CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1.1 Khái niệm, vai trò của văn hóa doanh nghiệp 1.1 Văn hóa Văn hóa là khái niệm mang nội hàm rộng với rất nhiều cách hiểu khác nhau, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người. Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa, mỗi định nghĩa phản ảnh một cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau. Ngay từ năm 1952, hai nhà nhân loại học người Mỹ là Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn đã từng thống kê có tới 164 định nghĩa khác nhau về văn hóa trong các công trình nổi tiếng thế giới. Định nghĩa đầu tiên được chấp nhận rộng rãi là định nghĩa của nhà văn hóa xã hội học người Anh E.
Taylor (1832 -1917) đưa ra: “Văn hóa là một chỉnh thể phức hợp bao gồm trí thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, pháp luật, tập tục và bất kỳ năng lực, thói quen nào khác mà con người cần có với tư cách là một thành viên của xã hội" (E. Tại Hội nghị quốc tế do Unessco chủ trì vào năm 1982 với gần 500 nhà nghiên cứu văn hóa thế giới đã đúc kết sự phức tạp và đa diện của văn hóa qua một định nghĩa súc tích: “Văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng. Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân.
Chính văn hóa đã làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách có đạo lý. Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt trội bản thân “. Trong cuốn Từ điển bách khoa Việt Nam đã định nghĩa về văn hóa như sau: “Văn hóa là toàn bộ những hoạt động sáng tạo và những giá trị của nhân dân một nước, một dân tộc về mặt sản xuất vật chất và tinh thần. Văn hóa biểu hiện trong lý LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 tưởng sống, trong các quan niệm về thế giới và nhân sinh, tín ngưỡng, trong lao động và trong đấu tránh, trong doanh nghiệp đời sống, tạo dựng xã hội, thể hiện lý tưởng thẩm mỹ.
Như vậy, có thể hiểu văn hóa là sản phẩm của con người, được tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội, và chính văn hóa lại tham gia vào việc tạo nên phẩm chất con người, duy trì sự bền vững và trật tự xã hội. Văn hóa là một hệ thống được định hình và phát triển trong quá trình lịch sử bao gồm nhiều yếu tố hợp thành như: Hệ giá trị, tập quán, thói quen, lối ứng xử, chuẩn mực xã hội… Nó mang tính ổn định bền vững và có khả năng di truyền qua nhiều thế hệ.2 Văn hóa doanh nghiệp Trong một xã hội rộng lớn, mỗi doanh nghiệp là một xã hội thu nhỏ được hình thành bởi sự liên kết giữa các thành viên, hoạt động theo một tôn chỉ mục đích và lợi ích chung tương đối độc lập so với doanh nghiệp, cá nhân khác. Xã hội lớn có nền văn hóa lớn, xã hội nhỏ cũng cần xây dựng cho mình một nền văn hóa riêng biệt. Nền văn hóa ấy chịu ảnh hưởng và đồng thời cũng là bộ phận cấu thành nền văn hóa lớn.
Như Edgar Schein, một nhà quản trị nổi tiếng người Mỹ đã nói: “Văn hóa doanh nghiệp gắn với văn hóa xã hội, là một bước tiến của văn hóa xã hội, là tầng sâu của văn hóa xã hội. Văn hóa doanh nghiệp đòi hỏi vừa chú ý tới năng suất và hiệu quả sản xuất, vừa chú ý quan hệ chủ thợ, quan hệ giữa người với người. Nói rộng ra, nếu toàn bộ nền sản xuất đều được xây dựng trên một nền văn hóa doanh nghiệp có trình độ cao, nền sản xuất sẽ vừa mang bản sắc dân tộc, vừa thích ứng với thời đại hiện nay”. Vì vậy, văn hóa doanh nghiệp tất yếu sẽ được hình thành và phát triển như một yếu tố đặc trưng của doanh nghiệp đó trong quá trình hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Thuật ngữ “Văn hóa doanh nghiệp’’ xuất hiện lần đầu tiên trên báo chí Mỹ vào khoảng thập niên 1960. Đến đầu thập kỷ 90, người ta bắt đầu đi sâu nghiên cứu tìm hiểu về những nhân tố cấu thành cũng như những tác động to lớn của văn hóa đối với sự phát triển của một doanh nghiệp. Vì bản chất trừu tượng nên đã có rất nhiều khái niệm về văn hóa doanh nghiệp được đưa ra: Theo Eldrige và Crombie: Nói đến văn hóa của một doanh nghiệp là nói đến một hình thể duy nhất với các tiêu chuẩn, giá trị, tín ngưỡng, cách đối xử. được thể LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 hiện qua việc các thành viên liên kết với nhau để làm việc.
Nét đặc biệt của một doanh nghiệp cụ thể nào đó được thể hiện ở lịch sử của nó với những ảnh hưởng của hệ thống cũ, lãnh đạo cũ trong việc xây dựng con người. Điều này được chứng tỏ sở sự khác nhau giữa việc đi theo thói quen và luật lệ, hệ tư tưởng cũ và mới, cũng như những sự lựa chọn chiến lược của toàn doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp là một tập hợp những quan niệm chung của một nhóm người. Những quan niệm này phần lớn được các thành viên hiểu ngầm với nhau và chỉ thích hợp cho doanh nghiệp của riêng họ.
