CHƯƠNG 1 MỘT SỐ LÍ LUẬN CƠ BẢN VỀ CÔNG TÁC QUẢN TRỊ RỦI RO CỦA DOANH NGHIỆP 1.Khái niệm rủi ro và công tác quản trị rủi ro của doanh nghiệp 1. Khái niệm rủi ro và phân loại rủi ro của doanh nghiệp 1. Khái niệm rủi ro của doanh nghiệp Hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về rủi ro, chưa thống nhất thành một định nghĩa chung nên có thể xem xét qua các tài liệu: Frank Knight, một học giả người Mỹ trong lĩnh vực bảo hiểm và quản trị rủi ro cho rằng : “Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được”. “Rủi ro là sự bất trắc có thể liên quan đến việc xuất hiện những biến cố không mong đợi” (Allan Wilett) “Rủi ro là một tổng hợp ngẫu nhiên có thể đo lường được bằng xác suất” (Irving Prefer) “Rủi ro là những sự kiện bất lợi, bất ngờ gây ra tổn thất cho con người” Theo TS.Nguyễn Anh Tuấn trong cuốn Quản trị rủi ro trong kinh doanh ngoại thương, NXB Lao động – Xã hội.
Theo cách tiếp cận này thì rủi ro liên quan tới thái độ của con người. Những biến cố ngoài mong đợi thì được xem là rủi ro còn những biến cố mong đợi không phải là rủi ro. Rủi ro phải là những bất trắc hậu quả cho con người, còn những bất trắc không gây tổn thất thì không phải là rủi ro. Còn theo giáo trình: Quản trị rủi ro và bảo hiểm trong doanh nghiệp của PGS/TS.
Nguyễn Quang Thu, NXB Thống kê – 2008, có nhiều định nghĩa về rủi ro được các nhà nghiên cứu đưa ra, tùy theo từng người và từng ngành mà có các định nghĩa khác nhau. Cho đến nay chưa có được định nghĩa thống nhất về rủi ro. Những trường phái khác nhau, các tác giả khác nhau đưa ra những định nghĩa rủi ro khác nhau. Những định nghĩa này rất phong phú và đa dạng, nhưng tập trung lại có thể chia thành hai trường phái lớn: Trường phái truyền thống, trường phái hiện đại.
Theo trường phái truyền thống, rủi ro được xem là sự không may mắn, sự tổn thất mất mát, nguy hiểm. Nó được xem là điều không lành, điều không tốt, bất ngờ xảy đến. Đó là sự tổn thất về tài sản hay là sự giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến. Rủi ro còn được hiểu là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình GVHD: PGS.TS Nguyễn Thị Bích Loan SVTH: Lê Thị Quỳnh Luan van Trường đại học Thương Mại 7 Khóa luận tốt nghiệp kinh doanh, sản xuất của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp.Tóm lại, theo quan điểm này thì rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người.
Theo trường phái hiện đại, rủi ro (risk) là sự bất trắc có thể đo lường được, vừa mang tính tích cực, vừa mang tính tiêu cực. Rủi ro có thể mang đến những tổn thất mất mát cho con người nhưng cũng có thể mang lại những lợi ích, những cơ hội. Nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, người ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, đón nhận những cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp cho tương lai. Tóm lại ta có thể hiểu, rủi ro có thể được hiểu là những sự kiện, tình huống bất ngờ không mong muốn, bất lợi có thể xảy ra đối với hoạt động của doanh nghiệp khiến cho doanh nghiệp gặp khó khăn, trở ngại và chịu nhiều tổn thất trong quá trình thực hiện mục tiêu kinh doanh.
Qua khái niệm trên , ta có thể rút ra một số nhận xét: Một là rủi ro và lợi nhuận kì vọng của doanh nghiệp có mối quan hệ biện chứng với nhau trong một phạm vi nhất định. Rủi ro càng lớn thì lợi nhuận sẽ càng lớn. Hai là khi nhắc đến rủi ro ta thường nhắc tới biên độ rủi ro và tần suất rủi ro. -Biên độ rủi ro là thông số phản ánh mức độ thiệt hại mà rủi ro gây ra mỗi lần xảy ra rủi ro đối với doanh nghiệp.
Đánh giá mức độ nghiêm trọng của rủi ro, tổn thất phụ thuộc vào một số nhân tố cơ bản như giá trị tài chính bị thiệt hại, phạm vi ảnh hưởng của rủi ro, đối tượng của rủi ro… -Tần suất rủi ro là số lần xuất hiện rủi ro trong một khoảng thời gian hoặc trong tổng số lần quan sát sự kiện. Nó cho thấy sự kiện bất lợi xảy ra ít hay nhiều trong một khoảng thời gian và phụ thuộc vào loại rủi ro, các yếu tố thuộc môi trường bên trong và bên ngoài doanh nghiệp, hành vi suy nghĩ của con người tác động đến rủi ro. Ba là rủi romang tính khách quan vì vậy không thể không thể loại trừ được hẳn rủi ro mà chỉ có thể hạn chế sự xuất hiện và tác hại rủi ro gây ra. Phân loại rủi ro Phân loại theo nguyên nhân: Rủi ro sự cố là rủi ro gắn liền với những sự cố ngoài dự tính, đây là những rủi ro khách quan, khó tránh khỏi.TS Nguyễn Thị Bích Loan SVTH: Lê Thị Quỳnh Luan van Trường đại học Thương Mại 8 Khóa luận tốt nghiệp Rủi ro cơ hội là rủi ro gắn liền với quá trình đưa ra quyết định của chủ thể.
