Chương 1: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn Chương 2: Cấu trúc văn bản Tràng giang và việc hƣớng dẫn học sinh đọc - hiểu văn bản Tràng giang. Chương 3: Thực nghiệm sƣ phạm. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm cấu trúc tác phẩm văn chương Là tổ chức nội tại, mối quan hệ qua lại của các yếu tố của tác phẩm mà sự biến đổi một yếu tố nào trong đó sẽ kéo theo sự biến đổi của các yếu tố khác.
Từ xƣa ngƣời ta đã biết đến cấu trúc của tác phẩm văn học, nhƣng chỉ hiểu ở khía cạnh hòa hợp, hài hòa, đối xứng. Nghiên cứu văn học từ những năm 20 của thế kỉ XX hiểu cấu trúc của tác phẩm là kết cấu, cấu tạo và mối quan hệ qua lại của nhân vật với các hình tƣợng khác, quan hệ giữa các lớp tƣ tƣởng chủ đề và lớp tạo hình, tổ chức lời văn. Ngày nay, cấu trúc của tác phẩm văn học là một khái niệm đƣợc sử dụng phổ biến và đƣợc hiểu nhƣ là mối quan hệ qua lại của các kí hiệu thẩm mĩ đặc thù, bởi tác phẩm là một thông báo bằng một ngôn ngữ đặc biệt. Khác với ngôn ngữ tự nhiên, các yếu tố cấu trúc của tác phẩm đều có ý nghĩa riêng.
Ví dụ một câu tục ngữ: Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng, thì cả mực và đen, đèn và sáng, trong cấu trúc của câu tục ngữ đều hàm chứa những nội dung mà những chữ ấy thông thƣờng tách riêng ra không thể có đƣợc. Do đó muốn hiểu tác phẩm văn học, ta phải tìm hiểu cấu trúc của nó, đặt các yếu tố vào trong cấu trúc của nó. Tác phẩm văn học là một cấu trúc phức tạp, hiện vẫn chƣa có một quan niệm thỏa mãn đƣợc mọi ngƣời. Tuy vậy nhìn chung, khái niệm cấu trúc của tác phẩm có thể hình dung đại thể nhƣ sau: Xét từ lí luận chỉnh thể, cấu trúc của tác phẩm bao gồm các yếu tố đƣợc đặt trong trật tự (cấp độ) phụ thuộc vào nhau nhƣ sau đây: tƣ tƣởng – chủ đề (gồm cả đề tài), hệ thống hình tƣợng( có thể bao gồm cả cốt truyện), kết cấu, ngôn từ.
Cũng có ý kiến xem nội dung tƣ tƣởng – chủ đề là yếu tố ƣu trội, quy định cả hệ thống tác phẩm, còn cấu trúc đích thực của tác phẩm thì bao gồm hai yếu 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tố: ngôn ngữ, cốt truyện, đƣợc tổ chức với nhau bằng kết cấu. Yếu tố kết cấu là đặc trƣng cho bản chất nghệ thuật nói chung của văn học, nó tạo ra nhịp điệu chung cho tác phẩm và cho từng bộ phận. Yếu tố cốt truyện đặc trƣng cho văn học với tƣ cách là nghệ thuật thời gian, gắn với nó xuất hiện con ngƣời, không gian, thời gian, xung đột, biến cố. Yếu tố ngôn ngữ tiêu biểu cho đặc trƣng nghệ thuật nhân từ.
Sự thống nhất các yếu tố (cấp độ) này tạo ra thế giới nghệ thuật của tác phẩm. Trên cấp độ chủ đề, cốt truyện, ngƣời ta chỉ ra các câu, các từ ngữ chìa khóa có ý nghĩa đặc biệt nhƣ là các chủ đề nhỏ, các môtip. Cốt truyện đƣợc hiểu nhƣ là tổng thể các môtíp và tiếp theo, chỉ ra các cốt truyện “di chuyển”, các chủ đề “vĩnh cửu” (thiên nhiên, tình yêu, cái chết,…). Trên cấp độ hình tƣợng, ngƣời ta chia ra hình tƣợng ngôn từ (các phép chuyển nghĩa), các hình tƣợng nhân vật, phong cảnh, chân dung, nội tâm(chiếm một phần văn bản), các hình tƣợng về thế giới, không gian, thời gian (chiếm toàn văn bản).