Các quan niệm này sẽ được truyền cho các thành viên mới (Louis, 1980). Tuy nhiên, định nghĩa phổ biến và được chấp nhận rộng rãi nhất là định nghĩa của chuyên gia nghiên cứu các doanh nghiệp Edgar Schein: “Văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp những quan niệm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với môi trường xung quanh” (Edgar Schein, 2010). Văn hóa doanh nghiệp tạo nên những sắc thái riêng mà một doanh nghiệp muốn vươn tới, tạo ra sự cam kế tự nguyện đối với những gì vượt ra ngoài phạm vi niềm tin và giá trị của mỗi cá nhân. Chúng giúp các thành viên mới nhận thức được ý nghĩa của các sự kiện và hoạt động của một doanh nghiệp.
Như vậy, có thể nói văn hóa doanh nghiệp là hệ thống những giá trị những tín ngưỡng, những thói quen, những quy phạm được chuẩn hóa mang tính đặc trưng của từng doanh nghiệp; được biểu đạt thông qua cách sống, cách nghĩ, cách làm việc của mọi người trong doanh nghiệp; được duy trì và phát triển trong suốt quá trình lịch sử của doanh nghiệp; được chia sẻ và hướng dẫn hành vi cho mọi thành viên trong doanh nghiệp đó.2 Vai trò và chức năng của văn hóa doanh nghiệp 1.1 Vai trò của văn hóa doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp trong quản lý thể hiện hai vai trò quan trọng sau: (1) văn hóa doanh nghiệp là công cụ triển khai chiến lược, và (2) văn hóa doanh nghiệp là phương pháp tạo động lực cho người lao động và sức mạnh đoàn kết cho tổ chức, doanh nghiệp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Khi văn hóa doanh nghiệp là công cụ triển khai chiến lược thì mọi doanh nghiệp đều bắt đầu sự tương lai của mình bằng một bản kế hoạch phát triển chiến lược, trong đó chỉ rõ định hướng kinh doanh mà doanh nghiệp sẽ theo đuổi được cụ thể hoá bằng định hướng về thị trường mục tiêu (hàng hóa, thị trường, nhu cầu, lĩnh vực hoạt động chủ yếu) và định hướng sản xuất (chính sách sản phẩm, chất lượng, giá cả, dịch vụ và lợi thế cạnh tranh). Thành công trong việc xây dựng chiến lược, nhưng nhiều doanh nghiệp lại không thành công trong việc triển khai chiến lược. Đó là do những khó khăn trong việc phát triển các công cụ quản lý, điều hành việc thực hiện trên cơ sở bản kế hoạch chiến lược đã xây dựng.
Tham gia thực hiện chiến lược là tất cả mọi thành viên của tổ chức, doanh nghiệp. Đáng lưu ý là, mỗi người tham gia vào một tổ chức và hoạt động của tổ chức đều có nhiệm vụ riêng, cương vị khác nhau và sở hữu những kỹ năng/năng lực hành động không giống nhau. Họ là những bánh xe khác nhau của cùng một cỗ xe. Khác nhau là vậy, nhưng họ phải thống nhất trong hành động và phối hợp hành động để đưa cỗ xe tiến theo cùng một hướng đến đích đã định.
Điều đó chỉ có thể đạt được bằng cách xây dựng những quy tắc hành động thống nhất có tác dụng hướng dẫn, chi phối việc ra quyết định và hành động của mọi thành viên. Đối với doanh nghiệp xây dựng thương hiệu, điều đó còn có ý nghĩa lớn hơn nữa trong việc định hình phong cách. Có thể cho thấy rõ vai trò của văn hoá doanh nghiệp trong việc xây dựng các biện pháp, công cụ điều hành việc thực hiện chiến lược thông qua các biện pháp quản lý con người (nhân lực) và xây dựng thương hiệu nếu thiếu điều đó, việc triển khai và thực thi chiến lược sẽ khó khăn như thế nào. Khi văn hóa doanh nghiệp là phương pháp tạo động lực cho người lao động và sức mạnh đoàn kết cho tổ chức, doanh nghiệp thì lý thuyết văn hóa doanh nghiệp được phát triển dựa trên hai yếu tố: giá trị và con người.
Trong văn hóa doanh nghiệp, giá trị là những ý nghĩa, niềm tin, được thể hiện trong triết lý hành động gồm quan điểm (cách nhận thức), phương pháp tư duy và ra quyết định mà những người hữu quan bên trong công ty, tổ chức quyết định lựa chọn sẽ sử dụng làm thước đo để đánh giá các quyết định, nguồn động lực để hành động và mục tiêu để phấn đấu. Giá trị và các triết lý được tổ chức, công ty lựa chọn là chuẩn mực chung cho mọi thành viên tổ chức để phấn đấu hoàn thành, cho những người hữu quan bên LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 ngoài sử dụng để phán xét và đánh giá về tổ chức. Giá trị và triết lý của cá nhân không làm nên sức mạnh, chúng chỉ gây mâu thuẫn. Chỉ có giá trị và triết lý thống nhất mới tạo nên sức mạnh tập thể.