CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận về thực trạng hoạt động của các Hợp tác xã nông nghiệp 1. Một số khái niệm - Hợp tác xã Trên cơ sở tạo hành lang pháp lý cho hệ thống HTX phát triển, ngày 20/3/1996 Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam khoá IX kỳ họp thứ IX đã thông qua Luật HTX. Theo điều 1 của Luật HTX thì HTX là: “Tổ chức kinh tế tự chủ do những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của pháp luật để phát huy sức mạnh của tập thể và của từng xã viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ và cải thiện đời sống, góp phần phát triển kinh tế xã hội của đất nước” – Khái niệm Hợp tác xã theo Luật Hợp tác xã 2003:”Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế – xã hội của đất nước.
Hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích luỹ và các nguồn vốn khác của hợp tác xã theo quy định của pháp luật.” Theo Luật Hợp tác xã 2012 thì khái niệm này đã được thay đổi như sau:”Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp 6 nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ”. So với Luật Hợp tác xã năm 2003 thì Luật hợp tác xã năm 2012 đã làm rõ được bản chất của HTX là một tổ chức kinh tế thuộc thành phần kinh tế tập thể thành lập trên tinh thần tự nguyện, nhằm lợi ích chung của các thành viên. Luật hợp tác xã năm 2012 đã bỏ quy định “HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp”, quy định này đã gây ra hai luồng ý kiến. Đa số ý kiến cho rằng, hợp tác xã là tổ chức kinh tế tự chủ do các thành viên tự nguyện thành lập nhằm đáp ứng nhu cầu chung của mình mà từng thành viên đơn lẻ không thực hiện được hoặc thực hiện kém hiệu quả hơn.
Một số ít ý kiến khác cho rằng: Cần khẳng định “hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp” như được quy định tại Luật Hợp tác xã năm 2003 vì thực chất hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp đặc thù, cần được bảo đảm hoạt động bình đẳng với mọi loại hình doanh nghiệp khác và có quyền kinh doanh một số ngành nghề mà pháp luật không cấm. - Hợp tác xã nông nghiệp Hợp tác xã nông nghiệp (Agricultural Coparatives) là hình thức phối hợp của các nông dân độc lập. Các hợp tác xã được thành lập để bảo vệ các thành viên đương đầu với các công ty thương mại thường độc quyền. Ở Tây Âu, như Hà Lan và Đan Mạch, các HTX này xuất hiện thông qua cơ sở tự nguyện (Meulenberg, 2000).
HTX có đặc thù riêng biệt: Hoạt động HTX gắn với thị trường, nhưng thặng dư do hợp tác xã tạo ra - đến tay các thành viên nông dân của HTX, theo tỷ lệ sản phẩm của họ được giao / mua đến / từ hợp tác xã, sau khi trừ đi các chi phí hoạt động của HTX và quỹ dự phòng. Nói chung, mục tiêu kinh tế chính của HTX nông nghiệp trên thị trường kinh tế là 7 nâng cao thu nhập của các thành viên thông qua lợi thế như giảm chi phí sản xuất và giảm nội bộ hóa chi phí giao dịch (thông tin), với luồng thông tin tốt hơn về nhu cầu của người tiêu dùng và HTX cũng có thể hạ thấp những rủi ro của những bất ổn kinh tế và công nghệ, do đó làm giảm chi phí giao dịch (Harte, 1997; Ollila & Nilsson, 1997; Royer, 1999; Hendrikse & Verman, 2001; Szabó & Fertő, 2004). Các nguyên tắc hợp tác được quốc tế công nhận là: có tư cách pháp nhân; đồng sở hữu; thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm; hợp tác giữa các HTX; và quan tâm đến cộng đồng. Về cơ bản, hợp tác xã là một tổ chức kinh tế đồng sở hữu và do chính HTX kiểm soát phân phối lợi ích một cách công bằng trên cơ sở sử dụng nguồn lực của mình và đóng góp của các thành viên (Barton, 1989).
