Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2016 - 2018, Thanh tra tỉnh Thái Bình đã triển khai 65 cuộc thanh tra hành chính và chuyên ngành, qua đó phát hiện và kiến nghị xử lý kinh tế với tổng số tiền lên tới 46,323 tỷ đồng. Trong đó, sai phạm trong lĩnh vực xây dựng cơ bản chiếm 21,076 tỷ đồng và quản lý đất đai chiếm 14,596 tỷ đồng. Riêng đối với công tác quản lý tài chính công cấp cơ sở, Thanh tra tỉnh đã thực hiện 03 cuộc thanh tra ngân sách nhà nước toàn diện tại các huyện Vũ Thư, Quỳnh Phụ và Tiền Hải, phát hiện tổng giá trị sai phạm 15,590 tỷ đồng và kiến nghị thu hồi về ngân sách nhà nước 8,121 tỷ đồng.

Thực tiễn quản lý cho thấy công tác chấp hành pháp luật về ngân sách nhà nước cấp huyện còn bộc lộ nhiều kẽ hở nghiêm trọng. Tỷ lệ thu hồi tiền vi phạm sau thanh tra thực nộp vào ngân sách nhà nước đạt mức bình quân 59,45%, thậm chí có thời điểm chỉ đạt 20,3% tổng số tiền kiến nghị thu hồi.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá thực trạng hoạt động thanh tra ngân sách nhà nước cấp huyện của Thanh tra tỉnh Thái Bình giai đoạn 2016 - 2018, xác định các yếu tố khách quan và chủ quan chi phối, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác thanh tra tài chính giai đoạn 2020 - 2025.

Nghiên cứu được thực hiện tại cơ quan Thanh tra tỉnh Thái Bình và 03 địa bàn cấp huyện trọng điểm gồm Vũ Thư, Quỳnh Phụ, Tiền Hải từ tháng 07/2018 đến tháng 08/2019. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện quy trình kiểm soát tài chính công, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ thu hồi tiền sai phạm lên trên 85% và rút ngắn 15% thời gian tiến hành các cuộc thanh tra.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết kiểm soát quyền lực nhà nước và quản trị tài chính công hiện đại, xác định thanh tra là chức năng thiết yếu của chu trình quản lý nhà nước theo Luật Thanh tra năm 2010. Hoạt động này vừa mang tính quyền lực nhà nước, vừa có tính độc lập tương đối nhằm phát hiện các sơ hở cơ chế và xử lý vi phạm pháp luật.

Đồng thời, nghiên cứu vận dụng lý thuyết phân cấp quản lý ngân sách theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, nhấn mạnh nguyên tắc ngân sách trung ương giữ vai trò chủ đạo, còn ngân sách địa phương được phân cấp nguồn thu để chủ động thực hiện nhiệm vụ chi được giao.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm:

  • Thanh tra ngân sách nhà nước cấp huyện: Hoạt động xem xét, đánh giá việc thực hiện chính sách pháp luật về thu, chi, cân đối và quyết toán ngân sách huyện theo Quyết định số 46/QĐ-BTC ngày 07/01/2013 của Bộ Tài chính.
  • Chu trình thanh tra ngân sách: Quy trình kỹ thuật 4 bước khép kín gồm Chuẩn bị và ban hành quyết định thanh tra, Tiến hành thanh tra, Kết thúc thanh tra, Đôn đốc thực hiện kết luận thanh tra.
  • Hiệu lực kết luận thanh tra: Tỷ lệ hiện thực hóa các kiến nghị xử lý hành chính và số tiền thực nộp vào tài khoản tạm giữ của cơ quan thanh tra.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp nhằm đảm bảo độ tin cậy khoa học cao:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ hồ sơ 65 cuộc thanh tra, báo cáo tổng kết tài chính và số liệu kinh phí hoạt động 10,617 tỷ đồng của Thanh tra tỉnh Thái Bình giai đoạn 2016 - 2018.
  • Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu sơ cấp: Tổng cỡ mẫu khảo sát trực tiếp gồm 94 cá nhân, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp định ngạch chuyên biệt. Cụ thể gồm 22 cán bộ thanh tra (03 lãnh đạo Thanh tra tỉnh, 03 trưởng đoàn thanh tra, 16 thanh tra viên) và 72 đối tượng chịu sự thanh tra tại cơ sở (03 lãnh đạo Ủy ban nhân dân huyện, 13 lãnh đạo phòng ban chuyên môn, 56 cán bộ phụ trách kế toán - tài chính liên quan).
  • Phương pháp phân tích dữ liệu: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh đối chiếu và phân tổ thống kê trên phần mềm chuyên dụng. Nghiên cứu sử dụng thang đo Likert 5 mức độ với khoảng cách điểm 0,8 (từ 1,00 - 1,80: Rất kém đến 4,24 - 5,04: Rất tốt) để lượng hóa nhận định của đối tượng điều tra về chất lượng kế hoạch, quy trình nghiệp vụ và đạo đức công vụ của đoàn thanh tra.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu sai phạm tài chính tập trung cao độ ở khâu chi đầu tư xây dựng cơ bản và quản lý nghĩa vụ thuế. Trong tổng số 15,590 tỷ đồng sai phạm phát hiện tại 03 huyện Vũ Thư, Quỳnh Phụ và Tiền Hải, phần lớn sai phạm phát sinh từ việc nghiệm thu thanh quyết toán khối lượng công trình vượt quá thực tế thi công, cùng các thiếu sót trong quản lý nguồn thu thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp và tiền bảo vệ, phát triển đất trồng lúa.

