CHƯƠNG 1 HỎI CUNG BỊ CAN CỦA ĐIỀU TRA VIÊN CÓ GHI ÂM HOẶC GHI HÌNH CÓ ÂM THANH 1. Nhận thức khái quát và quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về hỏi cung bị can của Điều tra viên có ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh 1. Nhận thức khái quát về hỏi cung bị can của Điếu tra viên có ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự1. Hỏi cung bị can là biện pháp phát hiện, thu thập chứng cứ trong tố tụng hình sự, do ĐTV tiến hành bằng cách đặt câu hỏi để bị can trả lời và ghi nhận lại thông qua việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh trong biên bản hỏi cung bị can2.
Hoạt động hỏi cung bị can của ĐTV có ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh là việc CQĐT và ĐTV sử dụng phương tiện, thiết bị kỹ thuật để ghi lại âm thanh hoặc hình ảnh có âm thanh trong quá trình hỏi cung bị can;3 bằng phương tiện, thiết bị kỹ thuật sử dụng để ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh, phương tiện, thiết bị ghi âm thanh hoặc ghi hình có âm thanh gồm: Thiết bị thu hình ảnh, âm thanh, đầu ghi hình, máy chủ, các phương tiện thiết bị kỹ thuật khác sử dụng để ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh theo quy định4. Hỏi cung bị can có ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh trong hoạt động hỏi cung bị can của ĐTV được tiến hành nơi có điều kiện ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh là bắt buộc tại cơ sở giam giữ hoặc tại trụ sở CQĐT, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Việc quy định này, có ý nghĩa rất quan trọng không chỉ bảo đảm quyền con người, quyền của bị can mà còn tăng cường giám sát hoạt động TTHS, hoạt động hỏi cung bị can của ĐTV được thận trọng hơn, khách quan, không lạm quyền của những người tiến hành tố tụng. Hoạt động hỏi cung bị can của ĐTV có ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh là hoạt động thu thập chứng cứ của vụ án, giúp các cơ quan tiến hành tố tụng chứng minh hành vi phạm tội, xác định sự thật khách quan của vụ án.
Hơn nữa, việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh là căn cứ để cho những người tiến hành tố tụng 1 Quy định tại điểm a khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 2 Nguyễn Ngọc Anh, Phan Trung Hoài (2018), Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, nhà xuất bản Chính trị quốc gia sự thật 3 Quy định tại khoản 1 Điều 2 (Thông tư liên tịch số 03/2018) 4 Quy định tại khoản 2 Điều 2 (Thông tư liên tịch số 03/2018) 7 không bị ghi ngờ trong quá trình hỏi cung, có bức cung, dùng nhục hình…Hỏi cung bị can ở giai đoạn điều tra, thường thu thập được những thông tin ban đầu rất quan trọng làm cơ sở mở rộng điều tra vụ án. Với những cách tiếp cận vấn đề như trên, có thể hiểu: Hỏi cung bị can có ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh là thủ tục hỏi cung được quy định trong pháp luật TTHS, theo đó việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh được thực hiện nhằm bảo đảm tính khách quan, trung thực của hoạt động hỏi cung bị can, đồng thời phòng ngừa hành vi vi phạm pháp luật trong quá trình hỏi cung bị can. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự về hỏi cung bị can của Điều tra viên có ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh Khoản 1 Điều 183 BLTTHS năm 2015 quy định “…việc hỏi cung bị can do Điều tra viên tiến hành ngay sau khi có quyết định khởi tố bị can…”. Hỏi cung bị can là một trong những nhiệm vụ của ĐTV trong giai đoạn điều tra, ngoài việc tuân thủ các quy định của pháp luật TTHS trong quá trình điều tra vụ án, ĐTV còn có kiến thức xã hội, am hiểu tâm lý tội phạm, có trình độ nghiệp vụ.
Để hoạt động hỏi cung bị can được khách quan, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của bị can, khoản 6 Điều 183 BLTTHS năm 2015 quy định: “Việc hỏi cung bị can tại cơ sở giam giữ hoặc tại trụ sở Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh. Việc hỏi cung bị can tại địa điểm khác được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh theo yêu cầu của bị can hoặc của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng”. BLTTHS năm 2015 quy định các biện pháp bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của bị can, nhưng chưa quy định cụ thể về trình tự, thủ tục thực hiện ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh. Do đó, Thông tư liên tịch số 03/2018/TTLT-BCA-VKSNDTC- TANDTC-BQP ngày 01/02/2018 của Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Quốc phòng hướng dẫn về trình tự, thủ tục thực hiện ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh; Bảo quản, lưu trữ kết quả ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử (Ghi tắt Thông tư liên tịch số 03/2018) đã được ban hành và cụ thể hóa việc hỏi cung bị can có ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh.