Theo Luật mới Hợp tác xã ở Việt Nam (Quốc hội, 2012), hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu có tư cách pháp nhân, do ít nhất 7 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý HTX. Sự khác biệt của Luật mới HTX so với Luật HTX năm 2003 thể hiện HTX không phải là doanh nghiệp mà là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu có tư cách pháp nhân hoạt động với mục tiêu là lợi ích chứ không phải lợi nhuận; HTX là tổ chức kinh tế của những người yếu thế có cùng nhu cầu và lợi ích, liên kết lại và tương trợ lẫn nhau trong việc chống lại sức ép của thị trường để tự bảo vệ mình và phát triển các hoạt động sản xuất kinh doanh, giải quyết việc làm và hướng đến các lợi ích chung của thành viên và cộng đồng. Như vậy, dựa trên khái niệm hợp tác xã mà Luật hợp tác xã đã đưa ra thì Hợp tác xã nông nghiệp là một loại hình hợp tác xã. Đối với hợp tác xã nông nghiệp thì loại hình này được hiểu là một tổ chức về nông nghiệp với số 8 lượng thành viên tối thiểu là 07 thành viên cùng tự nguyện thành lập, đồng sở hữu và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong việc thực hiện các hoạt động sản xuất nông nghiệp, tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp, đồng thời hợp tác xã tạo ra việc làm cho những người nông dân, nhằm đáp ứng nhu cầu chung của tập thể các thành viên về tạo ra sản phẩm cũng như lợi nhuận đối với các hoạt động nông nghiệp.
Hợp tác xã nông nghiệp cũng như các hợp tác xã khác là tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân, hoạt động trên cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm, thực hiện cách thức quản lý hợp tác xã theo cơ chế bình đẳng và dân chủ. - Hiệu quả kinh tế Hiệu quả kinh tế là phương diện của quá trình sản xuất cho biết kết hợp các đầu vào nhân tố cho phép tối thiểu hóa chi phí để sản xuất ra một sản lượng nhất định. Hiệu quả kinh tế của một hiện tượng (hoặc quá trình) kinh tế là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực (nhân lực, tài lực, vật lực, tiền vốn) để đạt được mục tiêu xác định. - Hiệu quả hoạt động HTX NN là tổ chức kinh tế tự chủ ra đời và phát triển xuất phát từ nhu cầu phát triển của kinh tế hộ nông dân.
Ngày nay HTX NN “kiểu mới” đã có sự thay đổi về chất so với HTX NN “kiểu cũ” trước đây. Nếu HTX NN “kiểu cũ” lấy sản xuất làm chính thì HTX NN “kiểu mới” lấy hoạt động dịch vụ, trước hết là hoạt động dịch vụ phục vụ kinh tế hộ làm chính, sau đó mới hoạt động kinh doanh ngành nghề. Mỗi HTX NN thường tham gia hai lĩnh vực hoạt động chính: lĩnh vực hoạt động dịch vụ cho xã viên vì sự phát triển của kinh tế hộ và lĩnh vực hoạt động kinh doanh ngành nghề (kể cả kinh doanh dịch vụ và kinh doanh sản xuất ngành nghề) vì lợi nhuận cho chính HTX và cho xã viên. Điều đó cũng có nghĩa hiệu quả hoạt động của HTX NN không chỉ là hiệu quả kinh tế mà còn phải là hiệu quả xã hội, thể hiện ở chỗ góp 9 phần phát triển kinh tế hộ và sau đó mới là hiệu quả kinh doanh thể hiện ở chỗ làm ăn có lãi.
Vai trò của Hợp tác xã nông nghiệp Hợp tác xã nông nghiệp có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn, góp phần ổn định, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc, cụ thể: - Các hợp tác xã với pháp nhân của mình sẽ có năng lực thương lượng tốt hơn khi tiến hành các thủ tục đàm phán vay vốn hoặc huy động vốn từ các nguồn khác nhau tốt. - Thông qua việc mua các yếu tố đầu vào với số lượng lớn. - HTX cũng có thể hình thành bộ phận sửa chữa máy móc nông nghiệp, xây dựng nhà kho, bảo quản nông sản đáp ứng nhu cầu của các hộ xã viên. - Hợp tác xã là kênh thông tin quan trọng giúp nâng cao trình độ nhận thức, trình độ quản lý, trình độ tiếp cận khoa học kỹ thuật cho xã viên.
- Thúc đẩy mở rộng thị trường tiêu thụ nhờ đó giúp ổn định thị trường đầu ra cho xã viên. - Thúc đẩy áp dụng khoa học kỹ thuật, công nghệ tiên tiến vào sản xuất nhờ có năng lực tài chính mạnh, khả năng nắm bắt thông tin tốt hơn. Trên cơ sở quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, thấm nhuần tư tưởng Hồ Chí Minh, trong công cuộc đổi mới, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách thúc đẩy, hỗ trợ phát triển HTXNN, đặc biệt là Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa IX, “Về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể” (Nghị quyết số 13-NQ/TW) và Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7 khóa X, “Về nông nghiệp, nông dân, nông thôn” (Nghị quyết số 26-NQ/TW).