CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ TRONG DOANH NGHIỆP 1.1 Lịch sử hình thành và phát triển kế toán quản trị 1.1 Trên thế giới Sự hình thành và phát triển của kế toán gắn liền với sự hình hành và phát triển của đời sống kinh tế - xã hội từ thấp đến cao. Lịch sử kế toán bắt nguồn từ trong lịch sử kinh tế, theo đà phát triển của những tiến bộ kinh tế - xã hội. Năm 1494, Luca Pacioli giới thiệu kế toán phần kép trong tác phẩm “Summa de Arithmetica, Geometria, Proportioni et Proportionalita” đóng góp quan trọng trong việc phát triển của kế toán hiện đại. Do đó đã góp phần vào việc truyền bá kỹ thuật kế toán, nên ông được xem là tác giả đầu tiên viết về kế toán và từ đó kế toán có bước phát triển không ngừng đến ngày nay.
Kế toán quản trị (KTQT) là lĩnh vực chuyên môn của kế toán nhằm nắm bắt các vấn đề về thực trạng, đặc biệt là thực trạng tài chính của doanh nghiệp, qua đó phục vụ công tác quản trị nội bộ và ra quyết định quản trị.Bouqin, đại học Paris Dauphin: “KTQT là một hệ thống thông tin định lượng cung cấp cho các nhà quản trị đưa ra quyết định điều hành các tổ chức nhằm đạt hiệu quả cao”. Về sự ra đời của KTQT thì có nhiều ý kiến khác nhau. Có ý kiến cho rằng KTQT ra đời từ những năm đầu thế kỷ 19, nhưng cũng có ý kiến cho rằng KTQT mới ra đười từ những năm 50 của thế kỷ 20.Kaplan và Anthony A.Atkinson, KTQT ra đời ở Mỹ từ những năm đầu của thế kỷ 19. Xuất phát từ sự lớn mạnh về quy mô, sự phức tạp trong hoạt động và áp lực cạnh tranh, KTQT được áp dụng trước tiên là trong hệ thống các nhà máy dệt ở Lowell (1814), sau đó là ngành đường sắt (1840), ngành luyện kim (1872).
Tuy nhiên, các kỹ thuật KTQT lúc này chi chú trọng vào việc phát triển các phương pháp xác định chi phí phục vụ cho mục tiêu đánh giá tài sản và đo lường lợi nhuận.hilton thì trước những năm 1950 của thế kỷ 20 chưa có khái niệm về KTQT mà trong giai đoạn này trọng tâm là kế toán quản trị chi phí. Mãi đến những năm 1950 thì KTQT mới ra đời và kể từ thời điểm này trở đi mới xuất hiện khái niệm KTQT, một bộ phận kế toán cung cấp thông tin cho các nhà quản trị hoạch định và kiểm soát các hoạt động của tổ chức. Theo IFAC (2002), quá trình phát triển của KTQT diễn ra theo 4 giai đoạn: 7 Giai đoạn 1: trước những năm 1950 đến năm 1965, trọng tâm của KTQT ở giai đoạn này là xác định chi phí và kiểm soát tài chính thông qua việc sử dụng các kỹ thuật dự toán và kế toán chi phí. Các hoạt động KTQT trong giai đoạn chỉ mang tính nghiệp vụ, kỹ thuật.
Giai đoạn 2: từ năm 1965 đến 1985, trọng tâm của KTQT là lợi nhuận. KTQT lúc này phải cung cấp thông tin cho hoạt động lập kế hoạch và kiểm sóa của nhà quản trịn thông qua việc sử dụng các kỹ thuật như phân tích các quyết định; thiết kế và vận hành hệ thống kế toán trách nhiệm nhằm thu thập, xử lý và cung cấp những thông tin cần thiết cho việc đánh giá trách nhiệm quản lý. Vị trí của KTQT trong tổ chức lúc này đã được nâng lên một bậc, từ chức năng nghiệp vụ chuyển thành hoạt động với chức năng tham mưu, báo cáo cho các nhà quản trị. Giai đoạn 3: từ năm 1985 đến 1995, KTQT tập trung cắt giảm hao phí nguồn lực sử dụng trong các quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh thông qua chiến lực quản trị chi phí.
