Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ TRỢ GIÚP XÃ HỘI THƯỜNG XUYÊN 1. Khái niệm và vai trò của hoạt động trợ giúp xã hội 1. Khái niệm và phân loại trợ giúp xã hội 1. Trợ giúp xã hội - Một bộ phận cấu thành của hệ thống an sinh xã hội Trợ giúp xã hội là một bộ phận cấu thành của hệ thống an sinh xã hội.
Thành ngữ an sinh xã hội ra đời từ những năm 30 của thế kỷ trước, khi đạo luật đầu tiên trên thế giới về an sinh xã hội được ban hành tại Mỹ năm 1935. Đến nay, khái niệm an sinh xã hội được sử dụng phổ biến tại nhiều nước. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), an sinh xã hội là một sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một số biện pháp công cộng nhằm chống lại với những khó khăn về kinh tế và xã hội làm mất hoặc suy giảm thu nhập, gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già và chết. Đồng thời đảm bảo chăm sóc y tế và trợ giúp cho các gia đình có đông con.
Như vậy, an sinh xã hội là sự đảm bảo thu nhập và một số điều kiện thiết yếu khác cho cá nhân, gia đình và cộng đồng khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do họ bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc làm; cho những người già, trẻ em mồ côi, người tàn tật, những người yếu thế, người bị thiên tai địch họa,… Hệ thống an sinh xã hội có ba hợp phần chính sau đây: - Các chính sách, chương trình mang tính chất phòng ngừa rủi ro. Đây được coi là tầng trên của hệ thống an sinh xã hội, vai trò của tầng này là hướng tới can thiệp và bảo vệ toàn bộ dân cư, giúp cho dân cư có được việc làm, thu nhập để có được năng lực vật chất cần thiết nhằm đối phó một cách tốt nhất rủi ro, hạn chế rủi ro và tự bảo vệ mình trước rủi ro. Nội dung quan 6 trọng của hợp phần này là các chính sách, chương trình ở tầm vĩ mô và trung mô cho cả nền kinh tế và cho cả toàn xã hội như chính sách và chương trình thị trường lao động; chương trình phòng ngừa tai nạn thương tích; phòng chống HIV/AIDS, phòng ngừa thảm hoạ thiên tai đối với con người. - Các chính sách, chương trình mang tính chất giảm thiểu rủi ro.
Đây được coi là tầng thứ hai của hệ thống an sinh xã hội. Tầng này có vị trí đặc biệt quan trọng khi rủi ro xảy ra sẽ hướng tới bao phủ toàn bộ dân cư vì trong cuộc đời không ai biết trước được rủi ro khi nào và ai sẽ không gặp rủi ro. Trên thực tế mức độ bao phủ của nó hẹp hơn tầng thứ nhất và hướng trực tiếp vào những thành viên xã hội gặp rủi ro và gián tiếp chịu hậu quả của rủi ro như người thất nghiệp, người thiếu việc làm… Các chính sách và giải pháp của Nhà nước bảo vệ người dân là bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp. - Các chính sách, chương trình mang tính chất khắc phục rủi ro.
Đây được coi là tầng cuối cùng của hệ thống an sinh xã hội nhằm bảo vệ an toàn cho các thành viên xã hội khi họ gặp phải rủi ro mà bản thân họ không tự khắc phục được, để họ không phải rơi vào cảnh bần cùng. Các chính sách và giải pháp an sinh xã hội bảo vệ người dân là chương trình giảm nghèo, trợ giúp xã hội. Trợ giúp xã hội là hình thức an sinh xã hội mang tính xã hội cao nhất vì đây là hình thức không đòi hỏi người hưởng trợ cấp phải nộp bất cứ một khoản đóng góp nào. Khác với các hình thức bảo hiểm là có đóng - hưởng.
Trợ giúp xã hội hiểu theo một cách đơn giản nhất là sự giúp đỡ (trợ giúp) của Nhà nước và xã hội về thu nhập và các điều kiện sinh sống thiết yếu đối với mọi thành viên của xã hội trong những trường hợp bất hạnh, rủi ro, nghèo đói…mà họ không có đủ khả năng tự lo được để đảm bảo cuộc sống tối thiểu của họ. 7 Theo Từ điển bách khoa Việt Nam, “trợ giúp xã hội là sự giúp đỡ bằng tiền mặt hoặc hiện vật, có tính chất khẩn thiết, “cấp cứu” ở mức độ cần thiết cho những người bị lâm vào cảnh bần cùng không có khả năng tự lo liệu cuộc sống thường ngày của bản thân và gia đình, là sự giúp thêm bằng tiền mặt hoặc điều kiện và phương tiện sinh sống thích hợp để đối tượng được giúp đỡ và có thể phát huy khả năng, tự lo liệu cuộc sống của mình và gia đình, sớm hoà nhập với cộng đồng” [32]. Theo đó, trợ giúp xã hội là sự đảm bảo và giúp đỡ của Nhà nước, sự hỗ trợ của nhân dân và cộng đồng về thu nhập và các điều kiện sinh sống bằng các hình thức và biện pháp khác nhau đối với các đối tượng bị lâm vào cảnh rủi ro, bất hạnh, nghèo đói, thiệt thòi, yếu thế, không đủ khả năng tự lo được cuộc sống tối thiểu của bản thân và gia đình. Nếu trợ giúp xã hội đột xuất diễn ra một lần thì ngược lại trợ giúp xã hội thường xuyên được tiến hành đều đặn hàng tháng kéo dài trong nhiều năm.
