Chương 1 NHỮNG ĐÒI HỎI CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN TRONG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN 1. NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ NHỮNG YÊU CẦU CỦA NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN 1. Khái niệm Nhà nước pháp quyền Nhà nước pháp quyền là một học thuyết chính trị pháp lý và triết học về việc tổ chức và hoạt động nhà nước, được sinh ra trong phong trào đấu tranh để giải phóng nhân loại khỏi chế độ phong kiến chuyên chế, xuất hiện ở Tây Âu vào thế kỷ XVII, XVIII. Mặc dù được sinh ra trong cách mạng tư sản của Châu Âu, nhưng các học giả của học thuyết đã tiếp thu các thành quả tư tưởng các lĩnh vực liên quan của nhân loại, nâng cấp thành học thuyết về NNPQ mà tư tưởng chính của học thuyết là nhằm chống lại sự chuyên quyền, độc đoán, gắn liền với việc xác lập và phát triển dân chủ.
Do đó nói đến NNPQ là nói đến một phương thức dân chủ trong tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước, quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước; vai trò của pháp luật trong bảo đảm thực hiện các thiết chế dân chủ; vai trò tối thượng của Hiến pháp và các đạo luật trong hệ thống pháp luật. Có thể thấy rõ các giá trị của NNPQ, tuy nhiên về khái niệm NNPQ đã có nhiều quan điểm khác nhau. Nhiều học giả lớn trên thế giới thừa nhận rằng NNPQ được hiểu và giải thích rất phong phú và khác nhau "nhà nước pháp quyền" là một thuật ngữ mô tả một nhà nước mà không can thiệp vào cá nhân và tồn tại chủ yếu cho lợi ích cộng nhân của nó (Roman Herzog). Với cách định nghĩa trên, có ý kiến cho rằng: Nhà nước pháp quyền nhắc đến một nhà nước mà các công dân của nó được bảo đảm tự do cá nhân và được bảo đảm về mặt lợi ích.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đây có thể là một cách hiểu thiên về ý nghĩa chính trị của khái niệm nhà nước pháp quyền. Cách diễn giải như vậy chúng ta thường bắt gặp trong khi nhắc đến Nhà nước pháp quyền nhưng không giúp cho chúng ta phân biệt được nó với các hiện tượng xã hội khác [4, tr. Một cách thức lý giải tương đối rõ hơn trong sự kết hợp giữa việc nêu yếu tố quan trọng nhất và ý nghĩa của NNPQ được hiểu: Theo NNPQ thì Nhà nước thực thi quyền lực của mình trên cơ sở của pháp luật được thông qua phù hợp với thủ tục hiến pháp để bảo vệ tự do, công lý và tính tất yếu của pháp luật (Klaus Stern). "Cách lý giải này cho thấy trách nhiệm của Nhà nước theo yêu cầu và ý nghĩa của nhà nước pháp quyền và qua đó nhân dân có thể giám sát nhà nước và đòi hỏi nhà nước quyền tự do, công lý và tính phù hợp với luật tự nhiên của pháp luật do nhà nước tạo ra" [4, tr.
Ở nước ta, có thể nói vai trò của Hiến pháp, pháp quyền được nhắc đến đầu tiên bởi Chủ tịch Hồ Chí Minh. Năm 1919 trong Bản yêu sách gửi đến hội nghị Vecxây, yêu sách thứ 7 được Người đề ra là pháp quyền. Về sau, Người đã thể hiện yêu sách đó thành lời ca: Bảy xin Hiến pháp ban hành Trăm điều phải có thần linh pháp quyền [21] Về mặt khái niệm NNPQ đã được nhiều học giả trong nước nghiên cứu từ nhiều năm qua. Trong một công trình công bố của mình, GS.TSKH Đào Trí Úc cho rằng: "Nhà nước pháp quyền đòi hỏi phải có sự thống nhất giữa tính tối cao của pháp luật với hình thức pháp lý của tổ chức quyền lực chính trị.
Đó là hai yếu tố không thể thiếu được khi nói đến nhà nước pháp quyền" [43, tr. Khái niệm trên đã đi sâu vào khai thác vấn đề bản chất của NNPQ, phản ánh mối quan hệ hữu cơ giữa nhà nước với pháp luật và nhấn mạnh đến nguyên tắc tôn trọng tính tối cao của pháp luật và pháp chế. Trong cuốn Từ điển Xã hội học, nhà văn hóa Nguyễn Khắc Viện cho rằng: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhà nước pháp quyền - một loại hình nhà nước được xây dựng trên cơ sở dân chủ, đối lập với nhà nước độc tài, chuyên chế, toàn trị… Nhà nước pháp quyền là loại hình nhà nước có nhiều khả năng nhất trong việc chống lại xu hướng độc quyền về quyền lực và xu hướng quan liêu hóa bộ máy quyền lực [36].TS Nguyễn Đăng Dung: Trong khái niệm nhà nước pháp quyền của Nguyễn Khắc Viện ở chỗ, bên cạnh sự nhấn mạnh các đặc điểm cấu thành/ đòi hỏi của nhà nước pháp quyền như một hình thức nhà nước, ông rất nhấn mạnh đến cơ sở của nhà nước này là xã hội công dân/ xã hội dân sự. Xã hội công dân như là một trong những điều cần phải có của Nhà nước pháp quyền [6, tr.