Thứ hai, tỷ lệ xử lý tài chính sau thanh tra đạt thấp và có sự dao động lớn qua các năm. Trong tổng số 8,121 tỷ đồng kiến nghị thu hồi nộp ngân sách nhà nước tại 03 huyện, tỷ lệ thu hồi bình quân toàn giai đoạn chỉ đạt 59,45%. Cá biệt có năm tỷ lệ thu hồi thực tế chỉ dừng lại ở mức 20,3%, phản ánh hiệu lực thi hành các kết luận thanh tra chưa nghiêm.

Thứ ba, cơ cấu nhân lực thanh tra còn mất cân đối về chuyên môn kỹ thuật. Tính đến ngày 31/12/2018, Thanh tra tỉnh Thái Bình có 45 công chức, 100% đạt trình độ đại học trở lên, trong đó trình độ sau đại học tăng trưởng từ 6,5% năm 2016 lên 20,0% năm 2018. Tuy nhiên, cán bộ có chuyên môn kỹ thuật xây dựng và giao thông chỉ chiếm 13,3% (6 người), trong khi chuyên ngành kinh tế - tài chính chiếm 53,3% (24 người) và các ngành khác chiếm 33,3% (17 người), gây khó khăn lớn khi thẩm tra hồ sơ kỹ thuật xây dựng phức tạp.

Thứ tư, thời gian tiến hành thanh tra thực tế tại các địa phương còn kéo dài vượt quy định từ 10 đến 15 ngày làm việc do khâu khảo sát thu thập thông tin ban đầu chưa đạt chất lượng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tỷ lệ thu hồi tiền sai phạm thấp bắt nguồn từ sự thiếu quyết liệt của các đoàn thanh tra trong khâu theo dõi sau thanh tra, cùng sự thiếu vắng cơ chế phối hợp cưỡng chế tài chính đồng bộ giữa Thanh tra tỉnh với Sở Tài chính, Cục Thuế, Kho bạc Nhà nước và hệ thống ngân hàng thương mại.

Khi so sánh với kinh nghiệm thực tiễn của Thanh tra thành phố Hải Phòng trong cùng giai đoạn 2017 - 2018 (tiến hành 34 cuộc thanh tra, phát hiện sai phạm 20,542 tỷ đồng và thu hồi đạt 19,372 tỷ đồng, tương ứng tỷ lệ 94,3%) hay Thanh tra tỉnh Nam Định (thu hồi trên 17 tỷ đồng qua 40 cuộc thanh tra), hoạt động thanh tra ngân sách tại Thái Bình bộc lộ rõ hạn chế về công tác giám sát đoàn và đôn đốc thực hiện kết luận.

