CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ THỐNG KÊ THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm, phạm vi, mục tiêu và vai trò của thống kê thương mại 1. Khái niệm thống kê thương mại * Khái niệm thống kê Hiện nay, có một số quan điểm về thống kê như sau: Theo Luật Thống kê năm 2015, thống kê được đề cập ở định nghĩa về hoạt động thống kê như sau: “Hoạt động thống kê là hoạt động xác định nhu cầu thông tin cần thu thập; chuẩn bị thu thập; thu thập; xử lý và tổng hợp; phân tích và dự báo; công bố, phổ biến và lưu trữ thông tin thống kê về hiện tượng nghiên cứu trong điều kiện không gian và thời gian cụ thể. Theo Nguyễn Bích Lâm (2014) , định nghĩa “Thống kê là một hệ thống các phương pháp thu thập, xử lý và phân tích các con số của những hiện tượng số lớn trong điều kiện thời gian và không gian cụ thể nhằm phản ánh bản chất và tính quy luật của hiện tượng nghiên cứu.” Dù hiểu theo quan điểm nào thì bản chất của thống kê là thu thập thông tin, báo cáo, tổng hợp, phân tích và công bố các thông tin phản ánh bản chất và tính quy luật của các hiện tượng kinh tế xã hội trong điều kiện thời gian và không gian cụ thể do tổ chức thống kê nhà nước tiến hành.
Theo đó, thống kê bao gồm tất cả từ các công việc theo dõi từng diễn biến của hiện tượng, ghi chép các tài liệu, tổng hợp ở phạm vi rộng hơn, phân tích vĩ mô rồi rút ra kết luận về bản chất, tính quy luật và đề ra các biện pháp chỉ đạo, thực hiện đạt kết quả mong muốn. * Khái niệm điều tra thống kê: Theo Luật Thống kê năm 2015 định nghĩa: “Điều tra thống kê là hình thức thu thập dữ liệu, thông tin về đối tượng nghiên cứu cụ thể theo phương pháp khoa học, thống nhất được xác định trong phương án điều tra thống kê cho mỗi lần điều tra”. Điều tra hoạt động thương mại do cơ quan thống kê nhà nước thực hiện là điều tra các doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể có hoạt động kinh tế trong các ngành bán buôn, bán lẻ; vận tải kho bãi; du lịch; dịch vụ lưu trú ăn uống; kinh doanh bất động sản; thông tin truyền thông,.Như vậy từ những khái niệm về thống kê và điều tra 5 hoạt động thương mại có thể đưa ra khái niệm chung nhất về thống kê thương mại như sau: Thống kê thương mại là toàn bộ quá trình thu thập; xử lý và tổng hợp; phân tích và dự báo; công bố, phổ biến và lưu trữ thông tin thống kê về lĩnh vực thương mại do cơ quan thống kê nhà nước thực hiện nhằm phục vụ mục tiêu quản lý, đánh giá, dự báo tình hình kinh tế - xã hội, lập kế hoạch phát triển kinh tế của toàn bộ nền kinh tế và từng địa phương. Phạm vi và mục tiêu của thống kê thương mại Phạm vi của thống kê thương mại bao gồm việc thu thập, xử lý, tổng hợp, phân tích, và dự báo các thông tin liên quan đến hoạt động thương mại trên cả nước và từng địa phương cụ thể.
Các hoạt động này bao gồm bán buôn, bán lẻ, vận tải, kho bãi, dịch vụ lưu trú, ăn uống, kinh doanh bất động sản, thông tin truyền thông, và các dịch vụ khác có liên quan đến thương mại. Thống kê thương mại còn bao gồm việc điều tra các doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể hoạt động trong các ngành này để tạo ra các báo cáo, dữ liệu chi tiết phục vụ cho quá trình quản lý và đánh giá (Quốc hội, 2015). Mục tiêu của thống kê thương mại là cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ và kịp thời để hỗ trợ các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan trong việc quản lý, điều hành và lập kế hoạch phát triển kinh tế. Thông qua việc phân tích và dự báo các xu hướng và biến động trong hoạt động thương mại, thống kê thương mại giúp đánh giá tình hình kinh tế - xã hội, xác định những cơ hội và thách thức, từ đó đề ra các biện pháp chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.
Ngoài ra, thông tin thống kê thương mại còn hỗ trợ trong việc nghiên cứu và hoạch định các chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động và cạnh tranh trên thị trường (Quốc hội, 2015). Vai trò của thống kê thương mại Thống kê thương mại đóng một vai trò không thể thiếu trong việc hình thành và hỗ trợ quyết định kinh tế cả ở cấp độ quốc gia lẫn doanh nghiệp. Nó cung cấp một nền tảng thông tin quan trọng giúp các nhà hoạch định chính sách và các nhà quản lý doanh nghiệp nhận diện được các xu hướng hiện hành, đánh giá hiệu suất kinh doanh và nhận diện cơ hội cũng như thách thức trong môi trường thương mại. Thông qua việc phân tích dữ liệu từ các giao dịch mua bán và trao đổi hàng hóa, thống kê thương mại giúp làm sáng tỏ các yếu tố vận động của thị trường, từ đó cải thiện sự hiểu biết và hỗ trợ trong việc đưa ra các chiến lược kinh doanh hiệu quả.