Kỹ thuật kế toán được phát triển trong giai đoạn này là phân tích các quá trình và quản trị chi phí. Giai đoạn 4: từ năm 1995 đến nay, trọng tâm KTQT là quản trị nguồn lực và tạo ra giá trị bằng cách sử dụng hiệu quả các nguồn lực. Kỹ thuật KTQT tập trung vào việc phân tích các yếu tố giá trị khách hàng, giá trị cổ đông, cải cách tổ chức. Tóm lại, quá trình phát triển của KTQT được ghi nhận theo 4 giai đoạn nhưng thực ra sự phát triển của nó có sự chuyển hóa và hoàn thiện dần từ giai đoạn này đến giai đoạn khác.
Mỗi quá trình của sự phát triển thể hiện sự đáp ứng của kế toán đối với yêu cầu của quản trị trong môi trường mới. Ngày nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, KTQT đã không ngừng hoàn thiện và phát triển, đóng vai trò ngày càng quan trong trọng công việc cung cấp thông tin hỗ trọ các nhà quản trị trong quá trình ra quyết định và trở thành một bộ phận không thể thiếu trong quá trình quản trị hiện đại.2 Quá trình hình thành và phát triển kế toán quản trị ở Việt Nam Kế toán quản trị (KTQT) ở Việt Nam, đã trải qua hơn 20 năm hình thành và phát triển. Mỗi một giai đoạn phát triển có những đặc điểm và nội dung khác nhau. Nó được thể hiện như sau: Giai đoạn 1: Giai đoạn sơ khai cửa KTQT với nội dung trọng tâm là nghiên cứu về nội dung của KTQT: 8 KTQT đã được rất nhiều nhà khoa học ở Việt Nam nghiên cứu, các vấn đề nghiên cứu cũng đa dạng về nội dung và lĩnh vực khác nhau.
Nghiên cứu có thể xem là đặt nền tảng cho các nghiên cứu KTQT ở Việt Nam là các Luận án Tiễn sĩ của Nguyễn Việt (1995) trình bày phương hướng và giải pháp xây dựng hệ thống kế toán tài chính và KTQT trong các doanh nghiệp Việt Nam, tuy nhiên nghiên cứu này chỉ mới trình bày những vấn đề về bản chất của KTQT. Đến năm 1996, Bộ Tài chính đã tổ chức 2 cuộc Hội thảo, vào ngày 15/05/1996 và 27/11/1996 tại Hà Nội, cho rằng sự cần thiết và không thể thiếu được KTQT đối với các doanh nghiệp Việt Nam. Sau đó, Luận án tiến sĩ của Phạm Văn Dược (1997) đã so sánh về mặt lý luận sự giống và khác nhau giữa KTQT và kế toán tài chính; vai trò, nội dung và các nghiệp vụ của KTQT. Luận án đã có những nghiên cứu cụ thể và đề xuất các biện pháp ứng dụng của KTQT vào thực tiễn trong các doanh nghiệp Việt Nam, đã có 5 giải pháp vĩ mô và 6 giải pháp vi mô.
