phát triển với những bước tiến nhảy vọt trong thế kỷ 21, đưa thế giới từ kỷ nguyên công nghiệp sang kỷ nguyên thông tin phát triển tri thức. Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, sự phát triển năng động của các nền kinh tế, quá trình hội nhập và toàn cầu hóa đang làm rút ngắn trình độ phát triển giữa các nước trở nên hiện thực hơn và nhanh hơn.
Khoa học - công nghệ trở thành động lực cơ bản của sự phát triển kinh tế xã hội. Giáo dục là nền tảng của sự phát triển khoa học - công nghệ, phát triển nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu của xã hội Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ hiện đại và đóng vai trò chủ yếu của việc nâng cao ý thức dân tộc, tinh thần trách nhiệm và năng lực của các thế hệ hiện nay cũng như mai sau. Đổi mới giáo dục đang diễn ra trên quy mô toàn cầu. Bối cảnh trên đã tạo nên những thay đổi sâu sắc trong giáo dục, từ quan niệm về chất lượng giáo dục, xây dựng nhân cách con người đến cách tổ chức quá trình và hệ thống giáo dục.
Nhà trường từ chỗ khép kín chuyển sang mở cửa rộng rãi, đối thoại với xã hội và gắn bó chặt chẽ với nghiên cứu khoa học - công nghệ và ứng dụng. Nhà giáo thay vì chỉ truyền đạt tri thức, chuyển sang cung cấp cho người học phương pháp thu nhận thông tin một cách có hệ thống, có tư duy phân tích và tổng hợp. Đầu tư cho giáo dục được xem là phúc lợi xã hội chuyển sang đầu tư cho phát triển [11]. Trong nƣớc Vào những năm 1960, những nghiên cứu về các biện pháp tổ chức hoạt động học tập tự lực, chủ động, sáng tạo đã được đặt ra nhưng chỉ mới là mặt lý thuyết.
Tiếp đó những năm 1979 trở đi, các nghiên cứu về các biện pháp tổ chức HS hoạt động tự lực mới được quan tâm và nghiên cứu đồng bộ cả về lý thuyết lẫn thực hành [9]. Tháng 1 năm 1979, Nghị quyết 14- Nghị quyết của Bộ chính trị về cuộc cải cách giáo dục có ghi rõ “Cần coi trọng việc bồi dưỡng hứng thú, thói quen và phương pháp tự học của HS. Hướng dẫn cho họ biết nghiên cứu SGK, sách báo khoa học, thảo luận chuyên đề, tập làm thực nghiệm khoa học” [11]. Đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại.
Con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa của nước ta cần và có thể rút ngắn theo thời gian so với các nước đi trước. Sự đổi mới và phát triển đang diễn ra trên quy mô toàn cầu tạo cơ hội tốt để giáo dục Việt Nam nhanh chóng tiếp cận với các xu thế mới, tri thức mới, những cơ sở lý luận , phương pháp tổ chức, nội dung giảng dạy hiện đại. Đảng, nhà nước và nhân dân ta ngày càng coi trọng vai trò của giáo dục, đòi hỏi giáo dục phải đổi mới Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ và phát triển đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của mọi tầng lớp nhân dân về học tập và tiếp thu những kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp, rèn luyện những phẩm chất, năng lực cần thiết trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế. Chính vì vậy, việc nghiên cứu phương pháp tích cực nói chung và các biện pháp tổ chức HS hoạt động tự lực nói riêng đã và đang được triển khai mạnh mẽ.
Điển hình là các công trình của các tác giả: Nguyễn Kỳ “Phương pháp giáo dục tích cực” (1994), “Thiết kế bài giảng theo phương pháp tích cực” (1994), “Biến quá trình dạy học thành quá trình tự học” (1996). Trần Bá Hoành “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm”(1993). Phạm Viết Vương “Bàn về phương pháp giáo dục tích cực”.Tính tích cực và tự lực của học sinh 1. Tính tích cực trong hoạt động nhận thức 1.
Khái niện về tính tích cực của học sinh Chủ nghĩa duy vật lịch sử xem TTC là một phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội. “TTC là trạng thái hoạt động của chủ thể”. Hoạt động là một dạng đặc thù của con người. Khác với các hoạt động khác, hoạt động học tập không hướng vào làm thay đổi đối tượng (khách thể) mà hướng vào việc làm cho chính chủ thể (HS) bị biến đổi và phát triển.
