phần mở đầu và kết luận, Luận văn kết cấu gồm 03 chương: Chƣơng 1 Những vấn đề lý luận cơ bản về kiểm toán ngân sách bộ, ngành TW của Kiểm toán Nhà nước. Chƣơng 2: Thực trạng công tác kiểm toán ngân sách bộ, ngành TW của Kiểm toán Nhà nước Chƣơng 3 Giải pháp hoàn thiện tổ chức kiểm toán ngân sách bộ, ngành của Kiểm toán Nhà nước. 4 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KIỂM TOÁN NGÂN SÁCH BỘ, NGÀNH TW CỦA KIỂM TOÁN NHÀ NƢỚC 5 1.1 Khái quát về tổ chức, phân cấp ngân sách bộ, ngành TW. Khái niệm về ngân sách bộ, ngành.
Ngân sách là một trong những công cụ quản lý kinh tế quan trọng trong quản lý kinh tế của mỗi quốc gia, là một trong những công cụ để quản lý nền kinh tế vĩ mô, đặc biệt là trong bối cảnh nền kinh tế phát triển theo mô hình kinh tế hỗn hợp như Việt Nam. Với tư cách là một chủ thể tham gia vào quá trình kinh tế, ngân sách chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi các yếu tố bên ngoài của quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh nền kinh tế đất nước đã và đang chuyển đổi, hội nhập kinh tế quốc tế thì ngân sách cũng trở nên quan trọng, bởi nó ảnh hưởng trực tiếp từ các cam kết quốc tế song phương và đa phương. NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của nhà nước theo quy định của pháp luật, được dự toán do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và thực hiện trong 01 năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.
Trong nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường, ngoài vai trò truyền thống là huy động nguồn tài chính để đảm bảo các nhu cầu chi tiêu của nhà nước, NSNN cú vai trò điều tiết vĩ mô nền kinh tế - xã hội theo định hướng của nhà nước. Ở Việt Nam, hệ thống chính quyền nhà nước được tổ chức thành nhiều cấp; mỗi cấp chính quyền được giao thực hiện những nhiệm vụ nhất định gắn với từng địa bàn lãnh thổ. Để thực hiện chức năng nhiệm vụ của mình, mỗi cấp chính quyền được giao những quyền hạn cụ thể về ngân sách. NSNN bao gồm NSTW và NSĐP.
NSTW giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ chiến lược, quan trọng của quốc gia và hỗ trợ những địa phương chưa cân đối được thu, chi ngân sách; NSĐP được phân cấp nguồn thu bảo đảm chủ động trong thực hiện những nhiệm vụ được giao; tăng cường nguồn lực cho ngân sách xã. HĐND tỉnh, thành phố trực thuộc TW (gọi chung là cấp tỉnh) quyết định việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách các cấp chính quyền địa phương phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và trình độ quản lý của mỗi cấp trên địa bàn; Nguồn thu của NSTW gồm các khoản thu NSTW hưởng 100% và các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm (%) giữa NSTW và NSĐP; nhiệm vụ 6 chi của NSTW gồm chi đầu tư phát triển, chi thường xuyên, chi trả nợ gốc và lãi các khoản tiền do Chính phủ vay, chi viện trợ, chi cho vay theo quy định của pháp luật; chi bổ sung quỹ dự trữ tài chính, chi bổ sung cho NSĐP. Bộ phận quan trọng cấu thành NSTW là ngân sách các bộ, ngành; các khoản thu chi của ngân sách bộ, ngành là thu, chi của NSTW. Cụ thể khái niệm ngân sách bộ ngành như sau: Ngân sách bộ, ngành là tổng hợp các khoản thu 1, chi theo quy định của pháp luật được cơ quan có thẩm quyền giao cho bộ, ngành để thực hiện chức năng, nhiệm vụ do nhà nước giao cho bộ, ngành đó.
Tæ chøc ph©n cÊp qu¶n lý ng©n s¸ch bé, ngµnh: 1.1 Tæng quan vÒ ph©n cÊp qu¶n lý ng©n s¸ch bé, ngµnh NSNN là thể thống nhất, gồm NSTW và NSĐP trong đó NSTW giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ chiến lược, quan trọng của quốc gia và hỗ trợ những địa phương chưa cân đối được thu, chi ngân sách; Phân cấp quản lý NSNN nói chung thực chất là giải quyết mối quan hệ giữa chính quyền nhà nước cấp trên với chính quyền nhà nước cấp dưới trong toàn bộ hoạt động của NSNN. Đối với ngân sách bộ, ngành việc phân cấp quản lý NSNN là việc xác định nguồn thu, nhiệm vụ chi, cũng như quyền hạn và trách nhiệm trong quá trình ngân sách của từng đơn vị dự toán trực thuộc bộ, ngành. Trong đó, bộ và cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, cơ quan khác ở TW có trách nhiệm, quyền hạn trong việc xây dựng dự toán ngân sách hàng năm của cơ quan mình; phối hợp với Bộ Tài chính trong qúa trình lập dự toán NSNN, phương án phân bổ NSTW, quyết toán ngân sách thuộc ngành, lĩnh vực phụ trách; kiểm tra, theo dõi tình hình thực hiện ngân sách thuộc ngành, lĩnh vực phụ trách; Báo cáo tình hình thực hiện và kết quả sử dụng ngân sách thuộc ngành, lĩnh vực phụ trách theo chế độ quy định; Phối hợp với Bộ Tài chính trong việc xây dựng chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi ngân sách thuộc ngành, lĩnh vực phụ trách; Quản lý, tổ chức thực hiện và quyết toán đối với ngân sách được giao, bảo đảm sử 1 Các khoản thu bao gồm: các khoản kinh phí ngân sách cấp và các khoản thu hợp pháp theo quy định của pháp luật. 7 dụng hiệu quả tài sản của Nhà nước được giao.