Đây chính là bước khởi xướng cho những nghiên cứu tiếp nối về KTQT sau này. Tuy nhiên, do tính mới mẻ của KTQT và điều kiện nền kinh tế tại thời điểm đó, nên những nghiên cứu này mang tính định hướng chung cho tất cả các loại hình doanh nghiệp chứ chưa đi vào cụ thể từng ngành nghề. Cho đến năm 2003, KTQT bắt đầu được chính thức ghi nhận trong Luật kế toán Việt Nam và được nhiều tác giải nghiên cứu một cách có hệ thống hơn về thực trạng KTQT và điều kiện để vận dụng KTQT của các doanh nghiệp ở Việt Nam. Giai đoạn 2: giai đoạn vận dụng nội dung của KTQT và KTQTCP vào các nghành nghề cụ thể: Thông qua thực trạng KTQT và KTQT chi phí ở các ngành nghề khác nhau mà các nhà nghiên cứu đã đề xuất những nội dung cần được hoàn thiện cho từng ngành cụ thể được nghiên cứu: Trong các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp, đã đưa ra một số giải pháp hoàn thiện KTQTCP như hoàn thiện phân loại chi phí, xây dựng trung tâm chi phí, trung tâm trách nhiệm,… Trong mối quan hệ với kết quả kinh doanh và giới hạn trong các doanh nghiệp kinh doanh du lịch, đã đưa ra một số giải pháp hoàn thiện hệ thống KTQTCP như: - Dự toán chi phí, doanh thu, và kết quả kinh doanh.
- Phân loại chi phí trong doanh nghiệp dịch vụ theo quan điểm KTQT. 9 - Đối tượng tập hợp chi phí và tính giá thành. - Trình tự tập hợp chi phí dịch vụ du lịch trong KTQT. - Phương pháp tính giá thành.
KTQT doanh thu và kế quả du lịch, các giải pháp thuộc về phân tích hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, một số giải pháp chưa thực sự đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp do không gắn với các chức nang quản trị của doanh nghiệp. Đề xuất các giải pháp hoàn thiện tổ chức KTQT cho các doanh nghiệp thành viên và tập đoàn như tổ chức bộ máy KTQT, vận dụng phương pháp phân loại chi phí theo các ứng xử của chi phí để nhận diện chi phí, xây dựng hệ thống dự toán, phương pháp xác định chi phí, phương pháp phân tích thông tin phục vụ cho việc ra quyết định. Trong các doanh nghiệp xây lắp Việt Nam, đã đưa ra định hướng như mục tiêu phương hướng phát triển của ngành xây dựng trong thời gian tới, sự cần thiết phải hoàn thiện tổ chức KTQT trong các doanh nghiệp xây lắp Việt Nam, yêu cầu của việc hoàn thiện tổ chức KTQT.
Các giải pháp hoàn thiện tổ chức KTQT nhằm tang cường quản lý hoạt động sản xuất kinh doanh trong các doanh nghiệp xây lắp Việt Nam được nghiên cứu đề cập như: - Hoàn thiện việc xây dựng định mức chi phí và hệ thống dự toán ngân sách - Hoàn thiện việc tổ chức KTQT các yếu tố sản xuất - Hoàn thiện việc tổ chức KTQTCP - Hoàn thiện việc tổ chức kế toán trách hiệm - Hoàn thiện việc tổ chức hệ thống báo cáo KTQT Áp dụng trong doanh nghiệp nhỏ và vừa, cũng đưa ra các kiến nghị, giải pháp đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam nơi tổ chức thực hiện KTQT, kiến nghị với cơ quan quản lý nhà nước hỗ trợ cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ tổ chức thực hiện KTQT nhằm tăng cường việc cung cấp thông tin phục vụ cho các quyết định quản lý và nghiên cứu cũng kiến nghị với các cơ sở đào tạo và cung ứng nguồn nhân lực hỗ trợ cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong công tác đào tạo nhân lực phù hợp với nộ dung và cách thức tổ chức công tác KTQT hiệu quả nhất. Tuy nhiên, các giải pháp còn mang tính chung chung, các doanh nghiệp khó áp dụng thực tiễn tại đơn vị. KTQT trong giai đoạn này còn được áp dụng nhiều trong các lĩnh vực khác,… 10 Giai đoạn 3: giai đoạn nghiên cứu xây dựng mô hình KTQTCP cho các ngành nghề cụ thể: Mô hình KTQTCP của các doanh nghiệp sản xuất: phân loại chi phí, lập dự toán chi phí kinh doanh, xác định khối lượng hợp lý của mỗi lô sản phẩm sản xuất, xác định giá phí sản phẩm, đánh giá hiệu quả hoạt động của các bộ phận.