Trên cấp độ thời gian, ngƣời ta chia các yếu tố dòng thơ, khổ thơ, văn bản thơ. Trên cấp độ ngôn ngữ, ngƣời ta phân biệt ngữ âm, hình thái, cú pháp, yếu tố trên câu, toàn văn bản, liên văn bản. Toàn bộ các yếu tố vừa kể trên ở các cấp độ đều tham gia vào cấu trúc của tác phẩm nhằm tạo ra một hình thái về mối quan hệ thẩm mĩ giữa chủ thể và thế giới. Mỗi tác phẩm văn chƣơng là một chỉnh thể, khi chúng ta đi vào tìm hiểu cấu trúc của một tác phẩm cụ thể thì bao gồm: Cấu trúc bề nổi và cấu trúc bề sâu của tác phẩm.
Cấu trúc bề nổi là những gì mà chúng ta tri nhận đƣợc từ tác phẩm bao gồm toàn bộ các yếu tố do văn bản tạo nên, đó là các hình tƣợng, các hình ảnh, nhịp điệu, ngôn ngữ hay các biên pháp tu từ.v… Đây còn gọi là cấu trúc nội tại của tác phẩm văn chƣơng. Còn cấu trúc bề sâu là những giá thẩm mỹ đƣợc rút ra từ tác phẩm, cấu trúc bề sâu đƣợc hình thành do sự tƣơng tác giữa các yếu tố trong tác phẩm, do sự tƣơng tác giữa văn bản và với nhận thức cảm thụ của độc giả. Cấu trúc bề sâu tạo nên những giá trị cho tác phẩm, làm cho tác phẩm có sức sống lâu bền trong lòng độc giả. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Sự vận động bên trong của cấu trúc tác phẩm Cấu trúc nội tại tác phẩm văn chƣơng là sự vận động bên trong mang tính quy luật, lôgic, là sự phù hợp tƣơng giao giữa nội dung và hình thức. Nó đƣợc thể hiện một cách khoa học, hệ thống mang tính đặc trƣng nghệ thuật,sự vận động của cấu trúc nội tại tác phẩm gắn với sự vận động của cấu trúc ngoài tác phẩm tạo nên sự vận động của cấu trúc thế giới hình tƣợng nghệ thuật tác phẩm. Đó chính là con đƣờng đến với thế giới hình tƣợng nghệ thuật, cũng nhƣ giá trị đích thực của mỗi tác phẩm văn chƣơng Với quan niệm cấu trúc là một chỉnh thể toàn vẹn và vận động. Nó là khối gắn kết mềm dẻo không tách rời giữa nội dung và hình thức.
Nhƣng chúng ta cũng không cực đoan mà nhìn nhận rằng cấu trúc chỉ là sự vận động bên trong mà nó còn có nhiều mối quan hệ khác. Có thể nói cấu trúc thế giới nghệ thuật là vấn đề lớn nhất của tác phẩm văn chƣơng, phải đến với nó nhƣ đến với một chỉnh thể, hệ thống và toàn vẹn. Vận động cấu trúc nghệ thuật là một trong những vận động không thể cảm nhận bình thƣờng, quan sát bình thƣờng mà phải bằng cả sự trải nghiệm, vốn sống, tâm hồn và những nỗ lực cao của ngƣời tiếp nhận tác phẩm mới có thể nắm bắt đƣợc. Đó chính là sự vận động của nghệ thuật, sự tinh tế, tài năng nhiều mặt ở ngƣời viết đƣợc thể hiện qua cấu trúc tác phẩm.
Sự vận động của cấu trúc tác phẩm gắn với đề tài, tƣ tƣởng, chủ đề, tƣ tƣởng nghệ thuật, phong cách nghệ thuật, các quan niệm về thế giới. Ở đây chúng ta không đi sâu vào những vấn đề về đề tài tƣ tƣởng, chủ đề… mà nhìn nhận chúng trong mối quan hệ với cấu trúc. Đó chính là sự hòa quyện, tƣơng quan, cấu trúc thể hiện ở các vấn đề đó và các vấn đề trên lại chi phối cấu trúc. Qua các tầng bậc của cấu trúc, ta có hệ thống chỉnh thể cấu trúc.