Trong Từ điển Pháp - Việt cũng đưa ra một cách hiểu về Nhà nước pháp quyền: "Nhà nước pháp quyền là nhà nước tuân theo pháp luật và quản lý xã hội bằng pháp luật, xem pháp luật có vị trí chi phối mọi hành vi của cơ quan công quyền và của công dân" [41, tr. Định nghĩa này, GS.TS Hoàng Văn Hảo cho rằng, "vẫn chỉ có ý nghĩa tương đối, chưa bao quát hết một nội dung quan trọng của nhà nước pháp quyền là tư tưởng dân chủ, nhân quyền, là khẳng định cội nguồn quyền lực nhà nước là ở nhân dân" [16, tr. Như vậy, có thể thấy NNPQ là một hiện tượng chính trị pháp lý phức tạp và được hiểu ở nhiều góc độ khác nhau, nên khó có thể đưa ra một khái niệm bao quát hết nội dung của nó. Do đó, chúng tôi xin được đưa ra một khái niệm về NNPQ trên cơ sở xác định nội hàm của khái niệm như sau: "Nhà nước pháp quyền là một phương thức tổ chức và vận hành xã hội trên cơ sở các quyền.
Các quyền này được phân định và tổ chức sao cho sự lạm quyền không thể xảy ra và quyền tự do, dân chủ của người dân được bảo vệ" [6, tr. 28]; "các giá trị dân chủ còn phải được đảm bảo thực hiện trong việc tổ chức 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền lực nhà nước; trong việc xác định và giải quyết mối quan hệ giữa nhà nước và công dân trên cơ sở tính tối cao của luật, tính độc lập của nền tư pháp nhằm tổ chức và xây dựng trật tự xã hội công bằng" [1, tr. Tuy nhiên, cũng phải khẳng định rằng, việc đưa ra một khái niệm nhằm mô tả một cách đích xác về mô hình NNPQ là một vấn đề rất khó khăn. Trong khái niệm nêu trên, chúng tôi cũng chỉ dùng các bộ phận cấu thành của nó để mô tả khái quát nhất nhưng bao trùm lên tất cả NNPQ là Nhà nước bị hạn chế quyền lực bởi pháp luật.
Sự phát triển và những yêu cầu của Nhà nước pháp quyền 1. Lịch sử phát triển của học thuyết nhà nước pháp quyền Những tư tưởng đầu tiên của nhân loại về NNPQ đã hình thành từ rất sớm. Ngay từ thời cổ đại, nhiều nhà tư tưởng tiến bộ đã đưa ra những ý niệm sơ khai về một mô hình nhà nước lý tưởng mà tại đó mối quan hệ giữa Nhà nước thông qua những người nắm quyền lực nhà nước và pháp luật; về tình trạng không chịu trách nhiệm của những người nắm quyền lực nhà nước và tìm kiếm những nguyên tắc, chuẩn mực và hình thức để tạo dựng và giải quyết mối quan hệ giữa pháp luật với quyền lực, giữa cá nhân với cộng đồng. "Những tư tưởng đó đã phê phán kịch liệt chế độ đặc miễn trách nhiệm của vua chúa phong kiến và những ý niệm tiến bộ đó mãi đến thế kỷ XVII, XVIII và XIX của cách mạng tư sản mới được các nhà tư tưởng nâng cấp thành học thuyết Nhà nước pháp quyền" [6, tr.
Tư tưởng về NNPQ ra đời nhằm chống lại sự chuyên quyền, độc đoán, gắn liền với việc xác lập và phát triển dân chủ. Động lực ra đời của hệ tư tưởng này bắt nguồn từ những quan điểm của người xưa rằng, sự công bằng, pháp luật là những thuộc tính vốn có từ ngàn xưa của trời đất. Bởi vậy, bạo lực, lộng quyền và hỗn loạn là cái tương phản lại quy luật trên cần phải xóa bỏ. Những nhà tư tưởng đầu tiên đặt nền móng cho NNPQ: Xocrat (469-399 TCN); Platon (428-347 TCN); Salon (638-559 TCN); Arixtot (384-322 TCN); Xixeron 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Nhà triết học Platon đã cho rằng: "tôi nhìn thấy sự sụp đổ nhanh chóng của nhà nước ở nơi nào mà pháp luật không có hiệu lực và nằm dưới quyền của một ai đó. Còn ở nơi nào mà pháp luật đứng trên các nhà cầm quyền và các nhà cầm quyền chỉ là nô lệ của pháp luật thì ở đó tôi thấy có sự cứu thoát của nhà nước" [6, tr. 16] hoặc theo Arixtot, "khái niệm công bằng gắn liền với quan niệm về nhà nước, bởi vì pháp luật - tiêu chuẩn của sự công bằng, là quy phạm điều chỉnh sự giao tiếp chính trị" hay Xixeron coi pháp luật là cội nguồn tạo ra chế độ, tổ chức nhà nước và pháp luật ở đây được hiểu là pháp luật tự nhiên, xuất phát từ bản chất lý trí của con người và của thế giới xung quanh con người như sự sáng tạo của lý trí thần thánh. Pháp luật tự nhiên có trước nhà nước và pháp luật thành văn.
Những tư tưởng tiến bộ trên đã được các nhà tư tưởng tư sản phát triển thành một thế giới quan chính trị - pháp lý mới trở thành phương tiện hữu hiệu chống lại sự chuyên chế, độc tài của chế độ phong kiến, đồng thời đề cao những tư tưởng nhân đạo, tự do, bình đẳng, thừa nhận quyền con người là tạo hóa và bất khả xâm phạm. Trong tác phẩm Tìm hiểu về nhà nước pháp quyền, GS.TSKH Đào Trí Úc đã khẳng định: "Tư tưởng của các nhà kinh điển cổ đại về vấn đề nhà nước pháp quyền đã thu hút sự chú ý của các nhà tư tưởng thời kỳ trung và cận đại và đã ảnh hưởng rõ nét tới sự hình thành và phát triển các học thuyết về phân quyền, chế độ nhiếp chính và nhà nước pháp quyền" [42, tr.