Các phát hiện nghiên cứu được mô hình hóa qua hệ thống bảng biểu so sánh chênh lệch quyết toán tại 11 công trình xây dựng huyện Vũ Thư, 05 công trình huyện Quỳnh Phụ, 06 công trình huyện Tiền Hải, kết hợp đồ thị đối chiếu giữa kế hoạch thanh tra ban hành và năng lực thực thi thực tế, tạo cơ sở thực nghiệm vững chắc cho các đề xuất hoàn thiện.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả thanh tra ngân sách nhà nước cấp huyện, nghiên cứu đề xuất hệ thống giải pháp trọng tâm thực hiện trong giai đoạn 2020 - 2025:

  • Kiện toàn tổ chức bộ máy và cơ cấu lại nhân lực chuyên trách: Điều chỉnh cơ cấu tuyển dụng và phân công cán bộ, nâng tỷ lệ thanh tra viên có chuyên môn kỹ thuật xây dựng công trình từ 13,3% lên tối thiểu 25% vào năm 2025; tổ chức đào tạo chuyên sâu về phân tích báo cáo tài chính công cho 100% thanh tra viên; cơ quan chủ trì thực hiện là Thanh tra tỉnh Thái Bình.
  • Chuẩn hóa quy trình lập kế hoạch và loại bỏ triệt để chồng chéo: Ứng dụng phần mềm cơ sở dữ liệu dùng chung để tích hợp thông tin kiểm toán, thanh tra chuyên ngành, rút ngắn 20% thời gian khảo sát chuẩn bị và giảm 100% tình trạng trùng lặp đối tượng thanh tra trên địa bàn huyện từ năm 2021; phối hợp giữa Thanh tra tỉnh và Ủy ban nhân dân các huyện.
  • Siết chặt công tác giám sát độc lập hoạt động đoàn thanh tra: Bắt buộc 100% cuộc thanh tra ngân sách huyện phải chịu sự giám sát trực tiếp của Phòng Giám sát, kiểm tra và xử lý sau thanh tra; thiết lập cơ chế lấy ý kiến giải trình bằng văn bản trước khi ký kết luận thanh tra chính thức; thực hiện thường xuyên bởi Chánh Thanh tra tỉnh.
  • Thiết lập quy chế phối hợp cưỡng chế thu hồi tài chính sau thanh tra: Ký kết quy chế liên ngành giữa Thanh tra tỉnh, Công an tỉnh, Kho bạc Nhà nước và các Ngân hàng thương mại trên địa bàn nhằm thực hiện quyền phong tỏa tài khoản đối với các đơn vị cố tình chây ỳ nộp tiền sai phạm; mục tiêu nâng tỷ lệ thu hồi nộp ngân sách đạt trên 85% trong giai đoạn 2020 - 2025; cơ quan ban hành là Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Bình.
  • Kiến nghị Thanh tra Chính phủ hoàn thiện thể chế: Sửa đổi, bổ sung quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thanh tra theo hướng tăng mức phạt tiền đối với hành vi chậm thực hiện kết luận thanh tra; ban hành cẩm nang nghiệp vụ thanh tra ngân sách huyện áp dụng thống nhất toàn quốc giai đoạn 2021 - 2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ, công chức ngành Thanh tra và Kiểm tra tài chính: Nắm vững quy trình nghiệp vụ 4 bước chuẩn mực theo Quyết định số 46/QĐ-BTC, phương pháp phát hiện thủ thuật lập dự toán, thanh quyết toán khống khối lượng xây dựng cơ bản và kỹ năng xử lý vướng mắc trong thu hồi tiền sai phạm.
  • Lãnh đạo Ủy ban nhân dân và cơ quan tài chính cấp huyện: Sử dụng luận văn làm tài liệu tham chiếu để nhận diện các nguy cơ thất thoát ngân sách, từ đó chủ động hoàn thiện quy chế chi tiêu nội bộ và nâng cao năng lực quản trị tài chính công tại địa phương.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Tiếp cận phương pháp nghiên cứu thực nghiệm kết hợp giữa số liệu thứ cấp của 65 cuộc thanh tra với phương pháp khảo sát 94 mẫu định ngạch sử dụng thang đo khoảng Likert.
  • Đại biểu Hội đồng nhân dân và các cơ quan giám sát nhà nước: Khai thác hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu lực kết luận thanh tra phục vụ hoạt động giám sát việc thực hiện các nghị quyết tài chính - ngân sách tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tỷ lệ thu hồi tiền sai phạm sau thanh tra ngân sách tại một số huyện chỉ đạt 20,3%?