Việc bảo đảm tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng được quy định trong BLTTHS năm 2015, khi tiến hành hỏi cung bị can có ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh, ĐTV phải bảo đảm quyền của bị can theo quy định của pháp luật TTHS, như: tại điểm e khoản 2 Điều 60 BLTTHS năm 2015 quy định 8 bị can trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan và yêu cầu người có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá. Tại điểm g khoản 2 Điều 60 BLTTHS năm 2015 quy định đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Tại điểm i khoản 2 Điều 60 BLTTHS năm 2015 quy định đọc, ghi chép bản sao tài liệu hoặc tài liệu bị số hóa liên quan đến việc buộc tội, gỡ tội. Tại điểm k khoản 2 Điều 60 BLTTHS năm 2015 quy định khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.
Quá trình tiến hành hỏi cung bị can phải đảm bảo nguyên tắc tuyệt đối khách quan, thận trọng, nguyên tắc pháp chế, nguyên tắc đảm bảo tính toàn diện, đầy đủ, bí mật thông tin. Pháp luật cũng nghiêm cấm người có thẩm quyền sử dụng các hình thức mớm cung, dụ cung, bức cung hoặc nhục hình, các hành vi này có thể dẫn tới hậu quả xấu, bất lợi cho bị can. Để cụ thể hóa những quy định của pháp luật TTHS, Thông tư liên tịch số 03/2018 đã quy định một cách chi tiết về trình tự, thủ tục thực hiện ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh việc hỏi cung bị can của ĐTV như: Việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh phải bảo đảm tính khách quan, minh bạch, nguyên vẹn của dữ liệu ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh. Dữ liệu ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh là một bộ phận của hồ sơ vụ án hình sự được sử dụng, bảo quản, lưu trữ theo quy định của pháp luật về sử dụng, bảo quản và lưu trữ hồ sơ vụ án hình sự5.
Việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh; sử dụng, bảo quản, lưu trữ, kết quả ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh trong quá trình điều tra phải tuân thủ các quy định của BLTTHS và theo đúng trình tự, thủ tục hướng dẫn tại Thông tư liên tịch số 03/2018. Khi ĐTV tiến hành hoạt động hỏi cung bị can có ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh tại cơ sở giam giữ, trụ sở CQĐT phải là phòng chuyên dụng bảo đảm đủ điều kiện về diện tích, ánh sáng, an toàn và được trang bị phương tiện, thiết bị kỹ thuật sử dụng để ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh đạt chất lượng về âm thanh và hình ảnh6. Đồng thời, phải có cán bộ chuyên môn là cán bộ thuộc CQĐT có trình độ chuyên môn kỹ thuật và sử dụng thành thạo các phương tiện, thiết bị kỹ thuật ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh, có trách nhiệm trong việc quản lý hệ thống phương tiện, thiết bị kỹ thuật sử dụng để ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh và bảo quản, lưu trữ kết quả dữ liệu ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh7. 5 Quy định tại khoản 1 Điều 3 (Thông tư liên tịch số 03/2018).
6 Quy định tại khoản 4 Điều 2 (Thông tư liên tịch số 03/2018) 7 Quy định tại khoản 5 Điều 2 (Thông tư liên tịch số 03/2018) 9 Trường hợp hỏi cung bị can tại địa điểm khác thì ĐTV phải đăng ký với Bộ phận phụ trách kỹ thuật để được hỗ trợ thực hiện các hoạt động ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh và bố trí cán bộ chuyên môn đi cùng; liên hệ với cơ quan, tổ chức hữu quan để được bố trí phòng làm việc, đảm bảo điều kiện về âm thanh, ánh sáng, không gian theo quy định. ĐTV phải phối hợp với cán bộ kỹ thuật khảo sát trước để bố trí thiết bị, vị trí ngồi của người hỏi cung, bị can và những người khác. Trích xuất hoặc triệu tập bị can, ĐTV làm thủ tục trích xuất bị can bị tạm giam hoặc triệu tập bị can tại ngoại; không được đưa bị can tại ngoại vào hỏi cung ở cơ sở giam giữ, trừ trường hợp đối chất với bị can đang bị tạm giam; thông báo cho bị can biết về việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh, việc thông báo phải ghi vào biên bản sau đó tiến hành làm việc. Trường hợp không bố trí được thiết bị ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh thì không được tiến hành hỏi cung.
Quyết định lựa chọn hình thức ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh, thành phần tham gia thực hiện việc ghi âm, ghi hình, đối tượng ghi âm ghi hình, việc bố trí chỗ ngồi của ĐTV, bị can, KSV (nếu có), NBC (nếu có), cán bộ kỹ thuật theo quy định. Việc chuẩn bị trang thiết bị phương tiện có đủ điều kiện ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh hay không?, kiểm tra hoạt động của Camera, micro và các điều kiện kỹ thuật khác để đảm bảo việc thu nhận tín hiệu đạt hiệu quả tốt nhất.