Xét theo quá trình ra quyết định rủi ro cơ hội gồm: -Rủi ro liên quan đến giai đoạn trước khi ra quyết định: là rủi ro liên quan đến việc thu thập và xử lí thông tin, lựa chọn cách thức ra quyết định. -Rủi ro trong quá trình ra quyết định: Là rủi ro phát sinh do ta chọn quyết định này mà không chọn quyết định khác. -Rủi ro liên quan đến giai đoạn sau khi ra quyết định: Là rủi ro về sự tương hợp giữa kết quả thu được và dự kiến ban đầu. Phân loại theo kết quả thu nhận được: Rủi ro thuần túy là rủi ro tồn tại khi có một nguy cơ tổn thất mà không có cơ hội kiếm lời.
Đây là rủi ro chỉ mang lại mất mát và thiệt hại, ta có thể ước lượng được tổn thất. Rủi ro suy đoán là rủi ro tồn tại khi có một cơ hội kiếm lời cũng như một nguy cơ tổn thất, hay nói cách khác là rủi ro vừa có khả năng có lợi, vừa có khả năng tổn thất. Phân loại theo cách xử lý: Rủi ro có thể phân tán là rủi ro có thể giảm bớt tổn thất thông qua những thỏa hiệp đóng góp như tài sản, tiền bạc…và chia sẻ rủi ro. Rủi ro không thể phân tán là rủi ro ma những thỏa hiệp đóng góp về tiền bạc hay tài sản không có tác dụng gì đến việc giảm bớt tổn thất cho những người tham gia vào quỹ đóng góp chung.
Phân loại theo các giai đoạn phát triển của doanh nghiệp: Rủi ro trong giai đoạn khởi sự là rủi ro không được thị trường chấp nhận Rủi ro trong giai đoạn trưởng thành là rủi ro tốc độ tăng trưởng của kết quả “doanh thu max” không tương hợp với tốc độ phát triển của “chi phí min”. Rủi ro giai đoạn suy vong là rủi ro bị phá sản. Phân loại theo tác động của môi trường kinh doanh Rủi ro từ môi trường bên trong doanh nghiệp : thiếu thông tin, thông tin không chính xác, máy móc thiết bị bị hư hỏng… Rủi ro từ môi trường bên ngoài doanh nghiệp: bao gồm môi trường vĩ mô(kinh tế, chính trị, luật pháp, văn hóa xã hội…) và môi trường ngành(đối thủ cạnh tranh, nhà cung cấp, người tiêu dùng…).TS Nguyễn Thị Bích Loan SVTH: Lê Thị Quỳnh Luan van Trường đại học Thương Mại 9 Khóa luận tốt nghiệp Rủi ro theo chiều dọc và rủi ro theo chiều ngang: Rủi ro theo chiều dọc xảy ra dọc theo các chức năng chuyên môn trong một doanh nghiệp theo truyền thống như rủi ro trong nghiên cứu thị trường, theo thiết kế sản phẩm, trong nhập nguyên liệu truyền thống, trong sản xuất… Rủi ro theo chiều ngang là rủi ro xảy ra cùng một lúc ở các bộ phận chuyên môn như rủi ro về nhân sự, rủi ro marketing, rủi ro tài chính, rủi ro về nghiên cứu phát triển… 1.2 Khái niệm và vai trò của công tác quản trị rủi ro trong doanh nghiệp 1.1 Khái niệm công tác quản trị rủi ro Theo COSO định nghĩa: “Công tác QTRR của doanh nghiệp là một quy trình được thiết lập bởi hội đồng quản trị, ban quản lý và các cán bộ liên quan khác áp dụng trong quá trình xây dựng chiến lược doanh nghiệp thực hiện xác định những sự vụ có khả năng xảy ra gây ảnh hưởng đến doanh nghiệp đồng thời quản lí rủi ro trong phạm vi cho phép nhằm đưa ra mức độ đảm bảo việc đạt mục tiêu của doanh nghiệp”. Như vậy công tác QTRR bao gồm những hoạt động nhận dạng rủi ro, phân tích và đo lường rủi ro, tìm kiếm các biện pháp kiểm soát rủi ro, tài trợ và khắc phục rủi ro.
Để từ đó đưa ra các biện pháp kiểm soát, khắc phục các hậu quả của rủi ro đối với hoạt dộng kinh doanh của doanh nghiệp nhằm sử dụng tối đa các nguồn lực trong doanh nghiệp. Vai trò của công tác QTRR trong doanh nghiệp Thứ nhất là công tác QTRR góp phần bổ sung và sử dụng có hiệu quả nguồn lực của doanh nghiệp và giảm thieur những sai sót trong hoạt dộng của doanh nghiệp. Để làm được điều này doanh nghiệp cần tiến hành phòng ngừa rủi ro. Nếu công tác phòng ngừa rủi ro được tiến hành tốt sẽ giúp doanh nghiệp chủ động khi đối mặt với rủi ro, hạn chế được ảnh hưởng tiêu cực của rủi ro, nắm bắt được những cơ hội để phát triển.
Thứ hai, nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp: Kiểm soát tốt rủi ro, doanh nghiệp sẽ không bị tổn thất lớn khi có rủi ro xảy đến, công việc không bị gián đoạn. Từ đó là cơ sở để nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh. Thứ ba, bảo vệ và tăng cường tài sản, uy tín của doanh nghiệp: Môi trường kinh doanh biến động, tiềm ẩn nhiều rủi ro. Trong điều kiện hội nhập và phát triển kinh tế với sự cạnh tranh gay gắt từ nhiều phía, doanh nghiệp luôn phải đối mặt với nhiều rủi ro từ môi trường kinh doanh.
Công tác QTRR hiệu quả sẽ là giảm các tổn thất xảy ra đối với tài sản và nguồn lực của doanh nghiệp.