Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tiền đề đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu Hợp đồng là một chế định trung tâm của bất kỳ hệ thống pháp luật nào. Khác với một số chế định khác của luật dân sự, hợp đồng không mấy khác nhau ở các nước khác nhau. Nhu cầu giao lưu quốc tế làm phát sinh vấn đề nhất thể hóa pháp luật hợp đồng.
Thực tế có nhiều điều ước quốc tế thống nhất pháp luật hợp đồng có rất đông đảo các quốc gia thành viên. Tuy nhiên, vấn đề phân loại hợp đồng và nhất là phân loại hợp đồng thành hợp đồng cá nhân và hợp đồng cộng đồng ít khi được đề cập đến trong nhất thể hóa luật hợp đồng. Hơn nữa việc pháp điển hóa luật hợp đồng cũng có những khác biệt giữa các nước, ngay cả ở những nước theo truyền thống Civil Law. Trong khi đó hợp đồng cộng đồng không có sự gắn bó với lý thuyết chung về hợp đồng và sự phát triển nó còn phụ thuộc nhiều vào yếu tố kinh tế, xã hội.
Vì vậy việc đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu phải xuất phát từ tiền đề: Pháp luật về hợp đồng cộng đồng ở nước nào luôn luôn được thiết kế phù hợp với hoàn cảnh của nước đó. Với các lập luận trên, luận án này chỉ đánh giá tình hình nghiên cứu đối với những công trình nghiên cứu ở nước ngoài nói về hợp đồng cộng đồng ở nước cần nghiên cứu (trong trường hợp này là Việt Nam), trừ những công trình xác định những vấn đề chung của hợp đồng và hợp đồng cộng đồng. Phân loại nội dung nghiên cứu Hợp đồng cộng đồng xét về mặt học thuật là một vấn đề pháp lý khá sâu nhưng lại trải rộng trong nhiều ngành luật khác nhau. Hơn nữa việc hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hợp đồng cộng đồng ở Việt Nam hiện nay là một vấn đề pháp lý đòi hỏi một khối lượng tri thức không nhỏ.
Các nội dung nghiên cứu của luận án không chỉ bao gồm các vấn đề liên quan trực tiếp tới 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com loại hợp đồng này trong luật dân sự, mà còn bao gồm các vấn đề pháp lý chung và của các chuyên ngành pháp luật khác. Vì vậy các nội dung nghiên cứu của luận án được phân loại để đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu như sau: Mảng vấn đề thứ nhất: Những nguyên lý chung của hợp đồng. Mảng vấn đề thứ hai: Phân loại chung về hợp đồng. Mảng vấn đề thứ ba: Khái niệm, đặc trưng, vai trò, ý nghĩa pháp lý của hợp đồng cộng đồng và phân loại hợp đồng cộng đồng.
Mảng vấn đề thứ tư: Giao kết hợp đồng cộng đồng. Mảng vấn đề thứ năm: Hiệu lực của hợp đồng cộng đồng. Mảng vấn đề thứ sáu: Vi phạm hợp đồng cộng đồng và các chế tài đối với các vi phạm hợp đồng cộng đồng. Mảng vấn đề thứ bảy: Giải quyết tranh chấp hợp đồng cộng đồng.
Mảng vấn đề thứ tám: Phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về hợp đồng cộng đồng. Mảng vấn đề thứ chín: Xây dựng và hoàn thiện pháp luật về hợp đồng cộng đồng. Trong từng mảng vấn đề mà chương này nghiên cứu bao gồm chung tất cả các loại hợp đồng cộng đồng, có nghĩa là trong mỗi mảng đều lần lượt đánh giá tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về từng loại hợp đồng cộng đồng. Phân tích tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước Để tránh sự trùng lặp, như trên đã nói, mỗi mảng vấn đề nghiên cứu dưới đây đều đánh giá tình hình nghiên cứu cả trong và ngoài nước, có nghĩa là luận án không nghiên cứu tách bạch tình hình nghiên cứu trong nước và tình hình nghiên cứu ngoài nước thành hai phần riêng biệt, mà trong mỗi mảng vấn đề nghiên cứu đều nói tới cả tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về mảng vấn đề đó.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mảng vấn đề thứ nhất: Những nguyên lý chung của hợp đồng. Trong rất nhiều các công trình nghiên cứu các nguyên lý chung của hợp đồng ở Việt Nam, trước tiên phải kể tới một số công trình tiêu biểu thể hiện được các tri thức hợp đồng và phản ánh được khá đầy đủ các kết quả nghiên cứu về hợp đồng ở Việt Nam và ở các nước trên thế giới - đó là: "Việt Nam Dân Luật lược khảo, Quyển II - Nghĩa vụ và khế ước, Phần thứ nhất - Nguồn gốc của nghĩa vụ" của Vũ Văn Mẫu xuất bản tại Sài Gòn năm 1973; "Giáo trình luật hợp đồng phần chung (Dùng cho đào tạo sau đại học)" của Ngô Huy Cương xuất bản tại Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2013; "Luật dân sự Việt Nam" của các tác giả Nguyễn Xuân Quang, Lê Nết, Nguyễn Hồ Bích Hằng xuất bản tại Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm 2007; "Chế định hợp đồng trong Bộ luật Dân sự Việt Nam" của Nguyễn Ngọc Khánh xuất bản tại Nhà xuất bản Tư pháp năm 2007; "Bình luận các hợp đồng thông dụng trong luật dân sự Việt Nam" của Nguyễn Ngọc Điện được xuất bản tại Nhà xuất bản Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh năm 2001;… Các công trình này đã làm rõ vai trò và ý nghĩa của hợp đồng trong đời sống xã hội và đời sống pháp lý. Hợp đồng là một phương tiện quan trọng giúp con người thỏa mãn các nhu cầu sinh hoạt, các toan tính làm ăn, và là một phương thức quan trọng để thực hiện sự hợp tác, chia sẻ và kiềm chế, đồng thời góp phần vào việc gìn giữ hòa bình và ổn định [4, tr. Hợp đồng được xem là một nguồn gốc quan trọng của nghĩa vụ xét về mặt pháp lý và có mục đích làm tạo lập, thay đổi hay chấm dứt một quyền lợi [21, tr.
