Chương 1: Cơ sở lý luận về kiểm soát chi thường xuyên ngân sách xã phường qua Kho bạc Nhà nước; Chương 2: Thực trạng công tác kiểm soát chi thường xuyên ngân sách xã phường qua Kho bạc Nhà nước Uông Bí; Chương 3: Giải pháp hoàn thiện kiểm soát chi thường xuyên ngân sách xã phường qua Kho bạc Nhà nước Uông Bí 6 CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT CHI THƢỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH XÃ PHƢỜNG QUA KHO BẠC NHÀ NƢỚC 1. Ngân sách xã phƣờng trong hệ thống Ngân sách Nhà nƣớc 1. Ngân sách nhà nƣớc 1. Khái niệm ngân sách nhà nước Tại Điều 4, Luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13 thông qua tại kỳ họp thứ 9 Quốc hội khóa 13 ngày 25/6/2015 quy định: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” (Quốc hội, 2015) Ngân sách nhà nước bao gồm thu NSNN và chi NSNN.
Các khoản thu NSNN phần lớn mang tính chất bắt buộc còn các khoản chi NSNN lại mang tính cấp phát, không hoàn lại trực tiếp. Thu NSNN bao gồm toàn bộ các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật được tổng hợp đầy đủ vào ngân sách Nhà nước theo mục lục NSNN và tỉ lệ phân chia theo quy định. Các khoản thu ngân sách thực hiện theo quy định của các luật thuế và chế độ thu theo quy định của pháp luật. Chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện chức năng của Nhà nước theo những nguyên tắc nhất định.
Về bản chất, chi NSNN là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào ngân sách Nhà nước và đưa chúng đến mục đích sử dụng. Theo lĩnh vực chi, chi NSNN bao gồm chi đầu tư phát triển, chi thường xuyên, chi dự trữ quốc gia, chi trả nợ lãi, chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. Các khoản chi ngân sách chỉ được thực hiện khi có dự toán được cấp có thẩm quyền giao và phải bảo đảm đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định. Ngân sách các cấp, đơn vị dự toán ngân sách, đơn vị sử dụng ngân sách không được thực hiện nhiệm vụ chi khi chưa có nguồn tài chính, dự toán chi ngân sách làm phát sinh nợ khối lượng xây dựng cơ bản, nợ kinh phí thực hiện nhiệm vụ chi thường xuyên.
Hoạt động ngân sách có tính chu kỳ, lặp đi lặp lại, khi năm ngân sách này kết thúc có nghĩa là bắt đầu năm ngân sách mới. Ở nước ta hiện nay, năm ngân sách bắt 7 đầu từ ngày 1 tháng 1 và kết thúc vào ngày 31 tháng 12 năm dương lịch. Ngân sách nhà nước được quản lý thống nhất theo nguyên tắc tập trung dân chủ, tiết kiệm, hiệu quả, công khai, minh bạch, có phân công, phân cấp quản lý, gắn quyền hạn với trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước các cấp. Trong đó, Quốc hội là cơ quan cao nhất có quyền quyết định dự toán và phê chuẩn quyết toán NSNN (Quốc hội, 2015).
Vai trò của ngân sách nhà nước NSNN có vai trò đặc biệt quan trọng đối với toàn bộ hoạt động kinh tế xã hội, an ninh quốc phòng, đối nội, đối ngoại của đất nước; gắn bó mật thiết với chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước. Điều này được thể hiện: Thứ nhất, NSNN là công cụ chủ yếu phân bổ các nguồn lực tài chính, đóng vai trò của đạo đối với sự phát triển của nền kinh tế, là công cụ điều tiết kinh tế vĩ mô, thực hiện các chính sách tài khóa, tiền tệ, đảm bảo cho nền kinh tế phát triển nhanh, ổn định, bền vững. Thứ hai, NSNN góp phần tăng cường tiềm lực tài chính kinh tế của quốc gia, đảm bảo nguồn lực tài chính cho hoạt động của bộ máy nhà nước, tăng cường sức mạnh quốc phòng, đảm bảo an ninh quốc gia. Thứ ba, NSNN là công cụ thực hiện các chính sách xã hội, điều tiết thu nhập, giảm bớt khoảng cách giàu nghèo, thực hiện mục tiêu công bằng xã hội, bảm bảo sự ổn định cuộc sống vật chất, tinh thần của người dân.
Thứ tư, NSNN là công cụ để thực hiện các chính sách đối ngoại, mở rộng quan hệ hợp tác và hội nhập quốc tế 1. Hệ thống ngân sách nhà nước Hệ thống NSNN được hiểu là tổng thể các cấp ngân sách có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu chi của mỗi cấp ngân sách. Ở nước ta, tổ chức hệ thống NSNN gắn bó chặt chẽ với việc tổ chức bộ máy Nhà nước và vai trò, vị trí của bộ máy đó trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước. NSNN gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương.
Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp: ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là ngân sách tỉnh); ngân sách quận, huyện, thị 8 xã, thành phố trực thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách huyện); ngân sách xã, phường, thị trấn (gọi chung là ngân sách xã) (Quốc hội, 2015) Ngân sách nhà nước Ngân sách Trung ương Ngân sách địa phương Ngân Ngân Ngân sách sách sách tỉnh huyện xã Sơ đồ 1. Hệ thống Ngân sách nhà nƣớc Ngân sách trung ương đóng vai trò chủ đạo, tập trung phần lớn các nguồn thu quan trọng của quốc gia để bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ chi của quốc gia, hỗ trợ các địa phương chưa cân đối được ngân sách và hỗ trợ các địa phương theo hình thức bổ sung có mục tiêu. Ngân sách địa phương được phân cấp nguồn thu bảo đảm chủ động thực hiện những nhiệm vụ chi được giao, phù hợp với nhiệm vụ quản lý kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và trình độ quản lý của mỗi cấp chính quyền địa phương trên địa bàn (Quốc hội, 2015) 1. Ngân sách xã phƣờng trong hệ thống ngân sách nhà nƣớc 1.
Vị trí của ngân sách xã phường trong hệ thống ngân sách nhà nước Ngân sách xã phường là toàn bộ các khoản thu, chi của xã, phường được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do Hội đồng nhân dân xã, phường quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền địa phương. Ngân sách xã phường là một trong bốn cấp thuộc hệ thống NSNN, vì thế ngân sách xã phường có đầy đủ các đặc điểm chung của ngân sách các cấp chính quyền địa phương, đó là: - Được phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể; - Được quản lý và điều hành theo dự toán được giao và phải bảo đảm đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định; 9 - Hoạt động của ngân sách xã phường gắn liền với hoạt động của chính quyền nhà nước cấp xã, phường. Bên cạnh những đặc điểm chung như trên, ngân sách xã phường còn có những đặc điểm riêng, ảnh hưởng và chi phối đến quá trình lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách xã phường. Đó là ngân sách xã phường là cấp cuối cùng trong phân cấp quản lý NSNN; vừa là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN, vừa là một đơn vị dự toán, trực tiếp sử dụng các khoản thu NSNN để thực hiện nhiệm vụ chi của mình.
Vai trò của ngân sách xã phường Trong hệ thống NSNN, ngân sách xã phường đóng vai trò là ngân sách cấp cơ sở, là phương tiện vật chất giúp chính quyền xã, phường thực hiện chức năng, nhiệm vụ theo quy định của pháp luật. Ngân sách xã phường đảm bảo tài chính cho chính quyền xã, phường có thể chủ động khai thác những thế mạnh để thúc đẩy phát triển kinh tế, trực tiếp triển khai đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước đi vào cuộc sống. Cụ thể: - Thứ nhất, ngân sách xã phường đảm bảo cho hoạt động thường xuyên của bộ máy chính quyền cấp xã phường: Tiền lương và các khoản phụ cấp theo lương cho cán bộ, công chức; tiền công lao động và hoạt động phí đại biểu Hội đồng nhân dân; các khoản phụ cấp khác theo quy định của Nhà nước; công tác phí; chi các dịch vụ công cộng như: chi phí điện, nước, cước internet, điện thoại, tiền vệ sinh môi trường; chi văn phòng phẩm, chi thuê mướn, hội nghị, chi tiếp tân, khánh tiết; chi mua sắm, sửa chữa thường xuyên trụ sở, phương tiện làm việc và tài sản khác; chi hỗ trợ các hoạt động ở thôn, khu, tổ dân phố; chi khác theo chế độ quy định. - Thứ hai, chính quyền xã, phường là nơi trực tiếp giải quyết các mối quan hệ giữa Nhà nước và nhân dân dựa trên quy định của pháp luật, do đó ngân sách xã phường đóng vai trò tiên quyết giúp chính quyền thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình thông qua các khoản chi sự nghiệp như: chi an ninh quốc phòng, chi văn hóa, thông tin, y tế, giáo dục, phát thanh truyền thanh, kinh tế, bảo vệ môi trường,…Từ đó góp phần đảm bảo an ninh trật tự, an toàn xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân trên địa bàn.
10 - Thứ ba, ngân sách xã phường hỗ trợ kinh phí hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội ở xã phường như Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Cựu chiến binh Việt Nam, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam,… - Thứ tư, ngân sách xã phường đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng, phát triển các công trình kết cấu hạ tầng phục vụ nhân dân như đường xá, cầu cống, nhà văn hóa thôn khu, hệ thống kênh mương,… 1. Chi thƣờng xuyên ngân sách xã phƣờng 1. Khái niệm, đặc điểm chi thường xuyên ngân sách xã phường “Chi thường xuyên là nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước nhằm bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, hỗ trợ hoạt động của các tổ chức khác và thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh” (Quốc hội, 2015).