Chính sách trợ giúp xã hội không phải cố định, mà thường xuyên thay đổi cho phù hợp với điều kiện cụ thể về phát triển kinh tế, thu nhập và mức sống của xã hội. Như vậy, trợ giúp xã hội là sự giúp đỡ của Nhà nước và cộng đồng xã hội cho các đối tượng bị lâm vào cảnh rủi ro, bất hạnh, nghèo đói, thiệt thòi, yếu thế, không đủ khả năng tự lo được cuộc sống tối thiểu của bản thân và gia đình. Trợ giúp xã hội có thể bằng tiền, cũng có thể là các điều kiện và phương tiện thích hợp để đối tượng có thể phát huy những khả năng tự lo liệu của họ nhằm sớm hòa nhập trở lại với cộng đồng. Phân loại trợ giúp xã hội Căn cứ vào mức độ và tính chất của sự trợ giúp, trợ giúp xã hội được chia thành hai loại: trợ giúp xã hội thường xuyên và trợ giúp xã hội đột xuất.
- Trợ giúp xã hội thường xuyên là hình thức trợ giúp xã hội đối với những người hoàn toàn không thể tự lo được cuộc sống trong một thời gian dài hoặc trong suốt cả cuộc đời của đối tượng được trợ giúp. 8 Đối tượng xã hội khó khăn rất nhiều, song không phải tất cả đều được trợ giúp xã hội thường xuyên, mà chỉ có những người rơi vào hoàn cảnh đặc biệt khó khăn nhưng bản thân và gia đình họ không thể tự lo liệu được cuộc sống ở mức tối thiểu hàng ngày, không đảm bảo được nhu cầu cơ bản của con người mới được hưởng trợ cấp trợ giúp xã hội thường xuyên. Đối tượng của chính sách trợ giúp xã hội thường xuyên thường gồm: người già không nơi nương tựa, không có nguồn thu nhập; Trẻ em mồ côi không có người nuôi dưỡng, trẻ em trong gia đình quá nghèo bố mẹ không thể nuôi sống được; Người tàn tật do nhiều nguyên nhân khác nhau, không thể tự lao động được để tạo ra thu nhập hoặc không có nguồn sinh sống nào khác…. - Trợ giúp xã hội đột xuất là hình thức trợ giúp xã hội do Nhà nước và cộng đồng giúp đỡ những người không may bị thiên tai, mất mùa hoặc những biến cố khác mà đời sống của họ bị đe doạ về lương thực, nhà ở, chữa bệnh, chôn cất và phục hồi sản xuất cần có sự giúp đỡ khẩn cấp.
Nếu trợ giúp xã hội thường xuyên diễn ra trong một thời gian dài, hay người nhận trợ cấp được nhận sự trợ giúp xã hội đều đặn, liên tục, thì người nhận trợ giúp xã hội đột xuất chỉ được hưởng một lần khi các biến cố đột ngột xuất hiện trong đời sống của họ. Đối tượng được trợ giúp xã hội đột xuất là những người hoặc hộ gia đình khó khăn do hậu quả thiên tai hoặc những lý do bất khả kháng như: hộ gia đình có người bị chết, mất tích; Hộ gia đình có nhà ở bị đổ, sập, trôi, cháy, hỏng nặng; Hộ gia đình mất phương tiện sản xuất, lâm vào cảnh bị thiếu đói; Người bị thương nặng; Người thiếu đói do giáp hạt; Người gặp rủi ro ngoài vùng cư trú mà bị thương nặng hoặc bị chết, gia đình không biết để chăm sóc hoặc mai táng; Người lang thang xin ăn trong thời gian tập trung chờ đưa về nơi cư trú. 9 Đối tượng của trợ giúp xã hội rất rộng và có hoàn cảnh rủi ro khác nhau, để sự giúp đỡ đạt hiệu quả cao nhất thì với mỗi loại đối tượng sẽ có những giải pháp khác nhau. Vai trò của hoạt động trợ giúp xã hội thường xuyên An sinh xã hội nói chung và trợ giúp xã hội thường xuyên nói riêng có vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế- xã hội quốc gia.
Cụ thể, trợ giúp xã hội thường xuyên có các vai trò chủ yếu sau: 1. Bảo vệ những người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn trong xã hội Trợ giúp xã hội là một yêu cầu khách quan trong đời sống xã hội tại nhiều nước trên thế giới và đã xuất hiện từ rất lâu. Mọi người đều có nguy cơ phải đối mặt với rủi ro dẫn đến thiệt hại, mất mát, thương vong. Có 7 nhóm rủi ro cơ bản là: rủi ro tự nhiên (bão, lụt, hạn hán….), rủi ro môi trường (ô nhiễm), rủi ro sức khỏe (ốm đau , bệnh tật), rủi ro vòng đời (tuổi già), rủi ro kinh tế (tai nạn lao động, nghèo đói…), rủi ro xã hội (chiến tranh, thay đổi thể chế).
Những rủi ro này ảnh hưởng tới cuộc sống của một bộ phận dân cư, cuộc sống của họ bị đe dọa và phải nhờ đến sự giúp đỡ của cộng đồng, của xã hội. Nếu không có sự trợ giúp họ có thể rơi vào sự bần cùng và nghèo đói. Điều 25 của tuyên ngôn về Nhân quyền (Liên hiệp quốc 1948) nêu rõ rằng: “Tất cả mọi người đều có quyền được hưởng một mức sống đầy đủ về sức khỏe và phúc lợi cho bản thân người đó và gia đình, bao gồm lương thực, quần áo, nhà ở, chăm sóc y tế và các dịch vụ xã hội cần thiết, có quyền được hưởng chế độ an sinh trong trường hợp không có việc làm, đau ốm, tàn tật, góa bụa, tuổi già hoặc thiếu sinh kế trong những hoàn cảnh vượt ngoài tầm kiểm soát của mình” [24].