Nó là một hành vi thường xuyên được bắt gặp trong đời sống pháp luật và được xem là điều kiện tiên quyết để đi sâu vào các chuyên ngành luật kinh doanh, thương mại hay lao động, thậm chí cả luật hôn nhân và gia đình [22, tr. Hợp đồng được biết đến như một giao dịch không thể thiếu của một thành viên trong một xã hội có tổ chức [13, tr. Hợp đồng được nhận thức chung là sự thống nhất ý chí hay sự thỏa thuận mà theo đó làm phát sinh, thay đổi hay chấm dứt một quan hệ pháp luật 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghĩa vụ [4, tr. Tuy nhiên, tác giả Nguyễn Ngọc Khánh dường như phân tích từ lý luận chung về nhà nước và pháp luật của truyền thống Sovietique Law cho rằng hợp đồng là một phạm trù đa nghĩa xuất phát từ việc xem nó là căn cứ, là "sự kiện pháp lý - giao dịch dân sự" nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ, hay xuất phát từ việc xem nó chính là quan hệ pháp luật (nghĩa vụ hợp đồng) phát sinh từ "sự kiện pháp lý - giao dịch dân sự" đó, hoặc xem nó là hình thức ghi nhận quyền và nghĩa vụ các bên dưới dạng văn bản [19, tr.
Đây là quan niệm không mạch lạc về hợp đồng. Theo tác giả Ngô Huy Cương, truyền thống Civil Law và truyền thống Sovietique Law có khái niệm về luật nghĩa vụ, trong khi đó Common Law không có khái niệm về luật nghĩa vụ nhưng các luật gia Common Law cũng cho rằng luật nghĩa vụ bao gồm luật hợp đồng (law of contract), luật bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (law of tort) và luật bồi hoàn (law of restitution). Tác giả này nhận định các học giả Common Law không nghiên cứu chung về nghĩa vụ như các học giả ở truyền thống Civil Law và truyền thống Sovietique Law mà nghiên cứu từng nguồn gốc của nghĩa vụ cụ thể [4, tr. Vì vậy hợp đồng đã giao kết là làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ nghĩa vụ; còn quá trình giao kết hợp đồng chính là quá trình tạo lập ra một hành vi pháp lý hay một sự kiện pháp lý.
Cho nên việc đồng nghĩa các quan hệ này với nhau là thiếu chính xác. Luận án vẫn kế thừa quan niệm hợp đồng là một nguồn gốc của nghĩa vụ. Tổng kết các nghiên cứu về hợp đồng và các qui định của luật thực định về hợp đồng, học giả Pháp Corinne Renault-Brahinsky có tóm tắt trong cuốn "Đại cương về pháp luật hợp đồng" được dịch ra tiếng Việt và xuất bản tại Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin tại Hà Nội năm 2002: "Hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên làm phát sinh một hệ quả pháp lý đặc biệt: Hợp đồng làm phát sinh nghĩa vụ" [2, tr. Nhận định này có thể được xem là phản ánh nhận thức chung của các học giả ở các truyền thống Civil Law và Soviettique Law.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở nước Anh Common Law, các luật gia cũng có quan niệm về hợp đồng không khác biệt với các luật gia ở các nước theo các truyền thống Civil Law và Soviettique Law. Trong cuốn "Business Law" của Abdul Kadar, Ken Hoyle và Geoffrey Whitehead xuất bản bởi Heinemann tại London năm 1985 có nhận định mang tính tổng kết: "Toàn bộ nền tảng của luật hợp đồng là sự thỏa thuận. Cụ thể, một hợp đồng là một sự thỏa thuận đem lại cho nó những nghĩa vụ mà bị cưỡng bức thi hành bởi các tòa án" [34, tr. Anson (một học giả nổi tiếng của Anh về luật hợp đồng) viết trong cuốn "Principles of the English Law of Contract and of Agency in its Relation to Contract" xuất bản bởi Oxford University Press năm 1964 tại Anh rằng "Chúng ta có thể tạm thời định nghĩa luật hợp đồng là một ngành luật xác định các hoàn cảnh và điều kiện mà tại đó một lời hứa bị ràng buộc pháp lý đối với người đưa ra lời hứa đó" [52, tr.
Như vậy giống với các truyền thống pháp luật khác, Common Law cũng thừa nhận hợp đồng có bản chất là sự cam kết có hiệu lực pháp lý và dẫn tới luật hợp đồng có tính chất cấp hiệu lực cho các lời hứa đó và ngăn cản những lời hứa bất lợi cho xã hội. Về vấn đề này, Ngô Huy Cương khẳng định rằng luật hợp đồng khác với các ngành luật khác và bao gồm các đặc điểm như: (1) Luật hợp đồng mang tính chất luật tư điển hình; (2) luật hợp đồng là một luật hỗ trợ; và (3) luật hợp đồng là một luật không đầy đủ [4, tr.