phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, Luận văn dƣợc chia làm 04 Chƣơng gồm: 3 Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận, thực tiễn về hoạt động chống buôn lậu và gian lận thƣơng mại của ngành Hải quan Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Thực trạng hoạt động chống buôn lậu và gian lận thƣơng mại của ngành hải quan trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế Chƣơng 4: Giải pháp tăng cƣờng hoạt động chống buôn lậu và gian lận thƣơng mại của ngành Hải quan trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƢƠNG MẠI CỦA NGÀNH HẢI QUAN 1.Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.Nội dung tổng quan Trong xu thế Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới, tình hình buôn lậu, gian lận thƣơng mại dự báo còn diễn biến phức tạp và có chiều hƣớng gia tăng. Đối tƣợng của hoạt động buôn lậu có những phƣơng thức ngày càng đa dạng, biến đổi với lực lƣợng tham gia tăng, phạm vi hoạt động rộng. Nghiên cứu thực tế cho thấy, hiện nay các đối tƣợng buôn lậu, gian lận thƣơng mại sử dụng nhiều cách, lợi dụng kẽ hở của cơ chế chính sách để thực hiện các hành vi gây khó khăn cho các lực lƣợng chức năng trong phát hiện, bắt giữ, điều tra và xử lý. Trên đƣờng biên giới và các cửa khẩu, lối mở các đối tƣợng buôn lậu tập trung vận chuyển các mặt hàng nhạy cảm, có lợi nhuận lớn nhƣ thuốc lá, nguyên liệu thuốc lá, rƣợu, đồ điện tử dân dụng, vải, mỹ phẩm, dƣợc liệu, thuốc bảo vệ thực phẩm, thuốc thú y, động vật hoang dã quý hiếm.
Trên đƣờng không, việc lợi dụng hành lý mang theo để nhập lậu thuốc chữa bệnh, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, hàng hiệu cũng diễn biến phức tạp. Hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép ma túy dạng heroin, ma túy tổng hợp từ nƣớc ngoài vào Việt Nam cũng có chiều hƣớng gia tăng. Gian lận thƣơng mại thông qua các hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa tập trung lợi dụng sự thông thoáng trong quy trình thủ tục hải quan và các kẽ hở của chế độ chính sách. Trong đó, tình trạng doanh nghiệp lợi dụng việc đƣợc phân vào luồng xanh, đƣợc miễn kiểm tra để khai báo sai về trị giá, số lƣợng, chất lƣợng hàng hóa gia tăng.
Đặc biệt, còn có tình trạng làm giả hồ sơ chứng từ, thông đồng với 5 đối tác nƣớc ngoài, lập hóa đơn hạ thấp giá trị thực để trốn thuế, thông đồng nhập khẩu hàng cấm, hàng kém chất lƣợng nhƣng khi bị phát hiện thì lấy lý do là nhầm lẫn trong việc gửi hàng có xác nhận của ngƣời gửi để trốn tránh trách nhiệm. Hàng tạm nhập tái xuất vẫn có nguy cơ thẩm lậu vào thị trƣờng nội địa chủ yếu là những mặt hàng cấm, có thuế suất cao. Thực tế này đỏi hỏi việc thực thi chính sách chống buôn lậu, gian lận thƣơng mại thời gian tới cần hƣớng tới những giải pháp bền vững. Do đó, nghiên cứu về hoạt động chống buôn lậu, gian lận thƣơng mại đã đƣợc các nhà nghiên cứu quan tâm và đẩy mạnh trong thời gian vừa qua.