Từ đó thấy đƣợc các lớp ý,nghĩa. Cần phân biệt ý và nghĩa của ngôn từ với cấu trúc, bởi vì ngôn từ chỉ là những đơn vị để tạo nên sự vận động của cấu trúc. Cấu trúc đƣợc nắm bắt thì cũng là lúc các lớp ý- nghĩa hiện ra. Đây là mối quan hệ hữu cơ nhiều tầng bậc, rất phức tạp, tinh tế không thể giản đơn nghĩ rằng ý và 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghĩa đƣợc “sinh ra” từ cấu trúc nhƣ tinh thần đƣợc sinh ra từ vật chất.
Cấu trúc không phải là cái nhìn thấy “ vật chất – thực” mà cấu trúc còn có cả sự vận động của nghệ thuật mang tâm linh, tình cảm, nhƣng điều không thể phủ nhận đƣợc là không dựa vào cấu trúc thì chẳng tìm đƣợc ý – nghĩa. Cũng có trƣờng hợp dựa vào ý - nghĩa ban đầu ngƣời ta kiến tạo nên cấu trúc. Sự vận động của cấu trúc thế giới nghệ thuật có mối quan hệ khăng khít với lôgic nội tại của tác phẩm. Lôgic nội tại chính là sự tồn tại mang tính hợp lý, gắn kết có dụng ý của ngƣời viết, các suy tƣởng - liên tƣởng có lý của ngƣời viết cũng nhƣ ngƣời tiếp nhận.
Chính dựa vào cấu trúc mà ngƣời ta tìm ra lôgic của chính nó. Ngƣợc lại cũng từ lôgic mà ngƣời ta có thể để cho cấu trúc vận động nhƣ vậy cho hợp lôgic. Đồng thời chúng ta cũng thấy rõ mối quan hệ giữa lôgic nội tại tác phẩm – lôgic ngoài tác phẩm – cấu trúc nghệ thuật. Đó chính là mối quan hệ không thể tách rời, lôgic ngoài tác phẩm là những mối quan hệ bên ngoài nhƣ hoàn cảnh, thời đại, hoàn cảnh tác giả, hoàn cảnh cảm hứng của tác giả (khi viết và đƣợc viết trong tác phẩm), hoàn cảnh của thời đại và hoàn cảnh riêng của ngƣời trực tiếp tiếp nhận, cũng nhƣ các thế hệ độc giả.
Có thể lôgic trong – ngoài tác phẩm và cấu trúc nội tại tác phẩm tạo nên sự cộng hƣởng “sinh ra” giá trị của tác phẩm văn chƣơng. Sự vận động của cấu trúc gắn liền với sự vận động của thế giới hình tƣợng nghệ thuật tác phẩm. Tiếp nhận tác phẩm văn chƣơng là tiếp nhận thế giới hình tƣợng nghệ thuật. Bạn đọc rung động, nhận ra một điều gì đó, họ đã thức tỉnh, vẫy gọi không bằng ngôn ngữ bình thƣờng mà chính nhờ các tín hiệu nghệ thuật đƣợc sắp xếp một cách có hệ thống – lôgic.v… Cấu trúc thế giới hình tƣợng nghệ thuật đƣợc tạo nên từ cấu trúc nội tại tác phẩm.
Sự vận động của cấu trúc nội tại tạo nên sự vận động của thế giới nghệ thuật. Ngƣợc lại cấu trúc thế giới hình tƣợng nghệ thuật chi phối cấu trúc nội tại tác phẩm. Cấu trúc là sự vận động bên trong của tác phẩm. Nhƣng sự vận động đó có hợp quy luật, tính có lý – hợp lý và sự suy tƣởng ra sao cho những điều mà nhà văn nêu ra thông qua hình tƣợng nghệ thuật đƣợc ngƣời tiếp nhận lĩnh hội 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhƣ sự “gợi ý” của ngƣời cầm bút.
Lôgic nội tại của tác phẩm phải dựa vào mối tƣơng quan, hệ thống, chỉnh thể, thông qua cấu trúc để bạn đọc có thể dựa vào đó mà nhận ra thế giới nghệ thuật. Nhƣ vậy có thể nói trong tác phẩm văn chƣơng thì cấu trúc – lôgic – thế giới hình tƣợng nghệ thuật chúng có mối quan hệ khăng khít, không thể bóc tách. Mà đó là sự hòa quyện tự nhiên trong tác phẩm.