Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐẤU THẦU MUA SẮM CÔNG VÀ PHÁP LUẬT VỀ ĐẤU THẦU MUA SẮM CÔNG 1. Những vấn đề lý luận về đấu thầu mua sắm công 1. Khái niệm và đặc điểm của đấu thầu mua sắm công Đấu thầu mua sắm công là phương thức mua sắm công hiệu quả nhất và được áp dụng khá phổ biến trên thế giới. Để hiểu rõ hơn về đầu thầu mua sắm công, thiết nghĩ cần bắt đầu từ việc làm rõ hai thuật ngữ có tính chất tiền đề là “đấu thầu”và “mua sắm công”.
Trên cơ sở đó luận văn sẽ làm rõ thuật ngữ “đấu thầu mua sắm công”. Về thuật ngữ “đấu thầu”. Theo từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học xuất bản năm 1998) được giải thích là “việc đọ công khai, ai nhận làm, ai nhận bán với điều kiện tốt nhất thì được giao cho làm hoặc được bán (một phương thức giao làm công trình hoặc mua hàng)” [20]. Từ điển luật học có đưa ra hai khái niệm là đấu thầu hàng hóa và đấu thầu quốc tế.
Theo quy định của Luật mẫu của Ủy ban Luật Thương mại quốc tế của Liên hiệp quốc (UNCITRAL) về đấu thầu hàng hóa, xây lắp và dịch vụ, đấu thầu được định nghĩa như sau: “Đấu thầu là tiến hành mua sắm hàng hóa, xây lắp và dịch vụ theo một cách nào đó” [21]. Tương tự, Điều 33- Bộ Luật Công chính của Cộng hòa Pháp quy định: “Đấu thầu là thủ tục cơ quan nhà nước lựa chọn hồ sơ dự thầu thuận lợi nhất về mặt kinh tế mà không cần tiến hành đàm phán, căn cứ vào những tiêu chí khách quan đã được thông báo trước đó cho nhà thầu… Đấu thầu gồm đấu thầu rộng rãi và đấu thầu hạn chế…. Còn theo định nghĩa tại Điều 4 Luật đấu thầu năm 2005 của Việt Nam: “Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu của bên mời thầu để thực hiện gói thầu thuộc dự án quy định tại điều 1 của Luật này trên 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cơ sở đảm bảo tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế”. Như vậy, từ các định nghĩa trên có thể nhận định khái quát rằng, đấu thầu là một phương thức lựa chọn nhà cung cấp dịch vụ, hàng hóa nhằm đảm bảo tốt nhất các yêu cầu của bên mua sắm hàng hóa, dịch vụ.
Đấu thầu có những đặc trưng cơ bản như: có sự cạnh tranh về chất lượng sản phẩm và chế độ bảo hành, đặc biệt là cạnh tranh về giá cả hàng hóa, dịch vụ giữa các nhà cung cấp dịch vụ khác nhau trên thị trường nhằm đem lại quyền lợi tối ưu cho bên mua hàng (thường là bên mời thầu). Về thuật ngữ “mua sắm công”. Các từ điển hiện nay ở Việt Nam chưa có định nghĩa chính thức về thuật ngữ này. Tuy nhiên, các nước thường có những quy định mang tính định nghĩa về mua sắm công trong các đạo luật về mua sắm công hay mua sắm của chính phủ.
Chẳng hạn, trong điều 1 Luật mua sắm công của Trung Quốc quy định: “Mua sắm chính phủ quy định trong luật này là việc mua sắm hàng hóa, dịch vụ, dự án được quy định trong danh mục mua sắm tập trung được tập hợp theo quy định của luật hoặc nằm trên mức chỉ tiêu, được thực hiện bởi tất cả các tổ chức nhà nước ở các cấp chính quyền, bởi các cơ quan, tổ chức mà việc mua sắm được thực hiện từ ngân sách nhà nước” [14]. Luật mua sắm công của Cộng hòa Pháp quy định: “Các quy định của bộ luật này áp dụng cho các hợp đồng công cộng và các hiệp định khung quy định như sau: Hợp đồng mua sắm được ký kết có sử dụng đến tiền giữa chính quyền ký kết hợp đồng theo quy định tại điều 2 và các nhà điều hành kinh tế công cộng hay tư nhân để đáp ứng yêu cầu của họ đối với công trình, vật tư, dịch vụ. Hiệp định khung hợp đồng giữa cơ quan có thẩm quyền ký kết hợp đồng theo quy định tại điều 2 và các nhà điều hành kinh tế công cộng hay tư nhân, mà mục đích là để thiết lập các điều khoản điều chỉnh hợp đồng được trao trong một thời gian nhất định, bao gồm giá cả khi thích hợp và số lượng dự kiến” [36]. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ngoài ra, trong Thỏa thuận chung về mua sắm chính phủ của tổ chức thương mại thế giới (WTO) quy định: “mua sắm chính phủ là hoạt động mua sắm được tiến hành bởi cơ quan nhà nước ở trung ương và địa phương” [22].
Như vậy, xét về phương diện lý thuyết, có thể quan niệm mua sắm công là một hoạt động thường xuyên của các chính phủ nhằm hình thành cơ sở vật chất cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính phủ cũng như của các cơ quan nhà nước khác trong bộ máy nhà nước. Mua sắm công có những đặc trưng cơ bản như: nguồn vốn dùng để mua sắm công là vốn ngân sách nhà nước; chủ thể thực hiện mua sắm công là các cơ quan nhà nước, tổ chức thuộc sở hữu nhà nước từ trung ương đến địa phương; mục đích mua sắm công là trang bị điều kiện cơ sở vật chất để thực hiện các hoạt động của các cơ quan trong bộ máy nhà nước các cấp. Về thuật ngữ “đấu thầu mua sắm công”. Như đã đề cập ở trên, gắn liền với việc mua sắm công là quá trình tổ chức thực hiện mua sắm công.