Ngoài một số bài báo nghiên cứu theo tình huống, theo thực trạng của từng đơn vị địa phƣơng còn có một số luận văn tiến sỹ, thạc sĩ cũng nghiên cứu về vấn đề này. Trong các nghiên cứu ở trên thế giới, vấn đề chống buôn lậu và gian lận thƣơng mại đƣợc Tổ chức Hải quan thế giới khá quan tâm bằng cách tạo ra một diễn đàn trao đổi kinh nghiệm giữa các đoàn đại biểu của hải quan, WCO xây dựng và phát triển nhiều công ƣớc và công cụ quốc, cũng nhƣ cung cấp các trợ giúp kỹ thuật và đào tạo cho các thành viên. Cùng với phát triển của thƣơng mại quốc tế thì hoạt động buôn lậu, gian lận thƣơng mại ngày càng gia tăng và ảnh hƣởng nghiêm trọng tới quyền lợi chính đáng của các nƣớc tham gia hoạt động thƣơng mại quốc tế, hơn nữa buôn lậu - gian lận thƣơng mại không chỉ giới hạn trong từng quốc gia mà còn mang tính quốc tế với vô số phƣơng thức, hình thức, do đó cần thiết phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa hải quan các nƣớc, vùng lãnh thổ. Xuất phát từ lý do này WCO đã thông qua một số Công ƣớc quan trọng nhƣ: Công ƣớc về hỗ trợ hành chính lẫn nhau trong ngăn chặn, trấn áp và điều tra các vi phạm Hải quan - Công ƣớc Nairobi, có hiệu lực từ năm 1980 (đã nêu ở trên); Công ƣớc về hỗ trợ hành chính lẫn nhau trong các vấn đề Hải quan - Công ƣớc Johannesburg, thông qua tháng 7 năm 2003.
Ngoài ra WCO còn tổ chức nhiều hội nghị quốc tế về chuyên đề về 6 “chống gian lận thƣơng mại” tại các khu vực khác nhau trên thế giới. Đây là những điều kiện hết quan trọng giúp Hải quan các nƣớc, vùng lãnh thổ tăng cƣờng hợp tác, hỗ trợ lẫn nhau trong đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thƣơng mại. Bên cạnh đó, hoạt động chia sẻ thông tin nói chung và thông tin tình báo (thông tin nghiệp vụ) nói riêng là một trong những trụ cột trong chiến lƣợc kiểm soát của WCO, do đó WCO đã thiết lập một mạng lƣới thu thập, thông tin tình báo thông qua 11 Văn phòng đầu mối liên lạc tình báo khu vực (gọi tắt là RILO) trên khắp thế giới. Chức năng của các Văn phòng tình báo này là thu thập, phân tích các dữ liệu cũng nhƣ phổ biến các thông tin về xu hƣớng, phƣơng thức thủ đoạn, tuyến đƣờng trọng điểm và các vụ việc buôn lậu, gian lận thƣơng mại điển hình.
Cơ chế hoạt động của RILO đƣợc hỗ trợ bởi Mạng kiểm soát hải quan ( mạng CEN). Đây là một cơ sở dữ liệu toàn cầu về thu thập, phân tích thông tin với các mục tiêu trao đổi thông tin tình báo, mục đích của cơ chế hoạt động này là nhằm tăng cƣờng tính hiệu quả trong trao đổi chia sẻ thông tin cũng nhƣ hợp tác giữa các cơ quan Hải quan nhằm chống lại các loại tội phạm xuyên quốc gia. Việc tìm hiểu các nghiên cứu chuyên sâu từ lý luận đến vận dụng thực tiễn của các nƣớc trên thế giới là khó khăn và không khả thi đối với nội dung của một luận văn thạc sĩ, thậm chí đối với Ngành Hải quan khi nghiên cứu tìm hiểu về vấn đề chống buôn lậu cũng gặp khó khăn nhƣ vậy. Đối với công trình nghiên cứu ở trong nƣớc có: luận văn tiến sỹ của Nguyễn Phi Hùng - “Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kiểm tra, giám sát, kiểm soát của cơ quan Hải quan Việt Nam ở các cửa khẩu Cảng hàng không quốc tế nhằm đảm bảo an ninh quốc gia” năm 2007 tập trung chủ yếu vào việc đƣa ra các tồn tại, sai sót trong kiểm tra, giám sát, kiểm sóat hoạt động của cán bộ hải quan trong các khâu từ đó đề xuất các giải pháp để nâng 7 cao hoạt động nghiệp vụ hải quan trong kiểm tra giám sát khu vực cảng hàng không quốc tế Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Văn Thọ “Nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm của cơ quan Hải quan Việt Nam ở cửa khẩu hàng không quốc tế Nội Bài và Tân Sơn Nhất thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế” năm 2011 đã chỉ ra những sai phạm, vụ việc vi phạm pháp luật điển hình tiêu biểu tại hai cửa khẩu cảng hang không lớn nhất Việt Nam, đƣa ra cái nhìn tổng quan nhất về công tác phòng chống tội phạm của cơ quan Hải quan tại hai điểm nóng này, đồng thời đƣa ra các giải pháp để đẩy mạnh công tác phòng chống tội phạm nói chung cũng nhƣ chống buôn lậu và gian lận thƣơng mại nói riêng.
Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Hải Đăng “Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước của cơ quan hải quan về phòng, chống buôn lậu tại cửa khẩu Cảng hàng không sân bay quốc tế Nội Bài” năm 2016, đã cho thấy việc tăng cƣờng chống buôn lậu và gian lận thƣơng mại: kể từ năm 2015, tình hình buôn lậu, gian lận thƣơng mại đang ngày càng diễn biến phức tạp, phƣơng thức thủ đoạn tinh vi hơn, vi phạm nghiệm trọng hơn, hoạt động buôn lậu có tổ chức và chuyên nghiệp cao, lợi dụng những bất cập về cơ chế, chính sách trong điều hành xuất nhập khẩu. Nhiều vụ vi phạm bị phát hiện có sự câu kết của các đối tƣợng buôn lậu trong nƣớc với các đối tƣợng ở nƣớc ngoài và một số cán bộ tha hóa, biến chất của các lực lƣợng chức năng. Bên cạnh đó, ngành Hải quan nói riêng và các cơ quan quản lý nhà nƣớc khác nói chung đang từng bƣớc thay đổi hoàn thiện để từng bƣớc nâng cao hoạt động chống buôn lậu, gian lận thƣơng mại. Bên cạnh đó, trong hoạt động nghiên cứu của ngành Hải quan cũng có một số đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành có liên quan nhƣ: đề tài “Giải pháp nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, đấu tranh đối với hoạt động 8 buôn lậu và vận chuyển trái phép mặt hàng khoáng sản qua biên giới của cơ quan hải quan” của Nguyễn Phi Hùng.
Đồng thời, Đề tài “Giải pháp nâng cao năng lực giám sát hàng hoá xuất nhập khẩu tại sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất” của Phan Minh Lê, đã cho thấy: Thống kê của cục Hải quan TP. Hồ Chí Minh cho thấy, chỉ trong 2 tháng cuối năm 2017, lực lƣợng chức năng của đơn vị này đã phát hiện và bắt giữ 5 vụ liên quan tới hàng là quà biếu chứa ma túy, thuốc lắc và cocaine với số lƣợng gần 2kg. Năm 2017, các đội hải quan đã phát hiện và bắt giữ 25 vụ thu giữ 1,6kg heroin, gần 1,8kg cocaine, 554g Methamphetamine, gần 4kg thuốc lắc và 30kg cần sa. Theo quy định, trừ các loại hàng hóa nằm trong danh mục cấm nhập khẩu, quà biếu, tặng có thể thuộc đủ loại mặt hàng.
Tuy nhiên, lợi dụng chính sách thông thoáng, nhiều đối tƣợng đã nhập hàng cấm dƣới vỏ bọc này. Trên thực tế, đã có những trƣờng hợp hàng tuồn về Việt Nam núp trong các vỏ bọc là các loại bánh kẹo, mỹ phẩm, quần áo. dƣới danh nghĩa là quà biếu, quà tặng nhƣng thực chất chủ yếu là thuốc lắc, ma túy các loại. Hải quan TP.
Hồ Chí Minh cho biết đây là những mặt hàng có lợi nhuận cao nên các đối tƣợng bất chấp quy định của pháp luật tìm cách nhập về Việt Nam để tiêu thụ. Bên cạnh đó, ma túy, thuốc lắc.