Hay nói cách khác, phân cấp quản lý ngân sách bộ, ngành là việc phân giao nhiệm vụ, trách nhiệm và quyền hạn đối với các đơn vị dự toán trong hệ thống quản lý ngân sách của bộ, ngành nhằm đảm bảo thực hiện có hiệu quả các chức năng, nhiệm vụ của mình.2 Sù cÇn thiÕt kh¸ch quan cña viÖc ph©n cÊp qu¶n lý ng©n s¸ch bé, ngµnh; Việc phân cấp quản lý ngân sách bộ, ngành là tất yếu khách quan, bởi lẽ: - Các bộ, ngành được tổ chức hệ thống quản lý theo chiều dọc từ TW đến cơ sở, gắn với các địa bàn hành chính và nhiệm vụ của mỗi đơn vị dự toán. Các khoản thu, chi của ngân sách bộ, ngành đều gắn với các nhiệm vụ chính trị cụ thể của từng đơn vị dự toán cho nên nếu tập trung các hoạt động quản lý thu, chi ngân sách vào bộ máy ở cấp TW thì sẽ không đảm bảo đáp ứng đầy đủ, kịp thời nhu cầu chi tiêu cho hoạt động của bộ máy đó. - Yêu cầu phát huy và nâng cao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm đối với từng đơn vị dự toán, cũng như cá thể hóa trách nhiệm đối với người đứng đầu đơn vị hành chính, sự nghiệp trong việc quản lý và sử dụng ngân sách. Vì vậy, việc phân cấp quản lý ngân sách bộ, ngành là biện pháp quan trọng để cá thể hóa trách nhiệm quản lý gắn với nhiệm vụ được giao.
- Phân cấp quản lý NSNN là biện pháp cần thiết để thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ của các đơn vị dự toán thuộc hệ thống quản lý của bộ, ngành; chủ động khai thác các nguồn lực được giao trong việc thực hiện nhiệm vụ. Việc phân cấp quản lý NSNN hợp lý sẽ tạo điều kiện cho các đơn vị quyền chủ động về nguồn tài chính để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình. Trong trường hợp ngược lại, nó có thể gây khó khăn cho việc hoàn thành các nhiệm vụ của các đơn vị, hoặc gây lãng phí nguồn lực nhà nước.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến phân cấp quản lý ngân sách bộ, ngành: Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến phân cấp quản lý ngân sách bộ, ngành, những yếu tố chủ yếu đó là: 8 - Mô hình tổ chức bộ máy nhà nước của bộ, ngành: Yếu tố có tác động trực tiếp đến phân cấp quản lý NSNN là mô hình tổ chức bộ máy của bộ, ngành; mối quan hệ giữa các đơn vị trực thuộc (các bộ phận cấu thành) của bộ, ngành đó. Căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ của từng đơn vị dự toán, đơn vị dự toán cấp trên thuộc bộ, ngành phân bổ một phần trong tổng thể nguồn lực tài chính cho việc thực hiện nhiệm vụ của đơn vị dự toán cấp dưới.
- Năng lực và trình độ quản lý của các cấp dự toán trong hệ thống quản lý ngân sách của bộ, ngành: Mục đích của phân cấp quản lý ngân sách bộ, ngành là để sử dụng ngân sách tốt hơn cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của từng đơn vị trong hệ thống quản lý của bộ, ngành đó. Việc sử dụng nguồn lực tài chính được giao có tiết kiệm và hiệu quả hay không phụ thuộc rất nhiều vào năng lực, trình độ của cơ quan quản lý. Vì vậy, trong quá trình phân cấp quản lý ngân sách bộ, ngành rất cần phải xem xét đến năng lực, trình độ quản lý của các cấp dự toán trong hệ thống quản lý của bộ, ngành. - Các quy định của hệ thống văn bản pháp luật của Nhà nước trong lĩnh vực quản lý ngân sách: Để thực hiện tốt công tác quản lý, điều hành ngân sách nhằm đáp ứng được yêu cầu của việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của từng đơn vị trong hệ thống quản lý của bộ, ngành trong từng giai đoạn cụ thể, các cơ quan có thẩm quyền có thể quy định cụ thể việc phân cấp quản lý ngân sách bộ, ngành cho phù hợp.
Nội dung của phân cấp quản lý ngân sách bộ, ngành Phân cấp quản lý ngân sách bộ, ngành chính là sự phân công trách nhiệm và quyền hạn giữa các đơn vị dự toán (cấp I, II, III) thuộc bộ, ngành và xử lý các mối quan hệ đó trong hoạt động quản lý NSNN. Nội dung cơ bản của việc phân cấp quản lý ngân sách bộ, ngành gồm: - Xác định trách nhiệm, quyền hạn và mối quan hệ của các đơn vị dự toán trong quản lý ngân sách bộ, ngành. Trong đó, đối với đơn vị dự toán cấp I có thẩm quyền hướng dẫn thực hiện các chế độ, tiêu chuẩn, định mức của Nhà nước; ban hành các tiêu chí phân bổ dự toán, tiêu chí đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ, các tiêu chí khi xây dựng Quy chế chi tiêu nội bộ của các đơn vị dự 9 toán.