Trên thực tế, quá trình này thường được thực hiện thông qua nhiều phương thức khác nhau như: đấu thầu, chỉ định thầu, chào hàng cạnh tranh, mua sắm trực tiếp…, trong đó phương thức đấu thầu luôn được xem là cơ chế mua sắm ưu việt nhất để giúp bên mua lựa chọn được nhà thầu có đủ tiêu chuẩn thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ, hàng hóa cho mình. Qua nghiên cứu, tìm hiểu pháp luật về mua sắm công của một số quốc gia trên thế giới cho thấy, nhìn chung các nước đều thừa nhận đấu thầu là một trong các phương thức cơ bản để thực hiện mua sắm hàng hóa, dịch vụ của chính phủ. Theo phương thức này, pháp luật các nước đều quy định rõ một nguyên tắc chung là bên mời thầu phải công khai thông báo mời thầu đến tất cả các nhà thầu có đủ tiêu chuẩn, điều kiện tham gia đấu thầu trong thời hạn thông 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Nội dung đấu thầu thường bao gồm việc đấu thầu về tiêu chuẩn kỹ thuật của hàng hóa, về giá cả và về điều kiện bảo hành đối với sản phẩm hàng hóa.
Nhà thầu nào đáp ứng tốt nhất các điều kiện về tiêu chuẩn kỹ thuật của hàng hóa, giá cả hàng hóa và chế độ bảo hành theo yêu cầu của bên mời thầu thì sẽ được coi là trúng thầu và có quyền ký kết hợp đồng cung cấp hàng hóa, dịch vụ với bên mời thầu. Tóm lại, từ kết quả phân tích trên đây, có thể định nghĩa khái quát về khái niệm “đấu thầu mua sắm công” như sau: Đấu thầu mua sắm công là phương thức được áp dụng trong mua sắm công, theo đó các cơ quan, tổ chức của Nhà nước (bên mời thầu) chủ động mời các nhà thầu có đủ tiêu chuẩn theo quy định tham gia đề xuất phương án cung cấp hàng hóa, dịch vụ (hồ sơ dự thầu) dựa trên các yêu cầu cụ thể về tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng hàng hóa, giá cả và chế độ bảo hành đối với hàng hóa (hồ sơ mời thầu) để thông qua đó giúp bên mời thầu lựa chọn được nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ đáp ứng tốt nhất các yêu cầu về hàng hóa, dịch vụ cần mua sắm. Từ định nghĩa trên, có thể khái quát một số đặc điểm sau đây của hoạt động đấu thầu mua sắm công: Thứ nhất, đấu thầu mua sắm công là một phương thức mua sắm của chính phủ (cụ thể hơn là mua sắm của các cơ quan, tổ chức của Nhà nước). Phương thức này do Chính phủ tổ chức thực hiện thống nhất trong cả nước theo một quy trình chặt chẽ do pháp luật quy định, nhằm đảm bảo tính khách quan, chính xác trong việc lựa chọn nhà thầu đủ tiêu chuẩn trong cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho các cơ quan, tổ chức trong bộ máy nhà nước.
Đặc điểm này cho phép phân biệt giữa đấu thầu mua sắm công với phương thức đầu thầu mua sắm hàng hóa, dịch vụ của các chủ thể khác không phải là các cơ quan, tổ chức của Nhà nước (đấu thầu mua sắm tư), chẳng hạn như việc mua 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sắm của các doanh nghiệp, các tổ chức xã hội, các hiệp hội nghề nghiệp. Thứ hai, đấu thầu mua sắm công được thực hiện theo một quy trình riêng mang tính chuẩn hóa và rất chặt chẽ, do nhà nước quy định. Quy trình lựa chọn nhà thầu trong mua sắm công là cách thức lựa chọn nhà cung cấp phù hợp với tiêu chuẩn khách quan mà bên mời thầu đưa ra. Không giống với việc đấu thầu hàng hóa, dịch vụ thương mại, quy trình đấu thầu mua sắm công phải tuân thủ chặt chẽ quy định của pháp luật, từ việc lập kế hoạch đấu thầu cho đến thực hiện hợp đồng và nghiệm thu công trình.
Thông thường, đối với những gói thầu không yêu cầu về yếu tố kỹ thuật cao, hầu hết các doanh nghiệp hoạt động ở lĩnh vực nhất định đều có thể đáp ứng được yêu cầu của gói thầu thì quy trình đấu thầu sẽ thực hiện theo hình thức đấu thầu rộng rãi. Trường hợp gói thầu phải được thực hiện bởi những nhà thầu có kinh nghiệm, có tính chất kỹ thuật cao thì việc lựa chọn nhà thầu sẽ thực hiện theo hình thức đấu thầu hạn chế. Thứ ba, đấu thầu mua sắm công được thực hiện dưới sự kiểm soát của Nhà nước (cụ thể là của các cơ quan quyền lực nhà nước như Quốc hội, nghị viện, hội đồng nhân dân…). Sở dĩ như vậy là bởi vì, đấu thầu mua sắm công là hoạt động được thực hiện trên cơ sở nguồn vốn của ngân sách nhà nước, vốn dĩ được hình thành từ các khoản đóng góp của nhân dân dưới dạng thuế, lệ phí, phí và các khoản vay nợ, đóng góp tự nguyện khác.
Vì vậy, quá trình thực hiện việc đấu thầu mua sắm công và kiểm soát hoạt động đấu thầu mua sắm công đều dựa trên cơ sở các quy phạm pháp luật mang tính mệnh lệnh hành chính.