6 Trong quản lý kinh tế quốc gia, thống kê thương mại cung cấp các số liệu cần thiết để đánh giá tình hình kinh tế, giám sát lưu chuyển hàng hóa và dịch vụ, và đo lường sức khỏe của các ngành công nghiệp. Các bộ số liệu chính xác và được cập nhật thường xuyên là cơ sở để nhà nước xây dựng chính sách kinh tế, định hướng phát triển và điều chỉnh các biện pháp can thiệp khi cần thiết. Đồng thời, thống kê thương mại còn hỗ trợ trong việc theo dõi và đánh giá hiệu quả của các chính sách đã được triển khai, qua đó tối ưu hóa lợi ích kinh tế xã hội. Ở cấp độ doanh nghiệp, thống kê thương mại là công cụ giúp các nhà quản lý đánh giá hiệu quả hoạt động, quản lý chi phí và xác định giá cả sản phẩm sao cho phù hợp.
Việc theo dõi và phân tích kết quả kinh doanh thông qua dữ liệu thống kê giúp các doanh nghiệp điều chỉnh kế hoạch sản xuất, phân phối và tiếp thị một cách linh hoạt để đáp ứng tốt nhất nhu cầu thị trường và đối phó với sự biến động của nó. Bằng cách này, thống kê thương mại không chỉ giúp doanh nghiệp tồn tại và phát triển mà còn thúc đẩy sự cạnh tranh lành mạnh và đổi mới sáng tạo, góp phần vào sự thịnh vượng chung của nền kinh tế. Nội dung hoạt động thống kê thương mại 1. Thu thập số liệu thống kê Thu thập số liệu thống kê thương mại là quá trình hệ thống nhằm thu thập, xử lý, và phân tích các dữ liệu liên quan đến hoạt động thương mại và dịch vụ trong nền kinh tế.
Quá trình này bao gồm việc xác định nhu cầu thông tin, lập kế hoạch thu thập, thực hiện thu thập, và xử lý thông tin để đảm bảo tính chính xác, đầy đủ và kịp thời của dữ liệu. Mục đích của việc thu thập số liệu thống kê thương mại là cung cấp thông tin chính xác và kịp thời để hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan trong việc ra quyết định, quản lý và lập kế hoạch phát triển kinh tế. Để thực hiện thu thập số liệu hiệu quả, cần áp dụng các biện pháp như thiết kế mẫu điều tra hợp lý để đảm bảo tính đại diện và tính ngẫu nhiên của mẫu; sử dụng các phương pháp thu thập dữ liệu phù hợp như điều tra trực tiếp, phỏng vấn, khảo sát qua phiếu điện tử. Quá trình này bắt đầu bằng việc lập danh sách mẫu dựa trên kết quả Tổng điều tra kinh tế và cập nhật hàng năm, bao gồm việc bổ sung các doanh nghiệp mới và loại bỏ những doanh nghiệp không còn hoạt động.
Thu thập thông tin có thể được thực hiện gián tiếp qua các trang thông tin điện tử hoặc trực tiếp tại cơ sở kinh doanh. Điều tra viên cần được tập huấn và hướng dẫn kỹ lưỡng để đảm bảo việc thu thập dữ liệu diễn ra khoa học và hệ 7 thống, từ đó đảm bảo chất lượng và độ tin cậy của thông tin thống kê thu thập được (Tổng cục thống kê Việt Nam, 2022) 1. Xử lý và tổng hợp số liệu Xử lý và tổng hợp số liệu thống kê thương mại là quá trình chuyển đổi dữ liệu thô thu thập được từ các cuộc điều tra, khảo sát thành thông tin có ý nghĩa, phục vụ cho việc phân tích, đánh giá và dự báo tình hình kinh tế - xã hội. Quá trình này bao gồm các bước: kiểm tra, làm sạch dữ liệu, mã hóa, tổng hợp và phân tích dữ liệu để đảm bảo tính chính xác và nhất quán của thông tin.
Đối với số liệu thống kê thương mại, xử lý và tổng hợp dữ liệu đòi hỏi sự chính xác cao, bởi vì nó phản ánh tình hình thực tế của hoạt động thương mại và dịch vụ trong nền kinh tế, từ đó cung cấp cơ sở dữ liệu đáng tin cậy cho việc hoạch định và điều chỉnh chính sách kinh tế (Tổng cục thống kê Việt Nam, 2022). Việc thực hiện xử lý và tổng hợp số liệu được tiến hành qua nhiều bước: đầu tiên là kiểm tra và làm sạch dữ liệu để loại bỏ các sai sót và thiếu sót; sau đó là mã hóa dữ liệu theo các tiêu chuẩn thống kê; tiếp theo là tổng hợp dữ liệu theo các nhóm ngành, loại hình kinh tế và khu vực địa lý. Cuối cùng, dữ liệu được phân tích để rút ra các kết luận, xu hướng và dự báo. Quy trình này được hỗ trợ bởi các phần mềm thống kê chuyên dụng, đảm bảo tính khoa học và khách quan trong việc xử lý và tổng hợp số liệu, từ đó cung cấp các báo cáo và phân tích chi tiết, giúp nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển kinh tế (Tổng cục thống kê Việt Nam, 2022).
Phân tích và suy rộng số liệu thống kê Phân tích và suy rộng số liệu thống kê thương mại là quá trình biến đổi dữ liệu thô từ các cuộc điều tra thành thông tin có giá trị, cung cấp cái nhìn toàn diện về hoạt động kinh doanh thương mại và dịch vụ.