Nguyên nhân chủ yếu do chế tài xử lý sau thanh tra chưa đủ sức răn đe, các đoàn thanh tra chưa quyết liệt theo dõi thi hành kết luận, đồng thời thiếu cơ chế phối hợp tự động giữa cơ quan thanh tra với Kho bạc Nhà nước và Ngân hàng thương mại để phong tỏa dòng tiền của các đối tượng vi phạm.

Sai phạm tài chính tại các huyện Vũ Thư, Quỳnh Phụ và Tiền Hải tập trung chủ yếu ở khâu nào?

Trong tổng số 15,590 tỷ đồng sai phạm được chỉ ra, các vi phạm tập trung lớn nhất ở khâu nghiệm thu quyết toán khối lượng xây dựng cơ bản không đúng thực tế thi công, trích lập thiếu nguồn cải cách tiền lương và kê khai thiếu nghĩa vụ thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp.

Cỡ mẫu khảo sát 94 người trong luận văn được phân bổ như thế nào?

Mẫu khảo sát được phân tầng thành hai nhóm độc lập gồm: 22 cán bộ thanh tra chuyên trách (03 lãnh đạo Thanh tra tỉnh, 03 trưởng đoàn thanh tra, 16 thanh tra viên) và 72 cán bộ thuộc đối tượng thanh tra cấp huyện (03 lãnh đạo huyện, 13 lãnh đạo phòng ban, 56 cán bộ phụ trách chuyên môn tài chính).

Mô hình thanh tra tại Hải Phòng cung cấp bài học kinh nghiệm gì cho Thái Bình?

Thanh tra Hải Phòng đạt tỷ lệ thu hồi 94,3% (19,372 tỷ đồng trên 20,542 tỷ đồng sai phạm) nhờ áp dụng quy trình giám sát 100% đoàn thanh tra, duy trì họp giao ban hàng tuần giải quyết ngay vướng mắc và thiết lập chứng cứ pháp lý tuyệt đối chặt chẽ trước khi ký ban hành kết luận.

Giải pháp nào mang tính đột phá để nâng cao chất lượng thanh tra ngân sách giai đoạn 2020 - 2025?

Giải pháp đột phá là thiết lập quy chế phối hợp liên ngành có thẩm quyền cưỡng chế tài khoản ngân hàng kết hợp ứng dụng phần mềm quản lý dữ liệu thanh tra số hóa, giúp nâng tỷ lệ thu hồi thực nộp ngân sách lên trên 85% và rút ngắn 20% thời gian khảo sát.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và quy chuẩn nghiệp vụ thanh tra ngân sách nhà nước cấp huyện theo Luật Thanh tra năm 2010 và Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.
  • Phản ánh chân thực thực trạng quản lý ngân sách qua hồ sơ 65 cuộc thanh tra, bóc tách 15,590 tỷ đồng sai phạm tại 03 huyện Vũ Thư, Quỳnh Phụ, Tiền Hải và chỉ rõ điểm nghẽn trong tỷ lệ thu hồi nộp ngân sách bình quân 59,45%.
  • Nhận diện chính xác hạn chế về cơ cấu nhân lực (chỉ 13,3% cán bộ chuyên ngành kỹ thuật) và sự thiếu hụt quy chế phối hợp liên ngành ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực thanh tra.
  • Đề xuất hệ thống 8 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với lộ trình 2020 - 2025 nhằm tăng cường tỷ lệ thu hồi tiền sai phạm lên trên 85% và chuẩn hóa 100% quy trình giám sát đoàn thanh tra.
  • Cung cấp tài liệu tham khảo khoa học có giá trị ứng dụng cao cho các cơ quan thanh tra nhà nước, chính quyền địa phương và giới nghiên cứu học thuật tài chính công.

Để hiện thực hóa các mục tiêu quản trị ngân sách minh bạch và phòng chống thất thoát tài chính công, các đơn vị quản lý cần nghiên cứu, tham khảo và từng bước áp dụng ngay các khuyến nghị khoa học của công trình này vào thực tiễn điều hành.