Kết quả hình thành và phát triển nhân cách của học sinh. Chính vì vậy, TTC trong hoạt động học tập thực chất là TTC nhận thức [22]. Tính tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động nhận thức của HS đặc trưng ở khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức bằng chính hoạt động của bản thân HS. Tính tích cực nhận thức vừa là mục đích hoạt động vừa là phương tiện, vừa là điều kiện để đạt được mục đích, vừa là kết quả của hoạt động.
Khác với quá trình nhận thức trong nghiên cứu khoa học, quá trình nhận thức trong học tập của HS không nhằm phát hiện ra những quy luật, định luận mới, những điều loài người chưa Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ biết mà nhằm lĩnh hội những tri thức loài người đã tích lũy được. Người học sẽ thông hiểu, ghi nhớ những gì đã nắm được qua hoạt động chủ động nỗ lực của chính mình và kết quả học tập của người học phụ thuộc trước hết vào TTC nhận thức. Đối với học sinh TTC nhận thức đòi hỏi phải có những nhân tố, tính lựa chọn, thái độ đối với đối tượng nhận thức, đề ra cho mình mục đích nhiệm vụ cần phải giải quyết sau khi lựa chọn đối tượng, cải tạo đối tượng trong hoạt động của mình [22], [23]. Những cấp độ của tính tích cực [1] Tùy theo những mức độ khác nhau của TTC có thể phân ra làm 3 loại: - Tính tích cực tìm tòi: Học sinh tự giải quyết các vấn đề đã nêu ra, tìm tòi tích cực về mặt nhận thức, óc sáng tạo, lòng khát khao hiểu biết, mò mẫm tìm những cách giải quyết khác nhau để tìm ra lời giải hợp lý nhất.
- Tính tích cực tái hiện: Là dựa vào trí nhớ và tư duy tái hiện, HS tích cực bắt chước hoạt động của GV và của các bạn trong lớp. - Tính tích cực sáng tạo: Là mức độ cao nhất của TTC nhận thức, đặc trưng bằng những yếu tố tiềm ẩn, bẩm sinh, bằng sự khẳng định con đường riêng của mình không giống con đường mà mọi người đã thừa nhận, HS có thể tự lắp đặt các thí nghiệm, tự rút ra các kết luận cần thiết, làm cơ sở cho sự tư duy sáng tạo sau này [1]. Đặc điểm tính tích cực nhận thức Tính tích cực nhận thức của HS được biểu hiện ở 2 mặt: Mặt tự phát và mặt tự giác. - Mặt tự phát: Là yếu tố tiềm ẩn trong từng mỗi cá nhân HS, thể hiện bằng tính tò mò, hiếu động, linh hoạt và sôi nổi trong mọi hành vi nhưng đều có mức độ khác nhau.
Nên coi trọng những yếu tố tự phát này và qua đó có thể phát triển chúng trong quá trình dạy học. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ - Mặt tự giác: Thể hiện tính tích cực nhận thức có đối tượng và mục đích rõ rệt, tính tích cực tự giác thể hiện ở óc quan sát, tính phê phán, tính tò mò khoa học. Tính tích cực nhận thức phát sinh không phải chỉ từ nhu cầu nhận thức mà cả từ những nhu cầu bậc thấp như nhu cầu sinh học, nhu cầu đạo đức, thẩm mĩ, nhu cầu giao lưu văn hóa. Hạt nhân cơ bản của TTC nhận thức là hoạt động tư duy được tạo nên do sự thúc đẩy của hệ thống nhu cầu đa dạng.
Tính tích cực nhận thức và tích cực học tập có liên quan chặt chẽ với nhau nhưng không đồng nhất. Có một số trường hợp có thể tích cực học tập thể hiện ở sự tích cực bên ngoài, mà không phải tích cực trong tư duy [22],[23]. Những dấu hiệu của tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh [22], [23]. Những dấu hiệu của TTC nhận thức của HS là: - Học sinh chủ động vận dụng linh hoạt những kiến thức, kỹ năng đã có tham gia vào giải quyết các vấn đề trong học tập.
- Học sinh thường xuyên nêu những thắc mắc, đòi hỏi giáo viên giải thích cặn kẽ những vấn đề trình bày chưa rõ. - Sự chú ý học tập của HS, có hứng thú học tập không? - Học sinh mong muốn được đóng góp với thầy, với bạn những thông tin mới tìm hiểu được từ những nguồn khác nhau, có khi vượt ra ngoài phạm vi bài học, môn học. - Biết vận dụng các kiến thức đã học để giải quyết tốt các bài tập hoặc áp dụng vào trong thực tiễn. - Có đọc thêm, làm thêm các bài tập khác không? Tốc độ học tập có nhanh không?